Ders özetleri ve deneme sınavları için tıklayın.

 

1. Dönem Ders Özetleri                                   2. Dönem Ders Özetleri
3. Dönem Ders Özetleri                                   4. Dönem Ders Özetleri
5. Dönem Ders Özetleri                                   6. Dönem Ders Özetleri
7. Dönem Ders Özetleri                                   8. Dönem Ders Özetleri

 

Facebook Grubumuza Katılıp Ders Çalışmak İçin Tıklayınız.

                     

Facebook Grubumuza Katılmak İçin Burayı Tıklayın

Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

GENEL DİLBİLİM-II

Yazarlar

Prof.Dr. A. Sumru ÖZSOY(Ünite 1, 2) Yrd.Doç.Dr. Zeynep ERK EMEKSİZ (Ünite 3, 4) Doç.Dr. Ümit Deniz TURAN (Ünite 5, 6) Prof.Dr. Leyla UZUN (Ünite 7, 8)

Editörler

Prof.Dr. A. Sumru ÖZSOY Yrd.Doç.Dr. Zeynep ERK EMEKSİZ


Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir.

“Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır.

İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz.

Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved

No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without

permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ

Genel Koordinatör

Prof.Dr. Levend Kılıç

Genel Koordinatör Yardımcısı

Doç.Dr. Müjgan Bozkaya

Öğretim Tasarımcısı

Doç.Dr. Cemil Ulukan

Grafik Tasarım Yönetmenleri

Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur

Ölçme Değerlendirme Sorumlusu

Öğr.Gör.Dr. Serpil Koçdar

Grafikerler

Ayşegül Dibek Hilal Küçükdağaşan Gülşah Yılmaz Ufuk Önce

Kitap Koordinasyon Birimi

Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür

Kapak Düzeni

Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız

Dizgi

Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi Genel Dilbilim-II

ISBN

978-975-06-1099-8

  1. Baskı

Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır.

ESKİŞEHİR, Aralık 2011

 

İçindekiler

Önsöz........................................................................................................................................ vii

Sesbilgisi............................................................................................       2

DİLLERİN SESLERİ: SESBİLGİSİ ........................................................................................ 3

Ses ve Yazı.............................................................................................................................. 3

Söyleyiş Sesbilgisi................................................................................................................ 4

Hava Akımı Düzenekleri............................................................................................         5

SES OLUŞUMU...................................................................................................................... 6

Ünsüzler.........................................................................................................................         7

Ünlüler...........................................................................................................................       11

Ünlülerin Oluşturulması                                                                                             11

Çift Ünlüler............................................................................................................       12

DOĞAL SES SINIFLARI...............................................................................................       12

Sürekliler/Süreksizler....................................................................................................... 13

Engelliler/Titreşimliler..............................................................................................       13

Ünsüzler.........................................................................................................................       13

Seslemsel Sesler ................................................................................................................. 13

BÜRÜN ..........................................................................................................................       14

Vurgu.................................................................................................................................... 14

Ezgi.................................................................................................................................       14

Özet....................................................................................................................................... 15

Kendimizi Sınayalım...................................................................................................       16

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı.............................................................................. 17

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı................................................................................................... 17

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar..........................................................       17

Sesbilim ve Sesbilimsel Süreçler...........................................................     18

SESBİLİM.............................................................................................................................. 19

BİÇİMBİLİM VE SESBİLİM..........................................................................................       20

Biçimbirimlerin Söylenişi..........................................................................................       20

Biçim-Sesbilimsel Kurallar.........................................................................................       21

SESBİRİMLER VE EN KÜÇÜK ÇİFTLER ....................................................................... 26

Sesbirimlerin Dağılımı...................................................................................................... 26

Bütünleyici Dağılım ve Sesbirimcikler........................................................................... 27

Soluklanma Kuralı............................................................................................................. 29

Doğal Ses Sınıfları ve Ayırıcı Özellikler.......................................................................... 31

Sesdizim............................................................................................................................... 32

BÜRÜNSEL SESBİLİM........................................................................................................ 33

Vurgu.................................................................................................................................... 33

EZGİ................................................................................................................................       34

SESBİLİMSEL SÜREÇLER.................................................................................................. 35

