Ders özetleri ve deneme sınavları için tıklayın.

 

1. Dönem Ders Özetleri                                   2. Dönem Ders Özetleri
3. Dönem Ders Özetleri                                   4. Dönem Ders Özetleri
5. Dönem Ders Özetleri                                   6. Dönem Ders Özetleri
7. Dönem Ders Özetleri                                   8. Dönem Ders Özetleri

 

Facebook Grubumuza Katılıp Ders Çalışmak İçin Tıklayınız.

                     

Facebook Grubumuza Katılmak İçin Burayı Tıklayın

Hermes'in Güncesi

bla bla bla

  • Home
    Home This is where you can find all the blog posts throughout the site.
  • Categories
    Categories Displays a list of categories from this blog.
  • Bloggers
    Bloggers Search for your favorite blogger from this site.
  • Login
    Login Login form

Çağdaş Türk Dilleri

Posted by on in ÖABT Notları
  • Font size: Larger Smaller
  • Hits: 4619
  • Subscribe to this entry
  • Print
  1. Ses Bilgisi Ünlüler: Azerbaycan Türkçesinde 9 ünlü bulunmak-tadır. Büyük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. Küçük Ünlü Uyumu: Oldukça sağlamdır. Ünsüzler: Azerbaycan Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Ünsüz Uyumu: Türkiye Türkçesinde olduğu gibi sağ-lam değildir.

Azerbaycan Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Azerbaycan Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz:

  1. Kelime başındaki bütün kalın k sesleri, Azerbaycan Türkçesinde g olur: gara, ga-lın, gardaş, gız. Rusça’dan alınan kelimeler bu kuralın dışındadır: kolxoz, kompüter (bilgisayar), kafedra (kürsü).
  2. Birden fazla heceli kelimelerin sonundaki bütün kalın k sesleri de g olur: torpag, uzag, olarag, aldıg, alacag. Ancak g ile yazılan bu tür kelimeler telâffuzda x’dir: tor-pax, uzax, olarax, aldıx, alacax.
  3. Kelime sonunda bulunan k sesi, iki ünlü arasında kalınca y’ye; kalın g ise ğ’ye dö-ner: direk-direye, çiçek-çiçeyi, bayrag-bayrağa.
  4. Türkiye Türkçesinde d ve t ile başlayabilen ekler, Azerbaycan Türkçesinde sadece d ile başlar: atdır, atdan, gelmişdi, yokdur.
  5. Kelime ortasında birbirini takip eden iki tonsuz ünsüzden ikincisi tonlu söylenir: sekkiz yazılır, sekgiz okunur; defter yazılır, defder okunur; seçki yazılır, seçgi okunur.

Azerbaycan Türkçesinde kelime sonunda b, c, d, g sesleri bulunabilir. Bu durum Arapça ve Farsça kelimelerde olduğu gibi bazı Türkçe kelimelerin sonunda da olabilir: kitab, elac (ilaç), megsed, kend, reng, alıb, durub, dörd, süd, ac.

  1. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin başındaki y sesi Azerbaycan Türkçesinde bu-lunmaz; y’den sonraki ı ise çok defa i’ye döner: il (yıl), ildırım (yıldırım), ilan (yı-lan), itir- (yitir-), ulduz (yıldız), uca (yüce), üzük (yüzük), üz (yüz), ürek (yürek).
  2. Kelime içinde o’dan sonra gelen v telâffuz edilmez; bunun yerine o uzatılır: çovdar yazılır, çōdar okunur, dovşan yazılır, dōşan okunur.
  3. Azerbaycan Türkçesinde bazı ünlüyle başlayan kelimelerin başında bir h sesi tü-remiştir: hür- (ür-), hürk-(ürk-), hör- (ör-), hörgü (örgü), hörümcek (örümcek), hayva (ayva).
  4. Bazı ön ses b’ler m’dir: men (ben), min (bin), muna (buna), moynuz (boynuz).
  5. Azeri Türkçesinde bol miktarda göçüşme olayı görülür: yarpax (yaprak), arvad (avrat), körpü (köprü), torpax (toprak), eskik (eksik), öskür- (öksür-).
  6. Türkiye Türkçesinde bazı kelimelerin ön sesindeki p- Azerbaycan Türkçesinde b- olur. biş- (piş-), barmag (parmak), bars (pars), bahalı (pahalı). Bazı kelimelerde de Türkiye Türkçesindeki ön ses b- Azerbaycan Türkçesinde p- olur: pez (bez), palçıg (balçık ), pütün (bütün), paxlava (baklava).
  7. Türkçe kelimelerin sonundaki -AğI ses grubu Azerbaycan Türkçesinde -Ov biçi-mine dönüşmüştür: buxov (bukağı), bülöv (bileği), buzov (buzağı), gırov (kırağı).
  8. Arapça ve Farsçadan Türkiye Türkçesine alınan kelimelerde iki ünsüz arasında ünlü türemesi görülürken; Azerbaycan Türkçesinde bu kelimeler, çoğunlukla asıl şekillerini korurlar: esr (asır), dövr (devir), üzr (özr), hökm (hüküm), vaxt (vakit), gövm (kavim), gövs (kavis), esl (asıl).

 

  1. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri:

Çokluk Eki: -lAr

İyelik Ekleri: 1. teklik +(I)m, 1. çokluk +(I)mIz; 2. teklik +(I)n, 2. çokluk +(I)nIz; 3. teklik +sI,+I, 3. çok-luk +lArI,+sI,+I

 Hâl Ekleri:

  1. Yalın hâl: Eksizdir.

b. İlgi hâli: Ünsüzlerden sonra +In, +Un ünlülerden sonra +nIn, +nUn

c. Yükleme hâli: +I ve +nI

d. Yönelme hâli: Ünsüzlerden sonra +A; ünlülerden sonra da +yA

e. Bulunma hâli: +dA f. Ayrılma hâli: +dAn

  1. Vasıta hâli: +(y)lA h. Eşitlik hâli: +cA
  2. Aitlik eki: +ki

 ı. Soru eki: +mI, +Mu

 

Fiil Çekim Ekleri:

Şahıs Ekleri:

a. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri:

  1. teklik -Am, 1. çokluk -ıx, -ik, -ux, -ük;
  2. teklik -sAn, 2. çokluk -sInIz, sIz;

3. teklik ,                  3. çokluk –lAr

b. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri:

  1. teklik -m, 1. çokluk -x, -k;

2. teklik -n, 2. çokluk -nIz, -uz, -üz, z;

  1. teklik , 3. çokluk -lAr

c. Emir Şahıs Ekleri: 1. teklik -Im, 1. çokluk -Ag;

2. teklik , 2. çokluk -In;

3. teklik -sIn, 3. çokluk –sInlAr

  1. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -mIş/-mUş ve -Ib/-Ub Görülen

 (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI Şimdiki Zaman: -r, -Ir ünlüden sonra araya -y- ünsü-zü gelir; magda/-mekde

Geniş Zaman: -Ar

Gelecek Zaman: -acag/-ecek,

1. şahıslarda ince ünlü-lerden sonra ek geldiğinde ekin sonundaki g; y’ye; ka-lın sıradan ünlülerden sonra ise g sesi ğ’ye dönüşür.

  1. Tasarlama Kipleri

Şart Kipi: -sA

 

 

 Gereklilik Kipi:

  1. -mAlI;
  2. -AsI
  3. -A Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır. İstek Kipi: -A, Ünlüyle biten fiillerden sonra araya -y- girer

Fiillerin Birleşik Çekimi Azerbaycan Türkçesinde birleşik çekim; rivayet, hikâye ve şart olmak üzere üç çeşittir. imek fiili vasıta-sıyla ekleşmiş ve ekleşmemiş olarak yapılır. İmek Fiiliyle Yapılan İsim Çekimi Azerbaycan Türkçesinde Türkiye Türkçesinde olduğu gibi isim çekiminin; şimdiki zaman, öğrenilen geçmiş zaman, görülen geçmiş zaman ve şart şekli olmak üze-re dört kipi vardır.

