Ders özetleri ve deneme sınavları için tıklayın.

 

1. Dönem Ders Özetleri                                   2. Dönem Ders Özetleri
3. Dönem Ders Özetleri                                   4. Dönem Ders Özetleri
5. Dönem Ders Özetleri                                   6. Dönem Ders Özetleri
7. Dönem Ders Özetleri                                   8. Dönem Ders Özetleri

 

Facebook Grubumuza Katılıp Ders Çalışmak İçin Tıklayınız.

                     

Facebook Grubumuza Katılmak İçin Burayı Tıklayın

Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

SESBİLİM

  • Bazı sesler bütün dillerde bulunmasına karşın, bazı sesler dillerden yalnızca bazıları tarafından kullanılmaktadır.

  • Diller arasındaki bir başka fark da bir dilde olan bazı seslerin diğer dillerde bir başka sesin değişkesi olarak bulunmasıdır; yani, bir ses ad› geçen dilde bulunabilir ancak anadili konuşurları çoğunlukla bu sesin kendi dillerinde bulunduğunun bilincinde değildir

  • [N] sesi Türkçede anlam farkı yapmamasına karşın, Türkçede bulunmaktadır. Öyleyse, [N] sesi de Türkçenin ses yapısı içinde bulunan bir sestir, yalnızca dağılımı açısından İngilizce’den farklılık göstermektedir. Türkçede [N] sesi [n] sesinin bir değişkesi iken, yani sesbirimcikken, İngilizce’de /N/ ve /n/ iki ayrı sesbirimdir. (N= geniz n si)

  • Dilbilimde, dillerin ses düzenini inceleyen, bir dilde hangi seslerin bulunduğunu, o seslerin dizilişini ve değişimlerini, biçimbirimlerin söylenişini inceleyen ve bunların kurallarını belirlemeyi amaçlayan alana sesbilim denir.

BİÇİMBİRİMLERİN SÖYLENİŞİ

Çoğul Ekinin Söylenişi

  • Türkçe’de bildiğiniz gibi çoğul ekinin tek bir biçimi değil, iki söyleniş biçimi vardır. Kitap-lar, ütü-ler

  • a,o,u,ı dan sonra lar, i,eü,ö den sonra ler gelir. a,o,u,ı ortak özelliği hepsinin arka ünlüler olmasıdır.

SES BİRİMLER VE EN KÜÇÜK ÇİFTLER Sözcüklerin başında bulunan seslerin niteliği sözcükler arasında anlam farkına yol açmaktadır. Birbirleri arasında anlam farkı yalnızca bir ses tarafından oluşturulan sözcüklere en küçük çiftler denir

pul/bul çil/mil

bil/kil zil/nil

tel/sel dil/fil

 

 

Soluklanma Kuralı Ötümsüz patlamalı sesler olan /p/, /t/, /k/ sesleri doğal bir ses sınıfı oluştururlar . /p/, /t/, /k// ünsüzler, soluklu olarak söylenmektedirler. Bu dillerde görülen bir özelliktir. Bir sesbilim kuralı, yalnızca tek bir sese uygulanmaz, genellikle doğal sınıf oluşturan seslerin tümüne uygulanır. Türkçenin ötümsüz patlamalı sesleri olan /p/, /t/, /k/ sesler ile ilgili bu genellemeyi aşağıdaki Soluklanma Kuralı olarak belirtebiliriz.

 

Sezdizim

  • Anadili konuşurlarının anadilleri hakkında içselleştirmiş oldukları bilgilerden bir türü de sesbirimlerin sözcük içinde sıralanışdır. Örneğin, Türkçeyi anadili olarak konuşanlar aşağıdaki sesleri bir sözcük olacak şekilde sıralanmasında bazı olası dizimleri oluşturmayacaklardır.

  • /p/ /r/ /a/ /s/

  • Türkçede olası ve bulunan dizimler şunlardır: /pars/ /sarp/ /rasp/

BÜRÜNSEL SESBİLİM Söyleyişte belirli ezgi ve vurgu yapılarıyla oluşan sesletimsel özelliklere bürünsel özellikler denir. Bürünsel özellikler sözcük öbek ve tümce anlamı açısından ele alındığından parçalar üstü sesbilimsel özellikler olarak da ele alınır.