Ses Benzeşmeleri................................................................................................................ 36

Ünlü Uyumu                                                                                                                 36

Kapalı Ünlü Uyumu                                                                                                     37

Ünsüz Uyuşmaları                                                                                                        38

Ses Düşmeleri...................................................................................................................... 39

Ünlü Düşmeleri                                                                                                            39

Ünsüz Düşmeleri                                                                                                          40

Ünsüz Düşürülmesi                                                                                                      42

Özellik Değişmesi.............................................................................................................. 43

Soluklanma............................................................................................................       43

Ünlü Yükselmesi                                                                                                          43

Genizsilleşme                                                                                                                44

Ünlü Eklenmesi............................................................................................................       44

Sözcük Başı Kümeleri                                                                                                  44

Seslerin Yer Değişimi........................................................................................................ 45

Dil Sürçmeleri                                                                                                               45

Özet....................................................................................................................................... 46

Kendimizi Sınayalım...................................................................................................       47

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı........................................................................       48

Sıra Size Yanıt Anahtarı..................................................................................................... 48

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar................................................................ 49

Anlam Nedir?.......................................................................................     52

ANLAM NEDİR?................................................................................................................. 53

Dil, Dünya Gerçekliği ve Anlam İlişkisi..................................................................       53

ANLAMIN OLUŞUMU: BİRLEŞİMSELLİK İLKESİ ....................................................... 59

SÖZCÜK ANLAMI VE SÖZCÜKLER ARASI İLİŞKİLER............................................. 60

Alt Anlam ........................................................................................................................... 61

Eş Anlamlılık.................................................................................................................       61

Karşıt Anlamlılık..........................................................................................................       62

Ters ve Bakışımlı Karşıtlar.......................................................................................... ..... 62

Eş Seslilik ve Çok Anlamlılık.....................................................................................       63

Eğretileme ....................................................................................................................       64

Parça- Bütün İlişkisi ve Ad Eksiltmesi......................................................................       66

Özet....................................................................................................................................... 68

Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................ 69

Okuma Parçası .................................................................................................................... 70

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................       70

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .............................................................................................      71

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar................................................................ 71

Anlambilim: Tümce Anlam>....................................................................... 72

SÖZCE, TÜMCE VE ÖNERME......................................................................................... 73

Önermeler ve Doğruluk Koşulları.................................................................................. 74

Önerme Türleri................................................................................................................... 74

Önermelerin Doğruluk Koşulları: Zorunlu ve Yeterli Koşullar............................... 75

TÜMCE, ÖNERME VE ANLAMSAL İLİŞKİLER............................................................ 76

Gerektirim .......................................................................................................................... 76

Önvarsayım......................................................................................................................... 77

Çelişki.................................................................................................................................. 78

TÜMCE ANLAMI VE SÖZDİZİM.................................................................................... 79

Anlamsal Roller ................................................................................................................. 79

YÜKLEM.............................................................................................................................. 80

Yüklem ve Yüklemleme................................................................................................... 80

 

Özet....................................................................................................................................... 84

Kendimizi Sınayalım......................................................................................................... 85

Okuma Parçası.................................................................................................................... 86

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı.............................................................................. 87

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı................................................................................................... 87

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................... 88

Edimbilim 1............................................................................................. 90

EDİMBİLİM.......................................................................................................................... 91

Dil, İletişim ve Biliş İlişkisi.............................................................................................. 91

ANLAMBİLİM VE EDİMBİLİM........................................................................................ 92

BAĞLAM.............................................................................................................................. 94

Bilişsel Bağlam-(Söylem Modeli) ................................................................................... 95

İŞBİRLİĞİ İLKESİ (GRICE, 1975) ..................................................................................... 96

Sezdirim............................................................................................................................... 99

SÖZ EYLEM KURAMI .................................................................................................... 101

Dolaysız ve Dolaylı Söz Eylemler................................................................................. 104

Edimsözlerin Sınıflandırılması ...................................................................................... 105

Özet .................................................................................................................................... 108

Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................... 109

Okuma Parçası ................................................................................................................. 110

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................    112

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................    112

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 113

Edimbilim II: Bilgi Değeri, Bilgi Yap>s> ve                                                                       6. ÜNİTE