 Yapım Ekleri:

 İsimden İsim Yapan Ekler: +cıg,+cik/+cug/+cük;+c ıgaz/+cugaz; +ciyez/+cüyez;+cIl/+cUl;+çA+;çI/+çU ;+dar;+daş;+gil;+(I)mtIl/+(U)mtUl; +(I)msov; +(I) mtrag/+(U)mtrag; +lag/+lek; +lI/+lU; +lıg, +lik/+lug, +lük; +rag/+rek; +sIz/+sUz; +(I)stan/+(U)stan

 İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-; +(A)l-;+Ar- ;+I/+U; +lA-; +lAn- (<+la + n-) ; +lAş- (<+la + ş-)

Fiilden İsim Yapan Ekler: -(a)g, -(e)k; -AgAn; -cA; -cag/+cek; -gAn; -gIn/-gUn, -kIn/-kUn; -gI/-gU/-ki; -I/-U; -(y)IcI/-(y) UcU; -ıg (-ik, -ug, -ük); -(I)n/-(U)n; -(I)ntI/-(U)ntU; -mA; -tI/-tU

 Fiilden Fiil Yapan Ekler: -AlA-; -Ar-; -dIr-/-dUr; -gIz- /-gUz-; -xIz-; -(I)l-/-(U)l-; -(I)n-/-(U)n; -Ir-/-Ur;-Iz-/- Uz-; -(I)ş-/-(U)ş-; -(I)t-/-(U)t- Sıfat-Fiiller: -An; -acag/-ecek; -AsI; -dıg, -dik/-dug, -dük; -mAlI; -mIş/-mUş; -Ar; -mAz

Zarf-Fiiller: -A; -AndA; -Ar... -mAz; -(y)arag, -(y) erek; -ken; -dıgca, -dikce/-dugca, -dükce; -dıgda, -dikde/-dugda, -dükde; -(y)Ib/-(y)Ub; -(y)IncA/-(y) UncA; -cag/cek; -mAdAn

 Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -(I)ş/-(U)ş 2. -mag, -mek  3. –mA

Guşun Kömeyi Déyirler ki, bir gün él xırmanına yanğın düşür. Yanğından xeber tutanlar haray salıb hamını kömeye çağırırlar. Here bir işe el atır. Camaat xırmanı yanğından gurtarır. Éle bu vaxt görürler ki, serçe téz téz çaya énir, ağzına su alıb yanan derzlerin üstüne tökür. Hamı bu işe mat galır. Adamlardan biri serçeden soruşur: -Ay serçe, getirdiyin damla boyda olmaz, bu su oda néyleye biler, niye özünü elden- dilden salırsan? Serçe déyir: -Xırman menim de çöreyimdi, gerek elimden geleni esirgemeyim.

Kuşun Yardımı Diyorlar ki, bir gün halkın harmanında yangın çıkıyor. Yangını haber alanlar feryat edip herkesi yardıma çağırıyorlar. Her biri bir işe el atıyor. İnsanlar harmanı yangından kurtarıyor. O sırada görüyorlar ki, serçe tez tez çaya inip, ağzına su alıp yanan tahıl bağla-rının üstüne döküyor. Hepsi bu işe şaşırıyor. Adamlardan biri serçeye soruyor: -Ey serçe, getirdiğin su damla büyüklüğünde değil, bu su ateşe ne yapabilir, niye ken-dini yoruyorsun?

 

 

 

VETEN Biz onun gucağında göz açmışıg, o, bizim hamımızın anamızdır. Bize heyatdan giy-metli ne varsa, burda yaranmışdır. Varlığımız ona bağlıdır. Babalarımız burada yaşamış, burada ömür sürmüşler, bu yurd onlardan bize yadigar galmışdır. Bu torpaglar esrler boyu xalgımızın alın teri ve ganı ile suvarılmışdır. O, bizim üçün mügeddesdir. Biz gözümüzü heyata burada açmış, onun göyleri, ulduzları altında boy atmışıg. O, bizim üçün doğmadır. Biz onun güneşleri, külekleri, yağışları içerisinden keçmişik, bizi onun nefesi berkitmişdir. Neslimizin gırılmaz silsilesi onun goynunda güvvet alıb geleceye yol açmışdır. Tarixi-mizin, ecdadımızın emelleri, arzuları, hesretleri bu torpagda hifz olunmuşdur. Onun her daşı bizim üçün mügeddes bir kitabdır. Burada béşiklerimiz üzerine göyde süzen gartal-ların kölgesi düşmüşdür. O zamandan xeyalımız daima yükseklere doğru ganad çalmış-dır. Burada analarımızın laylası bize seadet sarayları tikmişdir. O günden gönlümüz veten mehebbeti ile dolmuşdur

TÜRKMEN TÜRKÇESİ

Ses Olayları Sonucunda Oluşan Uzunluklar

  1. +A Ekiyle Oluşan Uzunluklar Yönelme hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: çagaa (<çaga+a) “çağaya”, depee (<depe+e) “tepeye”, dünyaa (<dünya+a) “dünyaya”, galaa (<gala+a) “kaleye”. Sonunda dar ünlü (ı, i, u, ü) bulunan kelimelere -a, -e eklenirken -aa, -ee uzun ünlüle-ri ortaya çıkar: kiçee (<kiçi+e) “küçüğe”, işçee (<işçi+e) “işçiye”, gapaa (<gapı+a) “kapıya”.
  2. +dA Ekiyle Oluşan Uzunluklar Bulunma hâli eki +dA’nın üzerine +kI eki geldiğinde hâl ekinin ünlüsü uzar: elind Äki (<elinde+ki), içindääki (<içinde+ki),ortadaakı (<ortada+ki), yaşındaakı (<yaşında+ki).
  3. +nI Ekiyle Oluşan Uzunluklar Belirtme hâli eki +nI ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: babaanı (babayı), geç iini (keçiyi), çagaanı (çağayı), kölegääni (gölgeyi).
  4. +(n)Iñ Ekiyle Oluşan Uzunluklar İlgi hâli eki +(n)Iñ ünlü ile biten kelimeler üzerine geldiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: ayag ıınıñ (ayağının), näm ääniñ (neyin), düy ääniñ (devenin), yerküm ääniñ (yeryüzünün). İlgi hâli eki ünlü ile biten kelimeler üzerinde bazen sadece “+ñ” biçiminde kullanılır. Ekin bu şekilde kullanılışı esnasında kendisinden önceki ünlü uzar: garrıın (garrı+nıñ) “yaşlının”, pukaraañ (pukara+nın) “fukaranın”, kişiiñ (kişinin) “kişinin”.
  5. -An, -Ar Ekleriyle Oluşan Uzunluklar Bu sıfat-fiil ve geniş zaman eki, ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde, ekin ünlü-sü kelimenin son ünlüsü ile birleşerek uzar: gözlään (gözle-en) “gözleyen”, okaan (oku-an) “okuyan”, yaşaan (yaşa-an) “yaşayan; işleer (işle-er) “işler”, güpleer (güple-er) “gürler”, me-leer (mele-er) “meler”
  6. -(I)p Ekiyle Oluşan Uzunluklar -(I)p zarf-fiil eki ünlü ile biten fiillerin üzerine geldiğinde ünlü karşılaşması sonucu, son hecenin ünlüsü uzar: okaap (oku-ıp) “okuyup”, taşlaap (taşla-ıp) “atıp”, garaap (gara- ıp) “bakıp”, yıgnaap (yıgna-ıp) “toplayıp”.
  7. +(I)m, +(I)n Ekleriyle Oluşan Uzunluklar 1. şahıs +(I)m ve 2. şahıs +(I)n iyelik ekleri kelimenin üzerine gelince, ünlü karşı-laşması sonucu son hecenin ünlüsü uzar: almaam (alma+ım) “elmam”, agaañ (aga+ın) “amcan”, ataam (ata+ım) “dedem”, kakaañ (kaka+ın) “baban”, ukıım (ukı+ım) “uykum”, paltaañız (palta+ñız) “baltanız”.
  8. -mAk Ekiyle Oluşan Uzunluklar Mastar -mAk ekinden sonra yaklaşma (-e) hâli eki gelince, mastar ekinin ünlüsü uzar: okamaaga (okumaya), sözlemääge (söylemeye), bermääge (vermeye), işlemääge (işlemeye).

 ı. +k Ekiyle Oluşan Uzunluklar Ünlü ile biten yer-yön zarfları üzerine, zarfların bu anlamını pekiştiren -k ünsüzü ek-lendiğinde kelimenin son ünlüsü uzar: daşarıık (dışarıya), içerik (içeriye), nirääk (nereye), yokarıık (yukarıya), beriik (beriye), gayraak (arkaya).