Vurgu

  • Vurgu, sözcük ve sözdizimsel yapılarda sözcük, öbek ve tümce vurgusu olarak üç düzeyde incelenir.

  • Her üç düzeyde, o düzeyi oluşturan birimlerden biri diğer birimlere göre daha kuvvetli ve belirgin bir biçimde oluşturulur ve birincil vurguyu taşır. Diğer birimler, birincil vurgu taşıyan birime göre daha zayıf vurguya sahiptir.

  • Türkçede vurgu, birincil ve zayıf vurgu olmak üzere iki vurgu düzeyinde gerçekleşir.

  • Sözcük düzeyinde, kök-sözcüklerin vurgu düzeneği ile bileflik sözcük ve tamlama yapılarının vurgu düzeneği birbirinden farklı özellikler sergiler. Çok seslemli kök-sözcüklerde iki ayrı vurgu derecesi bulunur

  • Örneğin, kadar sözcüğünde sözcüğünün ilk seslemi olan ka- zayıf vurgu, ikinci seslemi olan -dar ise birincil vurgu alır: kadár.

  • karátahta sözcüğü türetildiğinde, bileşik sözcüğün ikinci öğesi olan tahtà sözcüğünün vurgu düzeni değişmekte, ikinci seslemi zayıf vurgu ile söylenmektedir

  • Türkçede vurgu sözcük düzeyinde sesbirimseldir; aynı sesbirimleri içeren sözcükler arasında anlam farkı belirtir.

  • Vurgu farkının anlam farkı yarattığı durumlar; aynı sesbirimleri içeren cins adları ve yer adları ve aynı sesbirimleri içeren köksözcükler ve vurgusuz sonekler ile oluşturulmuş sözcüklerdir

Cins adları Yer adları

ağrí Ag’rı

bebék Bébek

ordú Or´du

kök kök + sonek

gelih gélin

kalín kalın

Ezgi

  • Diller ezgi değişimlerini yapılar arasında anlam farkını ifade etmede kullanır. Türkçede ezgi örüntülerinin yapılar arasında işlev farkı belirttiği bağlamlar çok kısıtlıdır.

  • Ancak, bazı durumlarda tek sözcüklü ya da öbek yapısından oluşan istek soruları, {mI} parçacığı kullanılmadan yükselen ezgi ile söylenebilmektedir

2. Üniteyi yüzeysel hazırlıyorum detay için sadece 2. Üniteye bakabilirsiniz

SESBİLİMSEL SÜREÇLER

  • Bir dildeki sesbilimsel göstergeler ile onların sesbilgisel göstergeleri arasında ses düşmeleri, ses eklemeleri, ses değiştirmeleri gibi ses olaylarıyla farklılaşmaya yol açan süreçlere sesbilimsel süreç denir.

  • Sesbilimsel süreçler bazı ses değişikliklerine yol açar. Bu değişiklikler sözcüğün sesbilimsel yapısı üzerinde ses, ve bazı durumlarda seslem düşmeleri, ses, ve bazı durumlarda seslem eklemeleri, ses benzeşmeleri, özellik değiştirmeleri ve seslerin sözcük yapısı içinde yer değiştirmesi gibi etkiler yaratır.

Ses Benzeşmeleri Örneklerle açıklayacak olursak aşağıdaki kelimeleri inceleyelim

 

Ünlü Uyumu Kalınlık incelik durumudur mesela kitap-lar uyarken kitap-ler uymaz.

Kapalı Ünlü Uyumu Şimdi de Türkçede sözcüklere eklenen -(y)I sonekindeki ünlünün gösterdiği değişime bir göz atalım:

Saz-ı, dam-ı, kap›-yı, ot-u, kuzu-yu, ıtır-ı, katır-ı

ses-i, tencere-yi, ev-i, bez-i, kalem-i, keçi-yi, göl-ü, ütü-yü, bekçi-yi

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, Türkçenin -(y)I eki, 4 ayrı biçimde gerçekleşmektedir: kapalı ön düz [i], kapalı arka düz [ı], kapalı ön yuvarlak [ü] ve arka kapalı yuvarlak [u]. Kapalı Ünlü Uyumu Kuralı, çokseslemli bir sözcükte, birinci seslem dışındaki seslemlerin ünlülerinin, ilk seslemdeki ünlü ile arka/ön ve düz/yuvarlak boyutlarında benzeştiğini belirtir.