Dilde Kibarl>k ve Kabal>k...................................................................... 116

BİLGİ DEĞERİ VE BİLGİ YAPISI.................................................................................... 117

Bilgi Değeri: Varsayılan Tanıdıklık Sınıflandırılması ................................................ 118

Bilgi Yapısı......................................................................................................................... 120

Bilgi Yapısının Bileşenleri: Konu, Odak, Karşıtsallık.......................................... 120

Bilgi Yapısının Dilbilimsel Kodlanışı..................................................................... 123

Türkçede Bilgi Yapısı: Söz Dizilimi ve Diğer Özellikler................................     125

DİLDE KİBARLIK VE KABALIK.................................................................................... 128

Dilde Kibarlık................................................................................................................... 128

Kibarlık İlkeleri.....................................................................................................     129

Yüz Kavramı ve Kibarlık Stratejileri.................................................................     132

Farklı Kültürlerde Kibarlık.................................................................................     136

Dilde Kabalık.................................................................................................................... 138

Tabu Sözcükler ve Küfür......................................................................................     141

Özet..................................................................................................................................... 143

Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................... 144

Okuma Parçası.................................................................................................................. 145

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................    146

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı.............................................................................................     146

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar............................................................. 148

 

Metindilbilim: Temel İlke ve Kavramlar...................................................... 152

METİNDİLBİLİM NEDİR?............................................................................................... 153

Tümceden Metne.............................................................................................................. 153

DİLE DAYALI İLETİŞİMİN TEMEL BİRİMİ: METİN...............................................     155

METİNSET.T.İK ÖLÇÜTLERİ.......................................................................................... 156

Metin Merkezli Metinsellik Ölçütleri........................................................................... 156

Bağlaşıklık..............................................................................................................     156

Kullanıcı Merkezli Metinsellik Ölçütleri.................................................................     164

METİN TÜRÜ NEDİR?..................................................................................................... 165

Söylem - Tür - Metin........................................................................................................ 165

Metin Türü ve Söylem Topluluğu İlişkisi.................................................................... 166

SÖYLEM VE METİN TÜRÜ SINIFLAMALARI............................................................ 167

Durum ...........................................................................................................................     170

Niyet/ İşlev ..................................................................................................................     170

Bakış Açısı ......................................................................................................................     171

Özet..................................................................................................................................... 176

Kendimizi Sınayalım...................................................................................................     177

Okuma Parçası................................................................................................................... 178

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı........................................................................     179

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı................................................................................................. 180

Yararlanılan Kaynaklar ve Başvurulabilecek Kaynaklar......................................     180

Anlat> Çözümlemesi............................................................................... 182

ANLATI ÇÖZÜMLEMESİ NEDİR?................................................................................ 183

Anlatı Söylemi ve Anlatı Metni .................................................................................... 183

Sözlü Anlatı Çözümlemesi ............................................................................................ 183

Anlatı Metninin Yapısı .................................................................................................... 184

ANLATININ DİLSEL ÖZELLİKLERİ VE İŞLEVLERİ.................................................. 187

KİŞİSEL DENEYİM ANLATILARI..............................................................................     188

Anlatı Metinleri ve Dil Aktarımları.............................................................................. 189

Dil Aktarımları Sınıflaması                                                                                       190

Dil Aktarımının Boyutları                                                                                         193

DİL AKTARIMI VE TANIT TÜRLERİ........................................................................     194

Tanıt Türleri....................................................................................................................... 195

Aktarım...................................................................................................................     195

Çıkarım...................................................................................................................     196

ORHUN YAZITLARININ ANLATI YAPISI VE SÖYLEMSEL

ÖZELLİKLERİ.................................................................................................................... 196

Tunyukuk Yazıtının Büyük Yapısı.................................................................................. 203

Özet..................................................................................................................................... 205

Kendimizi Sınayalım.................................................................................................... 207

Okuma Parçası .................................................................................................................. 208

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................     209

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .............................................................................................    209

Yararlanılan Kaynaklar ve Başvurulabilecek Kaynaklar......................................     210

Türkçe İngilizce Terimler Listesi............................................................ 211