  1. Ünsüz Düşmesi Sonucu Oluşan Uzunluklar -g- düşmesi ile: dääl (değil) Ayın sesinin düşmesi ile: maanı (ma‘na)

 -h- düşmesi ile: Bazı alıntı kelimelerde -h- düşer. Düşen ünsüzün yanındaki ünlü uzar: äätiyatlı (ihtiyatlı), määkam (muhkem), määtaç (muhtaç)

-n düşmesi ile: Bu olay sadece, zarf-fiil eki “-ken”de görülür. Ekin son ünsüzü -n düşer. Bu durumda ekin ünlüsü uzar: baryakaa (giderken), gelyäkää (geliyorken).

  1. Kaynaşma Sonucu Oluşan Uzunluklar “Hem” edatı çoğunlukla kendisinden önce gelen kelime ile birleşir.

 Birleşme esnasında -h düşer. Edat, ünlü ile biten kelimelerle birleştiği zaman kelimenin son ünlüsü ile edatın ünlüsü birleşerek uzar: atınaam (< atını hem) “atını da”, oglaam (< oglı hem) “oğlunu da”, çayınaam (< çayını hem) “çayını da”.

 Devamlı birlikte kulanılan iki kelimenin birleşmesi sonucu meydana gelen tek kelime-nin ünlüsü uzar: aakel- (< alıp kel-) “getir-”, ääkit- (alıp kit-) “götür-”, näädeli (< ne ede-li) “ne yapalım”

Türkmen Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler Türkiye Türkçesiyle karşılaştırıldığında Türkmen Türkçesinde kullanılan ünsüzler ile ilgili şu özellikleri tespit edebiliriz:

  1. Kelime başındaki kalın k’lar Türkmen Türkçesinde g olur: gar (kar), gapı (kapı), garşı (karşı), gızıl (kızıl), goy- (koy-).
  2. Türkçe asıllı bir kısım kelimelerin başındaki t’ler Türkmen Türkçesinde d olur: daaş (taş), duuz (tuz), dañ (tan), dırnak (tırnak).
  3. Arapça ve Farsça alıntı kelimelerdeki f’ler p olur: sapar (sefer), ependi (efendi), Patma (Fatma), pelek (felek), pil (fil).
  4. “var, vermek, varmak” kelimelerindeki v, Türkmen Türkçesinde b’dir: bar, bermek, barmak. Türkiye Türkçesinde “ol-“ fiili, Türkmen Türkçesinde “bol-“ şeklindedir.
  5. “Bin, boncuk, binmek, ben” kelimeleri ile “ben” ve “bu” kelimelerinin ek almış şe-killerinde b, m olur: miñ, moncuk, münmek, men, maña, meni, mende, munuñ

Kelime sonunda iki h’den sadece hırıltılı olanı (x bulunur): carx, parx.

Kelime başında ise sadece h bulunur: hemme (butun), haysı (hangi). Ortada her ikisi de bulunabilir: ahli (butun, hepsi), naxili (nasıl).

  1. Kelime icindeki b’ler v okunur: oba yazılır; ova okunur, dabara yazılır; davara

okunur. Ancak bu v Turkiye Turkcesindeki gibi değil, iki dudak hafifce buzulerek

telaffuz edilir. Kelime başında bulunan ve p’den sonra gelen b ise v okunmaz: bermek, gubka (sunger).

  1. Turkiye Turkcesinde t ile de başlayabilen ekler, Turkmen Turkcesinde sadece d ile

başlar: başda, altdan, ocdi (sondu).

  1. Turkiye Turkcesinde ic sesteki -ğ- unsuzu, Turkmen Turkcesinde v olur: Bovur

(boğur), duvlı (tuğlu), duvme (duğme), duvun (duğum), govus (goğus).

  1. Turkiye Turkcesinde baş ve ortadaki bazı b sesleri Turkmen Turkcesinde p olur:

palta (balta), gupbi (cubbe), gapırga (kaburga), copan (coban), pıcak (bıcak).

  1. Turkiye Turkcesindeki bazı ic ve son ses v’ler Turkmen Turkcesinde y sesine donuşur: duye (deve), oy (ev), soyun- (sevin-).
  2. Kelime icindeki st sesleri ilerleyici benzeşmeyle ss olur: ussa (usta), dassan (destan), yassık (yastık).
  3. Kelime icindeki mb, mm olur: gummez (kumbez), tummek (tumbek) “tumsek”.
  4. Yukarıdaki iki maddede gorulen değişmelere benzer değişmeler, ceşitli eklemeler

sırasında da meydana gelir. Ancak bunlar yazıda gosterilmez.

ts yazılır ss okunur zs yazılır ss okunur

gitse gisse yazsın yassın

batsa bassa bozsun bossun

çs yazılır şs okunur çl yazılır şl okunur

icse işse saclı saşlı

acsa aşsa aclık aşlık

çç(çc) yazılır şş okunur şc yazılır şş okunur

agaccı agaşşı guşcagaz guşşagaz

accak aşşak (acacak) goşcak goşşak

nd yazılır nn okunur ld yazılır ll okunur

mende menne geldi gelli

gelende gelenne guldi gulli

st yazılır ss okunur sd, zd yazılır ss, zz okunur

ustun ussun basdırmak bassırmak

ustinlik ussunluk gızdırmak

 

  1. Ses Bilgisi

Unluler:Turkmen Turkcesinde 9 unlu bulunmaktadır.

Uzun unluler alfabede gosterilmez. Turkmen Turkcesini, diğer Turk lehcelerinden ayıran en belirgin vasıf,

uzun unlulerin korunmasıdır. Uzun unluler “asli”

ve “ses olayları sonucunda oluşan uzunluklar” olmak

uzere ikiye ayrılır.

Büyük Ünlü Uyumu: Oldukca sağlamdır.

Küçük Ünlü Uyumu: Turkiye Turkcesine gore daha zayıftır.

Unsuzler: Azerbaycan Turkcesinde 23 unsuz vardır.

Ünsüz Uyumu: Bircok ekin unsuzu tonlu olduğundan bozuktur.

 

  1. Şekil Bilgisi

İsim Çekim Ekleri:

Cokluk Eki: -lAr

İyelik Ekleri: 1. teklik +(I)m, 1. cokluk +(I)mIz; 2.

teklik +(I)ñ, 2. cokluk +(I) ñız; 3. teklik,+I, +sI 3.cokluk ,+I, +sI

Hal Ekleri:

a. Yalın hal: Eksizdir.

b. İlgi hali: Türkiye Türkçesindeki gibidir, ancak n genizn’sidir.

c. Yukleme hali: +nI ve +I

d. Yonelme hali: Ünsüzlerden sonra +A; ünlülerden sonra uzun A

e. Bulunma hali: +dA

f. Ayrılma hali: +dAn

g. Vasıta hali: bilen

 

h. Eşitlik hali: +çA

Aitlik eki: +kI

Soru eki: +mI

Fiil Çekim Ekleri:

Şahıs Ekleri:

a. Zamir Kokenli Şahıs Ekleri: 1. teklik -(I)n, 1. cokluk

-(I)s; 2. teklik -sIñ, 2. cokluk -sIñIz; 3. teklik , 3. cokluk -lAr

b. İyelik Kokenli Şahıs Ekleri: 1. teklik -m, 1. cokluk

-k; 2. teklik , 2. cokluk - ñIz, ; 3. teklik , 3. cokluk

-lAr

 

Zaman ve Şekil Ekleri:

a. Bildirme Kipleri

Oğrenilen Gecmiş Zaman: -IpdIr

Gorulen (Bilinen) Gecmiş Zaman: -dI

Şimdiki Zaman: -yaar/-yäär, -yaa/-yää, -p yöör,

-p duur, -p otıır, -p yatır, -an/-en yook

Geniş Zaman: -Ar

Gelecek Zaman: -cAk

  1. Tasarlama Kipleri

Şart Kipi: -sA

Gereklilik Kipi: 1. -mAlI; 2. mAlI(dIr)

Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır.