Ünsüz uyuşmaları Dillerde ünsüzler de etraflarındaki seslerle benzeşir. Türkçede sözcük içinde ve biçimbirim sınırlarında genizsil ünsüzler /m/ ve /n/ oluşma noktası bakımından ve ötümlü dişyuvasıl sürtünmeli /z/ ünsüzü arkasından gelen sesin ötümsüz sesbilgisel özellikleri bakımından birbirleriyle benzeşir. Bu benzeşmeler genizsil benzeşmesi ve ötümsüzleşme süreçlerinde görmekteyiz.

Genizsil Benzeşme

 

Ötümsüzleşme Türkçe’de son eki ötümlü sürtünmeli ünsüz olan bir kökten sonra ötümsüz bir ünsüz ile başlayan sonek geldiği durumlarda kökün son sesi ötümsüzleşir.

 

Ses düşmeleri/ ünlü Düşmesi Türkçe’de bunun örneği olağan hızlı konuşma özensiz konuşma gibi sebeplerden kaynaklanır.

 

ne olur [no:lur]

ne haber [na:ber]

ne yapıyorsun [na:pıyorsun]

Ünsüz Düşmesi (bir-bi), (geliyor-geliyo),( postahane-postane), mustafa bey-musta-bey)

Ünsüz Düşürülmesi

ev+ {-(y)I} ev-i koş+ {-(y)AcAK} koş-acak

kibrit+ {-(y)I} kibrit-i bak+ {-(y)AcAK} bak-acak

kaş+ {-(y)I} kaş-ı gör+ {-(y)AcAK} gör-ecek

göl+ {-(y)I} göl-ü bil+ {-(y)AcAK} bil-ecek

Aynı ekler, son sesi ünlü ile biten ad ve eylem kök ve gövdelerine eklendiğinde /y/ sesi düşürülmez.

şişe+{-(y)I} şişe-yi ağla+ {-(y)AcAK} ağla-yacak

 

sav + {-(s)I(n)} sav-ı

çay + {-(s)I(n)} çay-ı

el + {-(s)I(n)} el-i

 

masa + {-(s)I(n)} masa-sı

kapı + {-(s)I(n)} kapı-sı

olta + {-(s)I(n)} olta-sı

ütü + {-(s)I(n)} ütü-sü

 

Berna + {-(n)In} Berna-nın

torba + {-(n)In} torba-nın

kutu + {-(n)In} kutu-nun

 

Soluklanma

 

Ünlü Yükselmesi Özellik değişimi ünsüzlerde olduğu kadar ünlülerde de görülür. Örneğin, Türkçede gelecek zaman eki olan -(y)AcAk soneki bir eyleme eklendiğinde, sonekteki /y/ sesi kendinden önce gelen açık ünlüyü kapalı ünlüye dönüştürür

Bekleyecek-bekliyecek arayacak-arıyacak bekleyen-bekliyen bakayım-bakim

Gensizlileşme Türkçede ünsüz bezeşmelerinin bir başka örneği de {-lAr} biçimbiriminin ilk sesi olan akıcı /l/ sesinin son sesi genizsil ünsüz olan on, bin gibi sözcüklere eklendiğinde genizsil özelliğine değişmesidir.

Onlar-onnar binler-binner

Ünlü eklenmesi

Sözcük Başı Kümeleri grup-gurup klüp-kulüp krem-krem spor-spor tren-tiren

İ+skele i+skaprin i+skonto i+statislik ı+spanak

Seslerin Yer Değişimi r sesi ile b sesinin bazı ana kullanıcılar tarafından değiştirildiği görülür. kibrit yerine kirbit gibi

Dil Sürçmeleri gazla kaş arası, çayıf keyfi içinn ,çat taşlasın vb.