Önsöz

Bir bilim dalı olarak 19. yüzyılın ortalarında gelişmeye başlamış olan dilbilim, son yüzyıl içinde büyük gelişmeler göstererek diller uzerinde çok geniş kapsamlı araştırmalara yol açmış olan, dillerin yapısını incelemeyi amaçlayan bir bilim da­lıdır. Bilim dalı olarak diğer bilim dalları gibi, dilbilimin de kendi inceleme yön­temleri vardır. Bu yöntemlerle yürütülmüş olan dilbilim araştırmalarının bir kısmı dünyada konuşulan ve sayıları 5,000-7,000 arasında olduğu tahmin edilen dillerin kendilerine özgü özelliklerinin niteliğini betimlemeyi amaçlarken, son 50 yıl için­deki çalışmalar birbirlerinden çok farklı gibi duran bu dillerin aslında bir çok ya­pısal özellikleri bakımından birbirlerine büyük benzerlikler sergilediğini ve diller arasında gözlemlenen ayrımların yalnızca yüzeysel düzeyde olduğunu ortaya çı­karmıştır. Bu açıdan özellikle 1950'lerden sonra dilbilim alanında yürütülen çalış­malar dil evrenselleri üzerine odaklanmış, bu evrensellerin niteliğini, ozelliklerini, birbirleriyle ilişkilerini, insan dili denilen olgunun yapısını belirleyen evrensel ku­ral ve ilkelerin ne olduğunu irdelemeyi amaçlamıştır.

Dilbilimin ülkemizde öğretilmesi 1930'lara dayanmaktadır. Tarihi bu kadar er­ken yıllara dayanmasına karşın, dilbilim ne yazık ki hala üniversitelerimizde ge­nellikle yabancı dil eğitimi bölümlerinde verilen zorunlu dilbilgisi dersleri olmak­tan çok ileri gitmemiştir. Ülkemizde halen yalnızca 4 üniversitede bağımsız bir dilbilim programı bulunmaktadır. Diğer üniversltelerde ise dilbilim dersleri yaban­cı dil eğitimi ya da Batı Dilleri ve Edebiyatları bölümlerinde verilen ve nedense yalnızca yabancı dillerle ilgilendirilen bir alan olarak algılanmakta ve uygulan­maktadır. Ancak Türkçe’nin bütün özelliklerinin günümüzdeki dilbilim kuram ve yöntemleri çerçevesinde incelenmesi, Türkçe’nin daha geniş bir biçimde betim­lenmesine katkıda bulunacağı kesindir. Bunun için de Türk Dili ve Edebiyatı Bö- lümleri’nde dilbilim derslerinin olması büyük önem kazanmaktadır.

Bu kitapta, dilin yapısını oluşturan bileşenlerin niteliğini ayrı ayrı ele alıp ince­leme fırsatı bulacaksınız. Her bileşeni oluşturan birimlerin ne olduğunu öğrene­cek, dillerde her bileşenin birimlerinin birleşim kurallarının nasıl uygulandığını in­celeyecek, yapıların niteliğini belirleyen ilkeleri irdeleyerek dilbilimin dile yaklaşı­mını, dili inceleme yöntemlerini öğreneceksiniz. Ve bütün bunları yaparken, hem dünyada konuşulan bir çok dilden örnekler görecek, onların yapılarını inceleme fırsatı bulacaksınız hem de yüzeyde bu kadar farklı gibi duran dillerin aslında ya­pısal bakımdan birbirlerine ne kadar benzer özellikler sergilediğini göreceksiniz.

Dil denilen bu geniş ve derin okyanusu tanımak üzere zevkli bir yolculuğa başlarken dilbilime gönül vermiş dilbilimciler kervanına sizlerin de katılmanız dileklerimizle...