İstek Kipi: -mAkçI

Yapım Ekleri:

İsimden İsim Yapan Ekler: +baaz; bii+; +cagaz; +cIk;

+çA; +çI/+çU; +çIlIk; +daan; +daar; +dAş;

+gäär/+käär; +haana; +hoor; +lAk; +lI; +lIk/lUk; +(I)

mtIl/+(U)mtUl; +nää; +raak/+rääk+sI; +sIz

 

İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-; +cAr-; +dA-; +gIr-/+kIr;

+(I)rgA/+(U)rgA-; +k-; +(A)l-; +Ar-; +lA; +rA-

+sIrA/+sUrA

 

Fiilden İsim Yapan Ekler: -(A)ç; -(A)k; -(A)lgA; -Ar;

-cAñ; -ç; -çAk; -g; -gA;: -gAnçAk;-gI/+kI-; -gIç/-gUç; -gIr/-

gUr; -gIt/-gUt; -gIn/-gUn; -IcI/-UcI; -Ik/-Uk; -(I)m/-(U)m;

-mA: -mAk; -IndI: (<-In+dI); -v(Uk)

 

Fiilden Fiil Yapan Ekler: -(I)l-; -(I)ş-/-(U)ş-; -AñkIrlA-;

-dIr/-dUr-; -(A)r-; -Ir-/-Ur-; -Iz-/-Uz; -kez; -(I)n-/-Un; -t-

Sıfat-Fiiller: -An; -Ar; -cAk; -dIk, -gAn-; mAlI; -yAAn,

-yAr

 

Zarf-Fiiller: -(I)ban; -a/e(y)/-I,-U; -alı/-eli; -dIkçA;

-AndA; -InçAA; -Ip; -kAA; -mAAn; -mAzdAn

Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -mAk; 2. -mA, 3. -(I)ş/- (U)ş

 

 

TOVUGIN NİRESİ SUYCİ?

-Allanazar agaa, tovugın niresi suyci? -diyip biri soraapdır.

-İn suyci yeri ganatı bilen boynı bolaymasa.

-Olara garanda doşun, buudun eti suyci daalmi?

-Onı biz iyip goremizook. Niira barsak şo yerlerini başlığın onune goyyarlar.

Metinde gecen bazı kelimelerin karşılıkları:

tovuk: tavuk garanda: gore, nazaran

suyci: tatlı: hoş, lezzetli iy-: yemek

in: en başlık: mudur

ÖZBEK TÜRKÇESİ

Ses Bilgisi

Ünlüler

Ozbek Turkcesinde 10 tane unlu vardır. Ancak bu sesler alfabede 7 harfle gosterilir. a-a,

ı-i, o-o, u-u sesleri ortak birer işaretle gosterilir. Yuvarlak a ise, o harfi ile gosterilir. o har-

fi Rusca kelimelerde o sesini verir.

Bu unluler ve ozellikleri şoyledir:

a: Turkiye Turkcesindeki a gibidir. x, q, ğ unsuzlerinin yanında kullanıldığında bu ses

değerini verir. Yani kalın unsuzlerle birlikte kullanılır: paxta (pamuk), faqat (yalnızca),

qavat (kat), qarğa (karga), başqa (başka), xalq (halk), xayr (iyilik), xazina (hazine).

a sesi Rusca kelimelerde ise a sesini verir: advokat (avukat), abajur vs.

ä: Yazılışı bakımından yukarıdaki a ile aynıdır. Turkiye Turkcesindeki e’den daha acık

ve geniş telaffuz edilir. Yani a ile e arasında bir sestir. x, q, ğ kalın unsuzlerinin dışında diğer butun unsuzlerin yanında kullanılır: parvariş (bakım), aka (ağabey), maktab (okul),

asarlari (eserleri), kelgan (gelen), koyadi (koyar).

å: Yuvarlaklaşan bu unlu Ozbek Turkcesini diğer Turk lehcelerinden ayıran karakteristik bir unludur. Geniş, cok acık ve yuvarlak bir a’dır. Soylenişinde o’ya yakın bir ses cıkar.

Gerek Turkce gerekse yabancı dilden alınan kelimelerdeki uzun a’lar bu yuvarlak şekliy

 

e: Yarı dar, ince bir unludur. Bu unlu Turkiye Turkcesindeki e’den daha dar olup i’ye yakın olarak telaffuz edilir. Sadece ilk hecede bulunur. Avrupa dillerinden alınan kelimelerde, diğer hecelerde de bulunabilir: eng (en), keyin (sonra), tez (cabuk), matematika (matematik), keng (geniş), semiz.

ı: Bu unlu Ozbek Turkcesinde i unlusuyle beraber aynı harfle gosterilmektedir. Ozbek

Turkcesinde cok az kullanılıp sadece x, q, ğ unsuzlerinin yanında bu sesi vermektedir: xıl

(tur, ceşit), qısqa (kısa), ğıybat (gıybet), qıl (kıl), qış (kış), ğışt (tuğla), Qırğız (Kırgız), qırq

(kırk), bağır (ciğer; goğus).

i: dar ve ince bir unludur. x, q, ğ unsuzlerinin dışında dığer unsuzlerle birlikte i olarak

telaffuz edilir: ikki (iki), incu (inci), ildiz (kok), essiz (cahil, geri zekalı), tulki (tilki), ilan

(yılan), ilinc (umut bağlanan kimse), inoq (yakın arkadaş).

o: o ile birlikte aynı harfle gosterilir. o unlusu x, q, ğ unsuzlerinin yanında kullanılır:

xoraz (horoz), xorlik (aşağılanma), qozğalan (başkaldırı), oq (ok), qoy (koyun), qocqar

(koc), qorquv (korku).

ö: o gibi yuvarlak, geniş ve ince bir unludur. Kalın unsuzlerin dışında diğer unsuzlerin

tamamının yanına gelir: toşak (doşek), yotal (oksuruk), sonmas (sonmez), dokan (dukkan), kongil (gonul), bolak (boluk, parca;başka).

 

u: u ve u unlusu alfabede aynı harfle gosterilir. Yanında bulunduğu unlunun durumuna gore tespit edilir. x, q, ğ unsuzlerinin yanında u olarak telaffuz edilir: xuftan (yatsı),

quda (dunur), xuşboy (hoş kokulu), ğunca (gonca), quvanc (sevinc), ğuc-ğuc (yığın,

bir yığın, cok).

ü: Dar, yuvarlak ve ince bir sestir. x, q, ğ unsuzlerinin dışında diğer unsuzlerle birlikte u olarak telaffuz edilir: uc, tugamaq (bitmek), tuziliş (yapı, bunye), tupuk (tukuruk),

kutmaq (beklemek), durang (berabere kalma).

Yukarıdaki unlulerin dışında Ozbek Turkcesinde bir de y unsuzu ile birlikte kullanılan

unluler bulunur: E e = ye (eтти-yetti “yedi”), Я я = ya/ya (яxши-yaxşi “iyi” ; ялла-yalla

“şarkı”), E ё = ya (ёш-yaş “genc”), Ю ю = yu, yu (ютуқ -yutuk “zafer” ; юк-yuk).

 

Ozbek Turkcesinde 23 unsuz vardır. Kiril alfabesindeki sıralanışına gore bu unsuzler şunlardır: b, v, g, d, c/j, z, y, k, l, m, n, p, r, s, t, f, x, ts, c, ş, q, ğ, h

ng (n) unsuzu icin ayrı bir işaret yoktur, n ve g seslerinin yan yana gelmesiyle gosterilir: tang (tan), ming (bin), keng (geniş) gibi. ts (Ц) harfi ise, Rusca kelimelerde gorulur:

tsirk (sirk), militsiya (polis).

Ozbek Kiril alfabesinde й (y) ile başlayan kelimelerin yazımında ozel bir durum vardır.

Oncelikle й ses işareti kelime başında kendisinden sonra yalnızca и (i) ve ў (o,o) ses işaretleriyle kullanılır: йирик-yirik “iri, buyuk; йўл-yol”. Diğer unluler soz konusu olduğunda, /y/ sesi icin her bir unlunun onunde farklı bir ses işareti kullanılır. Alfabede tek bir karakterle gosterilen bu ses işaretleri aslında birer ligatur (birden fazla harfin bir araya gelmesiyle oluşmuş karakter) dir.

Dolayısıyla Ozbek Kiril alfabesinde /y/ sesi beş ayrı ses işaretiyle gosterilir:

1) Bağımsız y (й),

2) Kelime başı e ile beraber Ee=ye,

3) Kelime başında a, a ile beraber: Яя=ya,ya

4) Kelime başında a ile beraber: Eё=ya

5) Kelime başında u, u ile beraber: Ю=yu, yu.

Boylece 23 tane unsuz Kiril alfabesinde 27 ses işaretiyle gosterilmektedir.

 

 

 

Özbek Türkçesinde Ünsüzlerle İlgili Özellikler

Turkiye Turkcesiyle karşılaştırıldığında Ozbek Turkcesinde kullanılan unsuzler ile ilgili şu

ozellikleri tespit edebiliriz:

  1. Turkiye Turkcesinde g ile başlayan Turkce asıllı kelimeler, Ozbek Turkcesinde

otumsuz şekliyle k’dir: kiriş (giriş), kerak (gerek), kuraş (gureş), kunduz (gunduz),

kol (gol), kelin (gelin), keltirmaq (getirmek).

 

  1. Turkiye Turkcesinde d ile başlayan Turkce asıllı kelimeler, Ozbek Turkcesinde

otumsuz t ile başlar: til (dil), toqqız (dokuz), tuzatmaq (duzeltmek), tuman (duman), teri (deri), tamir (damar), temir (demir).

  1. Turkiye Turkcesinde Turkce asıllı kelimelerde bulunan c sesi, Ozbek Turkcesinde

c’dir: Cingiz (Cengiz), qucaq (kucak), accıq (acı), yolci, kecikmaq (gecikmek), uyquci (uykucu), sutci (sutcu).

  1. Turkiye Turkcesindeki v-, şu kelimelerde b-’dir: bar (var), barmaq (varmak),

bermaq (vermek).

  1. Arapca ve Farscadan gecen kelimelerde bulunan ve bu dillerde uzun olan ā, Ozbek

Turkcesinde a olur: İslam (İslam), xana (hane), baxa (paha), mukafat (mukafat),

adat (adet), bağ (bağ).

  1. Turkiye Turkcesinde d ve t ile başlayabilen eklerin, Ozbek Turkcesinde sadece d’li

şekilleri vardır: başda (başta), artda (geride), baqdim (baktım), yoqdir (yoktur),

aytdi (soyledi), icdan (icten).

 

Turkiye Turkcesindeki kelime başı bazı b- sesleri Ozbek Turkcesinde m-‘dir: muz

(buz), men (ben), mangu (bengu, ebedi), ming (bin), min- (bin-), mung (bun, sıkıntı), muncaq (boncuk, kolye), mol (bol), maşaq (başak).

  1. Turkiye Turkcesinde kelime başındaki bazı p’ler, Ozbek Turkcesinde b olur: barmaq

(parmak), burga (pire)

  1. Turkiye Turkcesinde bazı b’ler, Ozbek Turkcesinde p olur: picaq (bıcak)

 

Ünsüz Uyumu

Ozbek Turkcesinde tonluluk bakımından kısmen uyum vardır. Unlu veya tonlu unsuzle

biten bir kelimeye gelen ek, coğunlukla tonlu unsuzle başlar: suvda (suda), uyda (evde),

maktabga (okula), yadimda (hatırımda), keldi.

Fakat “c” ile başlayan ekler, tek şekilli olduğu icin bu uyumu bozarlar: ortaca (ortalama), ozimca (bence), oquvci (oğrenci), yolci (yolcu), qozicaq (kuzucuk).

Tonsuzluk uyumu bakımından ise, Ozbek Turkcesi daha cok uyumsuzdur. Tonsuz unsuzle biten kelimelerin sonuna gelen ekler, coğu kez tonlu unsuzle başlar. Bu uyumsuzluk

daha cok cekim ekli şekillerde, bazen de yapım ekli şekillerde gorulur: artda (artta, arkada), icdan (icten), Taşkentga (Taşkent’e), yatgan (yatan), yoqdir (yoktur).

Şekil Bilgisi

Çekim Ekleri

İsim Çekim Ekleri

  1. Çokluk Eki: Cokluk eki +lar’dır. Ekin sadece bu şekli vardır: atlar (atlar), okıtuvcilar

(oğretmenler), başlar (başlar), bular (bunlar), qollar (eller), mallar (mallar), yollar (yollar), kozlar (gozler), kitablar (kitaplar).

  1. 2. İyelik Ekleri: Ozbek Turkcesinde iyelik ekleri tek şekilli olup yuvarlak şekilleri bulunmaz. Ozbek Turkcesinde iyelik ekleri duz unlulu kullanılıkları icin, fonetik varyantları

diğer Turk lehcelerine gore daha azdır.

 

Teklik Çokluk

1. +(i)m + (i)miz

2. +(i)ng + (i)ngiz

3. +(s)i + lari

uyim (evim) başim (başım) atam (babam)

uying başing atang

uyi başi atasi

uyimiz başimiz atamiz

uyingiz başingiz atangiz

uylari başlari atalari

Ozbek Turkcesinde 3. şahıs iyelik ekinden sonra hal eki geldiğinde araya zamir n’si

girmez: uyida (evinde), işlariga (işlerine).

 

İkinci cokluk şahıs icin -(i)ngiz ekinin yanı

sıra -nglar ve -laring şekilleri de gorulur: şaharingiz (şehriniz), şaharinglar (şehriniz),

şaharlaring (şehriniz)gibi.

  1. Hâl Ekleri
  2. Yalın Hâl: Yalın hal eksizdir: qol (el), qural (silah), olim (olum), batir (bahadır),

komak (yardım), palvan (pehlivan).

  1. İlgi Hâli: Ozbek Turkcesinde ilgi hali eki tek şekilli olup +ning’dir: bizning (bizim),

maktabning (mektebin), ularning (onların), ataning (babanın), buning (bunun), uning (onun).

İlgi hali eki, bazı hallerde +nI şeklinde kullanılır. Ek, aitlik eki ile birlikte kullanıldığında kalıplaşmış +niki şekli ortaya cıkar: ananiki (anneninki), balalarniki (cocuklarınki), qoşniniki (komşununki), bizniki (bizimki), sizniki (sizinki).

  1. Yükleme Hâli: Ozbek Turkcesinde yukleme hali +ni ekiyle yapılır: uyni (evi), imzani

(imzayı), maktabni (okulu), kollarni (golleri), binani

  1. Yönelme Hâli: Ozbek Turkcesinde yonelme hali eki +gä’dır: bizga (bize), uyga (eve),

başga (başa), balaga (cocuğa). Ancak bu ek, son sesi -k olan bir kelimeye bitişdiğinde

+ka’ye donuşur: cecak “cicek”+ga> cecakka. Son sesi -g olan bir kelimeye bitiştiğinde her

iki g de ikizleşerek -kk-’ye donuşur: yig “ağırşak”+ga>yikka. Son sesi -q olan bir kelimeye

bitiştiğinde +qa’ya donuşur: uzaq “uzak”+ga>uzaqqa. Son sesi -ğ olan bir kelimeye bitiştiğinde her iki ğ de ikizleşerek -qq-’ye donuşur: tağ “dağ”+ga> taqqa.

İyelikten sonra araya -n- girmez: qoliga (eline), tilige (diline).

  1. Bulunma Hâli: Ek tek şekilli olup +dä’dir: anada (annede), unda (onda), maktabda

(okulda), kabinetda (bolmede), mamlakatda (memlekette), qamaqda (hapiste).

İyelik ekinden sonra araya -n- girmez: qolida (elinde), namidagi (adındaki).

  1. Ayrılma Hâli: Ayrılma hali eki tek şekilli olup +dän’dir: dindan (dinden), navbatcidan (nobetciden), suvdan (sudan), Taşkentdan (Taşkent’ten), bizdan (bizden), koldan (golden).

İyelik ekinden sonra araya -n- girmez: hayatidan (hayatından),

  1. Eşitlik Eki: Ozbek Turkcesinde eşitlik, +çä ve ‘gibi’ anlamını veren teg > dek edatından ekleşmiş olan +däy, +dek ekleriyle sağlanır: artıqca (fazlaca), ortaca, menimca; muz-

dek (buz gibi), devanalardek (deliler gibi); ğıcinganday (gocunmuş gibi), qoyday (koyun

gibi), yolbarsday (kaplan gibi). Bunun yanı sıra yazılı metinlerde ekin “+daq, +daq; +dağ;

+dak; +daka; +daqa; +dayin” gibi varyantları da vardır. ‘+aqa’ şeklinde ekleşmiş bicimleri

de soz konusudur: unaqa “onun gibi”.

h. Vasıta Hali: Vasıta hali bilän edatı ile yapılır: doskani latta bilan artib (tahtayı silgi

ile temizleyip), sen bilan (seninle), haqarat bilan (hakaretle), qol bilan (elle), oquvci bilan

(oğrenci ile), men bilan (benimle).