Editörler Prof.Dr. A. Sumru Özsoy Yrd.Doç.Dr. Zeynep Erk Emeksiz

 

GENEL DİLBİLİM-II

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Ses ve yazı arasındaki farklılıkları açıklayabilecek,

Ünsüz sesleri oluşma yeri ve biçimi açısından betimleyebilecek, Ünlü seslerin nasıl oluştuğunu açıklayabilecek,

<j^ Doğal ses sınıflarını tanımlayabilecek,

Bürün ve bürünsel özellikleri betimleyebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar


       
 

Ses, Harf Ses Aygıtı Başlatıcı

Ötümlu-Ötümsüz Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi Ünlü-Ünsüz Ses Düzenekleri

Püskürtmeli, Emmeli Düzenekler Oluşturucular, Alt Oluşturucular, Üst Oluşturucular

 
 

Patlamalı, Sürtünmeli, Patlamalı-Sürtünmeli,

Genizsil, Akıcı, Yarı Ünlü Dil, Dil Palası, Dişyuvasıl, Gırtlak, Damak, Artdamak, Dilucu Dişyuvasıl, Gırtlaksıl, Damaksıl, Artdamaksıl, Dilucu Ton Dilleri, Ezgi Dilleri, Vurgu

 
 

 

 

 

 

 

 


 

 

DİLLERİN SESLERİ: SESBİLGİSİ

Ses ve Yazı

İnsanlar kendilerini ifade ederlerken dil kullanırlar. Dili kullanmanın iki yolu var­dır: konuşma ve yazma. İnsan dili temelde konuşmaya dayalıdır. Çocukları düşü­nün: Çocuklar ancak okula gittikleri zaman ya da yaşları okul çağma yaklaştığı za­man okuma-yazma öğrenirler. Ancak dünyada hangi dil ortamına doğarlarsa doğ­sunlar, çocuklar duyma duyularında bir sorun yoksa ya da çok ileri düzeyde zeka gelişimi sorunları yoksa, bir yaşından itibaren konuşmaya başlarlar. Başka bir de­yişle, çocuklar yazmayı öğrenmeden çok önce anadillerini konuşabilmektedirler. Bu da bize göstermektedir ki dil aslında konuşmaya dayalıdır. Ve konuşma tabii sese dayalıdır. Ayrıca unutmayalım ki, dünyanın bir çok yerinde hala dilleri yazıya dökülmemiş toplumlar bulunmaktadır. Yazıları olmamasına karşın, bu toplumların bireyleri birbirleri ile konuşarak iletişim kurmakta, günlük gereksinimlerini konuş­ma ile gidermektedirler. Böylece yazının, dil için önemli ama ikincil bir boyutu ol­duğu ortaya çıkmaktadır. Yazı toplumlarda, birbirlerine sesin erişemeyeceği uzak­lıkta olan kişiler arasında haberleşmeyi, bilgi aktarımını sağlamaya yarayan bir araçtır. Yazı aynı zamanda sesten daha kalıcı olduğu için, bilginin bir kuşaktan da­ha sonraki kuşaklara aktarılmasını sağlayarak insanlığın bilgi birikimi yapabilmesi­ne yol açar. Böylece yazının temel işlevi, bilginin kalıcılığını, sürekliliğini sağlamak olarak nitelenebilir.

İşitme engeli olmayan bireyler için dilin konuşmaya dayalı olduğunu göz önün­de bulundurursak, konuşulan dil için seslerin önemi ve sesler ile harfler arasın­daki fark ortaya çıkacaktır. Harfler, konuşmak için oluşturulan seslerin yazıya dö­külebilmesi için kullanılan sembollerdir. Her dilin kendi seslerini yazabilmek için kullandığı bir yazı biçimi vardır; çivi yazısı, hiyeroglif ve alfabe değişik yazı türle­ridir. Alfabe her sesi ayrı bir sembol ile temsil eden yazı türüdür. Örneğin, anadili Türkçe olan kişiler ben sözcüğünün b, e, n seslerinden oluştuğunu bilirler ve bu sesler Türkçe alfabede b, e, n harfleriyle yazılır. İngilizce’de ise this, the, these gi­bi sözcüklerin başında bulunan th harfleri tek bir sesi simgelemektedir. Diller ara­sında ses farklılıkları olduğu gibi, alfabelerinde de farklar vardır çünkü her dil ken­di ses dizgesinde olan sesleri temsil etmek için gerekli olan harfleri kullanır. Dilbi­lim bütün dillerdeki sesleri kaydetmek ve yazabilmeği amaçlamaktadır. Bunun için diller tarafından kullanılan alfabeler, dilbilim için yeterli değildir. Dillerin alfabele­
rinde bir harfin temsil ettiği sesin niteliği dilden dile farketmektedir. Türkçede e harfi ile temsil edilen ses ile İngilizcede aynı harf ile temsil edilen ses farklıdır; örn. Türkçede ses, sen, ev ama İngilizce men, women, beet. Ayrıca bazı dillerde bir ses