  1. Aitlik Eki: Ozbek Turkcesinde aitlik eki +gi ve +ki’dir. Genel olarak bulunma

hali ekinden sonra -gi; ilgi hali ekinden sonra -ki şekli kullanılır: uyimdagi (evimdeki),

maktabdagi (okuldaki), qoşniniki (komşununki), meniki (benimki).

  1. Soru Eki: Yazılı dilde sadece mi şekli vardır. Ozbek Turkcesinde soru eki kelimeye bitişik yazılır: menmi (ben mi), yoqmi (yok mu), uydami (evde mi), barmi (var mı),

kerakmi (gerek mi), keldimi (geldi mi). Şiir ve halk dilinde ekin mu, mu varyantlarına sıkca rast gelinir.

Fiil Çekim Ekleri

  1. Şahıs Ekleri

Turkiye Turkcesinde olduğu gibi, Ozbek Turkcesinde de uc grup şahıs eki vardır.

  1. Zamir Kökenli ŞahısEkleri

Oğrenilen gecmiş zaman, şimdiki zaman, geniş zaman, gelecek zaman, istek ve yeterlik cekimlerinde kullanılırlar.

teklik çokluk

1. kişi: -man -miz

2. kişi: -san   -siz, -sizlar

3. kişi: -o; -di; -ti     -o; -lar; -(i)ş

  1. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri

teklik çokluk

1. kişi: -(i)m      -(i)k

2. kişi: -(i)ng     -(i)ngiz(lar), -(i)nglar, -laring

 

3. kişi: - -         -lar, -(i)ş

  1. Bildirme Kipleri

Oğrenilen Gecmiş Zaman: -(i)b(di); -gan; -miş

 

Gorulen (Bilinen) Gecmiş Zaman: -di; -gan + iyelik

eki + yoq/ bar

 

Şimdiki Zaman: - a/-y; -yap; -maqda;

-(a)yatir;   asıl fiil + (i)b + yardımcı fiil(tur-, otir-, yur-,

yat- )

 

+ (i)b + kişi eki

 

Gelecek Zaman:

-a/-y;

 -acak;

 -maqci;

-adigan/-ydigan;

 

-gu (-ğu) + iyelik eki (+dir)

 

 

Geniş Zaman: -(a)r

  1. Tasarlama Kipleri

Şart Kipi: -sa

Gereklilik Kipi: fiil + (i)ş + iyelik eki + kerak;

 

-sa + şahıs eki + kerak

 

Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır.

İstek Kipi: -gay (-kay, -qay);

 

-gu + iyelik eki +bar;

-maqci

Yapım Ekleri:

İsimden İsim Yapan Ekler: + dåş; +(i)mtil, +(i)mtir;

+äk; +älä(si)/ +alåvi; +åv(i); +åvlån; +bån; +çä; +çän;

+çåq/+çäk; +çi; +çil; +çilik (<+çi+lik); +dår; +doz;

+gär/går; +kär/+kår; +ginä, +kinä, +qına; +Iş; +käş;

+läb; +låq; +alåq; +li; +lik; +mänd; +råq; +simån;

+siz; +täçä; +tåy; +zår; be+; nå+

İsimden Fiil Yapan Ekler: +(ä)r-; +(ä)y-; +ä-; +äl-

/+ål-; +i-; +ik-/+ıq-; +kä-/+gä-; +qa-/+ğa-; +lä-; +rä-;

+si-; +sin- (+si-n-); +sit- (+si-t-); +sirä-

Fiilden İsim Yapan Ekler: -(I)m/-(U)m; -åq/-äk; -(I)k/-

(U)k;-(I)q/-(U)q; (i)nç; -gån/-gän; -qån/-kän; -çåq/-çäk; -çıq; -dåq/-däk; -dıq/-dik; -ğı/-gi; -qı/-ki; -ğıç/-giç; -qıç/-

kiç; -ğın/-gin; -qın/-kin; -ğun/-gün; -qun/-kün; ğır/-gir; -qır/-kir; -ğur; -(I)n/-(U)n; -kä; -qåk/-gäk; -mä;

Fiilden Fiil Yapan Ekler: -ä-; -är/-ar-; -i-(I)l-; -(I)n-;

-(I)r-; -(I)ş-; -(I)t-; -dir-/-tir-; -qaz-/-gäz-; -ğaz-/-gäz-;

-qız-/-kiz-; -ğız-/-giz-; -(I)msirä-; -(I)nqırä-; -iz-/-ız-

Sıfat-Fiiller: -(a)yatgan; -(a/-y)digan; -acak; -ar;

-mas; -arli/-arli; -gan, -kan, -qan; -miş

Zarf-Fiiller: -(i)b/(-bån); -ä/-y; -gäç, -käç, -qaç; -gäni; -gäli; -gändä/-qandä; -gäniçä; -günçäe-kän; -mäsdän; -mäy

Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -(i)ş; 2. -måq; 3. -(U)v

 

Mungli quşim sayrab sayrab kel anglat!

Kimlar erur Turk tilini satğuci?

Bulbul kebi sayrab turgan bu tilni

Uyalmayin bu olkadan atğuci?

Baldan tatli, candan tınıq Turkcani,

Tuşunmayin xorlab xorlab yatğuvcı?

Acunlarda bayliğıni korsatmay,

Kimdir, bunga “yerli, yaramas” degan?

Mungli quşım ularni qoy, sen sayra,

Turk tilining dangin cıqar koklarga!

Qoy ularni, ular yoldan azsinlar

El icinda boşboğazlik satsinlar.

 

Dil

Kederli kuşum ote ote gel anlat!

Kimlerdir Turk dilini satanlar?

Bulbul gibi otup duran bu dili

Utanmadan bu ulkeden atanlar?

Baldan tatlı, candan duru Turkceyi,

Duşuncesizce hor gorup duranlar?

Dunyada zenginliğini gostermeden,

Kimdir, ona “mahalli, işe yaramaz” diyen?

Kederli kuşum onları bırak, sen ot,

Turk dilinin ununu cıkar goklere!

Bırak onları, onlar yoldan cıksınlar

Millet icinde boşboğazlık etsinler.

KAZAK TÜRKÇESİ

  1. Ses Bilgisi Ünlüler: Kazak Türkçesinde dokuz ünlü bulunmakta-dır: a, e, ä, ı, i, o, ö, u, ü Büyük Ünlü Uyumu: Türkçe kelimelerde oldukça sağ-lamdır. Küçük Ünlü Uyumu: Sadece ilk hecesinde düz ünlü bulunduran sözcüklerde görülür. Ünsüzler: Kazak Türkçesinde 23 ünsüz vardır. Ünsüz Uyumu: Sağlam bir şekilde işlemektedir

. II. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri:

Çokluk Eki: +lAr, +dAr, +tAr

 İyelik Ekleri: 1. teklik +m, 1. çokluk +mIz; 2. teklik +ñ, 2. çokluk +ñIz; +lArIñ, +lArIñIz; 3. teklik +I; +sI; 3. çokluk +I; +sI

Hâl Ekleri: a. Yalın hâl: Eksizdir.

b. İlgi hâli: +nIñ, +dIñ, +tIñ

  1. Yükleme hâli: +nI; +dI; +tI

d. Yönelme hâli: +ğa,+ge; +qa,+ke e. Bulunma hâli: +dA;+Ta

  1. Ayrılma hâli: +dAn; +tAn; +nAn

g. Eşitlik hâli: +menen/+men; +benen/+ben; +penen/+pen

h. Vasıta hâli: +dAy; +tAy; -şA Aitlik eki: +qı, +ki; +ğı, +gi Soru eki: -ma, -me; -ba, -be; -pa, -pe

Fiil Çekim Ekleri:

 Şahıs Ekleri:,

  1. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. teklik -mIn, -pIn; 1. çokluk -bIz, pIz;

2. teklik -sIñ, 2. çokluk -sIñdAr; -sIz-dAr; -sIz;

3. teklik -ø, 3. çokluk –ø

  1. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri:
  2. teklik -m, 1. çokluk -k;

2. teklik , 2. çokluk -ñdar; -ñIzdAr; -ñIz;

3. teklik , 3. çokluk

c. Emir Kökenli Şahıs Ekleri:

1. teklik -AyIn, 1. çok-luk -ayıq, -eyik; -yIn; -yıq, -yik;

2. teklik -ø, 2. çokluk -ñdAr; -ñIzdAr, -ñIz;

  1. teklik –sIn, 3. çokluk -sIn

Zaman ve Şekil Ekleri:

  1. Bildirme Kipleri

Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(I)p

 Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI,-tI; -ğan, -gen; -qan, -ken; -AtIn,-ytIn

 Şimdiki Zaman: -A, -y; fiil + (Ip) + otır-, jat-(ır), jür-, tur- + şahıs eki; -(U)vdA

Gelecek Zaman: fiil+ğalı (-geli, -qalı, -keli)+ jat-(ır), jür-, otır-, tur-+şahıs eki; -A, -y; -maq(şı), -mek(şi); -maq(şı), -mek(şi); -baq(şı), -bek(şi); -paq(şı), -pek(şi)

Geniş Zaman: -Ar; -r

  1. Tasarlama Kipleri

Şart Kipi: -sA

Gereklilik Kipi: fiil + -Uv/-v+ iyelik ekleri +kerek; fiil + -Uv/-v+ iyelik ekleri + teyis(ti)

Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır.

 İstek Kipi: -ğay, -gey; -qay, -key; fiil + ğı (-gi; -qı, -ki) + iyelik ekleri + keledi

Fiillerin Birleşik Çekimi Kazak Türkçesinde birleşik çekim: Rivayet eken ile ya-pılır. Hikâye edi ile yapılır. Şart bol- fiilinin şartı bolsa ile elde edilir.

i- ve iken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda ünlülerden ve l, r, v, y’den sonra -mIn, -mIz; m, n, ñ, z’den sonra -bIn, -bIz; k, p, t, s, ş’den sonra -pIn, -pIz; öğrenilen geçmiş zamana eken (imiş), görülen geçmiş zamana edi, şarta da bolsa geti-rilerek yapılır.

 Yapım Ekleri:

 İsimden İsim Yapan Ekler: +Av; +dağan/+degen; +dAs; +tAs; +lAs; +ğılt(ım)/+qılt; +lI; +dI; +tI; +lıq/+lik; +dıq/+dik; +tıq/+tik; +raq/+rek; +sIz; +şA; +şAñ; +şaq/+şek; +şI; +şIl; +şıq/+şik; +tay

İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-; +Al-, +l-; +Ar-, +r-; +Ay-: +dA-; +I-; +k-/+q-; +ıq-/+ik-; +lA-; +dA-; +tA- ; +lAn-; +dAn-; +tAn-; +lAs-; +dAs-; +tAs-; +lAt-;

Fiilden İsim Yapan Ekler: -aq/-ek; -ndI; -ğak/-gek; -qaq/-kek; -Iş; -k/-q; -ıq/-ik; -(I)m; -mA; -pA; -bA; -maq/-mek; -paq/-pek; -baq/-bek; -mIs; -(I)n; -qı/-ki; -ğı/-gi; -qın, -kin, -ğın; -qış/-kiş; -ğış/-giş; -şaq/-şek Fiilden Fiil Yapan Ekler: -dIr-; -tIr-; -ğız-/-giz-; -qız-, -kiz-; -(I)l-; -(I)n-; -qıla-/-kile-; -ğıla-, -gile-; -(I)r-; -(I) s-; -(I)t-

Sıfat-Fiiller: -Ar, -r; -AtIn, -ytIn; -ğan/-gen; -qan/-ken; -mAs

Zarf-Fiiller: -A, -y; -ğalı/-geli; -qalı/-keli; -ğanda/- gende; -qanda/-kende; -ğanşa/-genşe; -qanşa/-kenşe; -(I)p; -mAstAn, -bAstAn, pAstAn; -mAy; -bAy; -pAy; -mAyInşA, -bAyInşA, -pAyInşA

Hareket Adları (İsim-Fiiller): -(I)s; -(U)v

Batır Küşikter Eki küşik awlağa şıqtı. Olar aspanğa qaradı. Jarqırağan jartı domalaq kördi. Küşikter ne ekenin bilmey añ-tañ. Al jartı domalaq bütin döñgelekke aynaldı. Küşikter qorqıp ketti. -Kel üreyik, - dedi küşiktiñ birevi. -Ürsek üreyik, - dedi ekinşisi. Küşikter ürdi. Al döñgelek joğarı qaray jılqı berdi. -Äne qorıqtı, - dep quvandı birinşi küşik. -Qaşıp bara jatır, dedi ekinşisi. Küşikter quvanıp üre berdi.

Kahraman Enikler İki enik avluya çıktı. Onlar gökyüzüne baktı. Parlayan yuvarlak bir ışık gördüler. Enik-ler, ne olduğunu bilmeden şaşırdılar. O parlak ışık bütün evrene yayıldı. Enikler korktular. -Gel havlayalım, - dedi eniğin birisi. -Havlayalımsa havlayalım, -dedi ikincisi. -O parlak daire yukarı doğru yavaşça ilerledi. -İşte korktu, diyerek sevindi birinci enik. -Kaçıp gidiyor, dedi ikincisi. Enikler sevinerek havladılar

Qaraadırdıñ qarağandı sayı elsiz. Aynalada qabat-qabat şubar adırlar. Jaqın töbelerdiñ barlığın alasa boz qarağan, tobılğı basqan. Say boyında may ayınıñ salqın lebi esedi. Bastarı kögerip, bürlenip qalğan qalıñ karaqan jel lebimen sıbdır-sıbdır qağıp teñselip, ırğalıp koyadı. Mañaydan jualardıñ, jas şöpterdiñ isi keledi. Uzın keñ ölkeni qaptay basqan qarağannıñ ortasında tereñ, küp jar bar. Sonıñ bas jağında itmurındı qalıñ jınıstıñ arasında qasqır ini bar. Jakın elge melim eski in. Jazğa salımnan beri sonı eki qasqır kelip meken etti. Burın itmurın janındağı kişkentay alañda keñdigi kisi sıyğanday uş ülken in bolatın. Biyıl jas topırağı jağasında döñkiyip, tağı bir jaña in şıqqan. Bäriniñ aydanı bir, jer astınan qatınası bar. Mañayı qasqırdıñ oynağı. Jas şöpter basılıp, taptalıp qalğan

Karaadır’ın akasyalı vâdisinde insan yok. Etrafta kat kat alaca yükseltiler. Yakın tepelerin hepsini alçak boz akasyalar ve kızılcıklar kaplamış. Vâdi boyunca mayıs ayının serin yeli esiyor. Tepeleri yeşermiş ve çiçeklenmiş sık akasyalar, rüzgârın çarpmasıyla “Fısıl!. Fısıl!” diye sallanıp, ırgalanıyor. Çevreden soğanların ve yeşil otların kokusu geliyor. Uzun ve geniş bir bölgeyi kaplayan akasyaların ortasında derin ve boş bir uçurum var. Bu uçurumun baş tarafında böğürtlenli sık ağaçlığın içinde bir kurt ini var. Yakında oturan halkın bildiği eski bir in. Yaza doğru iki kurt gelip bu ine yerleşti. Daha evvel böğürtlen yanındaki küçük alanda genişliği bir insan sığacak kadar olan üç in vardı. Bu yıl, kenarındaki yaş toprağı ile yeni bir in daha ortaya çıkmış

 

KIRGIZ TÜRKÇESİ

I. Ses Bilgisi Ünlüler: Kırgız Türkçesinde sekiz ünlü bulunmakta-dır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü Büyük Ünlü Uyumu: Sağlam bir şekilde işlemektedir

. Küçük Ünlü Uyumu: Türk lehçeleri içerisinde en sağ-lam olduğu lehçedir. Ünsüzler: Kırgız Türkçesinde 20 ünsüz vardır. Çift ses değerine sahip Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya) ses işaretleri de vardır. Ünsüz Uyumu: Tam olarak işlemektedir.