o  dilin alfabesi içinde bile değişik harflerle gösterilmektedir; örn. İngilizcede meet ‘buluşmak’ ile meat ‘et’ sözcüklerindeki ünlü aynıdır ama yazılış biçimleri görüldü­ğü gibi farklıdır. Aynı şekilde, İngilizcede this, the, these gibi sözcüklerin ilk sesle­ri th olarak 2 harf ile yazılmaktadır. Yazı sistemlerinde görülen bu tutarsızlıkları gi­dermek, bütün dillerde çıkarılan sesleri yazabilmek ve ‘bir ses bir sembol’ ilkesini gerçekleştirmek için dilbilimde Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi (International Phonetic Alphabet) denilen özel bir alfabe geliştirmiştir. Uluslararası Sesbilgisi Al­fabesi her bir sesi ayrı bir sembolle göstermekte ve bu sembollerin her biri yalnız­ca bir sesi temsil etmektedir. Örneğin, İngilizcede this, the, these sözcüklerinin ilk sesi Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi’nde [ö] sembolü ile gösterilir.

Dilbilimde seslerin oluşumunu inceleyen alana sesbilgisi denir. Seslerin deği­şik özelliklerini inceleyen bir alan olan sesbilgisinin 3 alt alanı vardır. Akustik ses­bilgisi, ses dalgalarının frekansı ve hızı gibi fiziksel özeliklerini inceler. Dinleyiş sesbilgisinin ilgi alanı sesin kulak zarından beyne aktarılması ve beyin tarafından duyma merkezine aktarılan iletinin algılanması ve içeriğinin anlaşılmasını sağlayan sinirsel süreçtir. Beyin ile kulak arasındaki sinir ağında oluşan bir uyumsuzluk ya da beynin duyma merkezinde olan bir hasar bu süreci olumsuz olarak etkilemek­tedir. Sesin beyne aktarılmasında görülen sorunun niteliğine bağlı olarak, bireyler­de işitme engellilik gibi fiziksel bir engel ortaya çıkabilir ya da iletinin doğru anla­şılmaması gibi beynin gelen iletiyi çözümleme işlemini yerine getiren bilişsel sü­reçte bir sorun yaşanıyor olabilir. Dinleyiş sesbilgisi sorunun niteliğini saptama­yı amaçlamaktadır. Söyleyiş sesbilgisi’nin inceleme alanı ise konuşucunun konu­şurken kullandığı seslerin oluşturulmasını sağlayan fiziksel hareketlerin niteliğidir. Konuşurken kullandığımız sesler bir hava akımının solunum sistemimiz içinde yer değiştirmesi sonucu oluşmaktadır. Hava akımı solunum sistemi içinde yer değişti­rirken, konuşucular dil, dudak ve dişler gibi ağız içinde bulunan organların deği­şik fiziksel hareketleri ile ses oluştururlar. Şimdi konuşmada kullanıldığımız sesle­ri nasıl oluşturduğumuza bir göz atalım.

Söyleyiş Sesbilgisi

Konuşurken çıkardığımız sesler bir hava akımının solunum sistemimiz içinde yer değiştirmesi sonucu oluşmaktadır. Konuşmada kullanılan sesleri oluşturma süre­cinde kullanılan organlar şunlardır:

  1. akciğerler
  2. hava borusu
  3. gırtlak
  4. ağız boşluğu
  5. burun boşluğu

Konuşurken çıkardığımız sesler, başlatıcı denilen bir organın hava akımını başlatması ile oluşturulur. Bunu bir emme-basma pompasının havayı dışarı itme hareketi olarak düşünebiliriz ve seslerin oluşmasını sağlayan düzeneği başlatıcı ta­rafından dışarıya itilmesini havanın insan vucüdu içindeki yolculuğa benzetebiliriz. Dillerde hava akımını başlatıcı işlevini gören organlar, akciğerler, gırtlak ve da­maktır. Tüm dillerde akciğerlerin başlatıcı işlevini üstlendiği sesler bulunmaktadır. Bazı dillerde ise akciğerlerin başlatıcı işlevini üstlendiği sesler yanısıra gırtlak ve damak tarafından başlatılan hava akımı ile oluşturulan sesler de bulunmaktadır.