  1. Şekil Bilgisi İsim Çekim Ekleri: Çokluk Eki: +lAr; +dAr, +tAr; +lOr, +dOr, -tOr

İyelik Ekleri: 1. teklik +m, 1. çokluk +bIz,+bUz; 2. tek-lik +ñ, 2. çokluk +ñIz, +ñUz; +ñAr, +ñOr; +ñIzdAr, +ñUzdOr ; 3. teklik +I, +U; +sI, +sU; 3. çokluk +I,+U; +sI, +Su

Hâl Ekleri:

a. Yalın hâl: Eksizdir,

. b. İlgi hâli: +nIn,+nUn; +dIn,+dUn; +tIn,+tUn

  1. Yükleme hâli: +nI; +dI, +tI; +nU, +dU, +tU

d. Yönelme hâli: +gA; +gO; +kA, +kO

  1. Bulunma hâli: +dA; +dO; +tA; +tO
  2. Ayrılma hâli: +dAn, +dOn; +tAn, +tOn; +An g.

Eşitlik hâli: +çA; +çO; +dAy, +tAy, +tOy

h. Vasıta hâli: menen

Aitlik eki: +kI, +kU; +gI, +gU

 Soru eki: -bI, -bU; -pI, -pU

Fiil Çekim Ekleri:

Şahıs Ekleri:

  1. Zamir Kökenli Şahıs Ekleri:

1. teklik -mIn, -mUn, m; 1. çokluk -bIz, -bUz; 2. teklik -sIn,-sUn; 2. çokluk -sInAr, -sUnOr; -sIzdAr, -sUzdOr; sIz, sUz; 3. teklik -ø, 3. çokluk –ş

  1. İyelik Kökenli Şahıs Ekleri: 1. teklik -m, 1. çok-luk -k; 2. teklik , 2. çokluk -ñAr, -ñOr; -ñIzdAr; -ñUzdOr; -ñIz, -ñUz ; 3. teklik , 3. çokluk

c. Emir Kökenli Şahıs Ekleri: 1. teklik -Ayın, -OyUn; -yIn, yUn; 1. çokluk -AlIk, -OlUk; -AlI, -OlU; 2. tek-lik -ø, 2. çokluk -gIlA, -gUlA; -ñIzdAr, -ñUzdOr; -ñIz, -ñUz; 3. teklik -sIn, -sUn, 3. çokluk -ş-sIn, -ş-sUn

Zaman ve Şekil Ekleri:

  1. Bildirme Kipleri Öğrenilen Geçmiş Zaman: -(ı)ptIr, -(U)ptUr

Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: -dI, -dU; -tI, -tU; -gAn, -kAn; -gOn, -kOn;-çU

Şimdiki Zaman: fiil + (ı)p otur-, cat-, cür-, tur- + a (e, o, ö, y) + şahıs eki; -OOdO; -UUdA

Gelecek Zaman: -A, -O; -y Geniş Zaman: -Ar, -Or; -r

  1. Tasarlama Kipleri

Şart Kipi: -sA, -sO

Gereklilik Kipi: -(I)ş, -(U)ş+kerek/zarıl/lazım;

fiil+- OO/-UU+iyelik eki+kerek/zarıl/laazım;

fiil ismi+ yö-nelme hâli eki+ tiyiş

Emir Kipi: Emir kipinde her şahsın ayrı bir eki vardır.

 İstek Kipi: fiil+gİ (-kİ)+iyelik eki+bar/kelet;

mAk(çI), -mOk(çU);

-gAy ele+iyelik kökenli şahıs eki

Fiillerin Birleşik Çekimi Kırgız Türkçesinde birleşik çekim: Rivayet eken (nadi-ren imiş) ile yapılır.

Hikâye ele ile yapılır.

Şart bol- fiili-nin şart çekimi ile olşturulur.

i- ve iken İle Yapılan İsim Çekimi Şimdiki zamanda (veya geniş zamanda) şahıs ekleri;

 geçmiş zamanda eken ve ele , şart çekiminde ise bolso kullanılır.

 

 

Yapım Ekleri:

İsimden İsim Yapan Ekler: +çA, +çO; +çAk; +çAn; +çI, +çU; +çIk, +çUk; +çIl, +çUl; +çIlIk; +dAş, +dOş; +tAş, +tOş; +lAş, +lOş; +gIlt, +gUlt; +IrAAk, +UrO-Ok; +lIk, +lUk; +dIk, +dUk; +tIk, +tUk; +lUU; +dUU; +tUU; +OO; +sIz, +sUz; +ay

İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-, +O-; +Ay-, +Oy-; +dA- , +dO-; +I-, +U-; +kAr-, +kOr-; +gAr-, +gOr-; +lA-, +lO-; +dA-, +dO-; +tA-, +tO-; +lAn-, +lOn-; +dAn- , +dOn-; +tAn-, +tOn-; +r- (+Ar-, +Or-, +Ir-); +rA-, -rO-; +sI-, +sU-; +sIrA- ,+sUrA-

Fiilden İsim Yapan Ekler: -Ak, -Ok; -çAk, -çOk; -dI, -dU; -gA, -gO; -gAk, -gOk; -kAk, -kOk; -gI, -gU; -kI, -kU; -gIç, -gUç; -kIç, -kUç; -gIn, -gUn; -kIn, -kUn; -Iç, -Uç; -k (-Ik, -Uk); -m (-Im, -Um); -mA, -mO; -mAk; -mIş, -mUş

 Fiilden Fiil Yapan Ekler: -dIr-, -dUr-; -tIr-, -tUr-; -gIlA- ; -kIlA-; -gIz-,-gUz-; -kIz-,-kUz-; -l- (-Il-, -Ul-); -n- (-In-, -Un-); -r- (-Ir-, -Ur-); -ş- (-Iş-, -Uş-); -t- (-It-, -Ut-)

Sıfat-Fiiller: -Ar, -Or, -r; -bAs, -bOs; -pAs, -pOs; -gAn, -gOn; -kAn, -kOn; -OOçU, -UUçU, -çU; -A, -O; -y elek; -GIs, -GUs

Zarf-Fiiller: -A, -O, -y; -ArdA, -OrdO; -rdA; -bAstAn, -bOstOn; -gAnçA ; -kAnçA; -gAndA ; -kAndA; -gAnI, -gOnU; -kAnI, -kOnU; -gIçA, -gUçA; -kIçA, -kUçA; -mAyInçA, -mOyUnçA; -p (-Ip, -Up)

Hareket Adları (İsim-Fiiller): -v; -ş (-Iş, -Oş, -Uş)

Kança Dosuñ Bar Çogulgan el Apendiden suraştı: - Apendi, senin kança dosuñ bar? Apendi coop beriptir: - Azır kança ekenin aytalbaym, antkeni işim oñ, turmuşum cakşı. Dostun sanın men silerge cumuşum caman bolgondo aytam.

Kaç Arkadaşın Var Toplanan halk Nasrettin Hoca’ya sordu: - Nasrettin Hoca, senin kaç arkadaşın var? Nasrettin Hoca cevap verir: - Şimdi ne kadar olduğunu söyleyemem; çünkü şu an işim yolunda, hayatım iyi. Arka-daşın sayısını ben sizlere işim kötü olduğunda söylerim

Konok Bir kedey attuu-baştuu kişiler bargan bir üygö konokko çakırılıp kalat. Al dastorkon-go oturganda, üy eesi baylardın aldına çoñ-çoñ balıktardı, özünün aldına bolso, kiçinekey balıktardı koygonun körüp, abdan ızalanat da, balıktardın biröönü koluna alıp, kulagına bir nerseler şıbıray baştayt. Anı körgön konoktor tañ kalıp, emne kılıp catkanın suraşat. Anda al: “Menin atam balıkçı bolçu. Kündördün birinde deñizge çögüp ketken ele. Men bul kımınday balıktan anı körüp-körbögönün surasam: “Men azır kiçinekeymin, anı başka tabaktardagı çoñ balıktardan surasañ, alar menden çoñ, köptü körgön, köptü bili-şet. Balkim senin atañdı körüşköndür dedi.” deyt. Üy eesi bul kolunda cok kembagaldı cakşı sıylabaganı üçün abdan uyat bolup, aga da çoñ balık tartkan eken. Metinde Geçen Kimi Kelimelerin Karşılıkları kedey: yoksul şıbıra-: fısıldamak attuu-baştuu: belli başlı tañ kal-: şaşırmak dastorkon: sofra kımınday: minik, küçük ee: iye, sahip azır: şimdi, henüz çoñ: büyük, iri kembagal: yoksul kiçinekey: küçücük, küçük abdan: çok, gayet abdan: çok sıyla-: ağırlamak, saygı göstermek

 

 

 

 

 

 

 

Rate this blog entry:
0
Acikogretim edebiyat bitirdi, ogretmen, bilgisayar bagimlisi, siirsever insan. Tek dersi 100 ulke gezmeden olmemek.

Achievements

  • No comments made yet. Be the first to submit a comment

Leave your comment

Guest
Guest Perşembe, 13 Ağustos 2020