 

Aşağıdaki resim hava akımının ses aygıtı içindeki hareketini sağlayan organları ve hava akımının çıkış yollarını göstermektedir:

 

 

 

 

 

Burun boşluğu


Ağız boşluğu


Gırtlak


Soluk borusu


 

Ses Aygıtı


 

 

 

Başlatıcı olan akciğerler tarafından itilen hava akımı soluk borusu yoluyla yuka­rı doğru hareket eder ve soluk borusunun üst tarafında bulunan gırtlaktan geçerek ağız ya da burun boşluklarından dışarı çıkar. Gırtlakta ses telleri bulunmaktadır, Ses telleri iki ayrı konumda olabilir. Ses telleri aralarında herhangi bir boşluk olma­yacak derecede birbirlerine yakın duruyorlarsa, hava akımı gırtlaktan geçerken, ses tellerinin arasında geçmek için onları iter ve titremelerine yol açar. Ses tellerinin tit­remesi sonucu oluşan seslere ötümlü sesler denir. Bunu z sesinin oluşturulmasın­da görebiliriz. İşaret ya da orta parmağınızı boğazınızdaki gırtlak bölgesinin üzeri­ne koyup z sesini çıkarırsanız, bir titreşim hissedeceksiniz; bu titreşim z sesinin ötümlü bir ses olduğunu gösterir. Hava akımı gırtlaktan geçtiği sırada, ses telleri ay­rık durumdaysalar, yani aralarında bir boşluk bulunmuyorsa, oluşturulan ses ötüm- süzdür. Yukarıdaki deneyi şimdi s sesiyle yapın; işaret ya da orta parmağınızı bo­ğazınızdaki gırtlak bolgesinin üzerine koyup s sesini çıkarttığınızda, hiç bir titreşim hissetmeyeceksiniz. Bu s sesinin ötümsüz ses olduğunu göstermektedir.

Türkçede ş harfi ile gösterdiğimiz ses ötümlü mü ötümsüz mü?

Türkçede p harfi ile gösterdiğimiz ses ötümlü mü ötümsüz mü?

Türkçede b harfi ile gösterdiğimiz ses ötümlü mü ötümsüz mü?

Hava Akımı Düzenekleri

Konuşma sürecinde kullanılan sesleri çıkarmada birbirlerinden hava akımını baş­latan organın niteliği açısından ayrılan üç ayrı hava akımı düzeneği kullanılmakta­dır. Hava akımı düzeneklerini ve hava akımını başlatan ‘başlatıcı’ adını verebilece­ğimiz organları şöyle gösterebiliriz:

 

Hava Akımı Düzenekleri

Başlat>c>

Akciğer hava akımı düzeneği

Akciğerler

Gırtlak hava akımı düzeneği

Gırtlak

Artdamak hava akımı düzeneği

Artdamak

 

Yukarıda da belirttiğimiz gibi tüm dillerde akciğer hava akımı düzeneği ile oluşrurulan sesler bulunmaktadır. Gırtlaksıl ve artdamaksıl hava akımı düzenekle­ri ise bazı dillerde akciğer hava akımı düzeneği yanısıra kullanılmaktadır. Türkçe­de yalnızca akciğer hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler kullanılmaktadır. Kafkas dilleri ailesine ait olan Abhazca, Kabartayca, Gürcüce gibi dillerde gırtlak- sıl hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler de bulunmaktadır. Artdamaksıl hava akımı ile oluşturulan sesler ise Ewe gibi bazı Afrika dillerinde görülmektedir.

Hava akımı düzeneklerinde başlatıcılar, seslerin oluşmasını sağlayan hava akı­mını iki ayrı biçimde başlatır. Bu biçimler havanın pompalamayı andıran hareketi ile dışarı itilmesi ya da emmeyi andıran hareket ile içeri çekilmesidir. Bunlardan havanın dışarı itilmesi ile oluşturulan seslere püskürtmeli, içeri çekilmesi ile so- luşturulan seslere emmeli adı verilir. Ancak, hava akımı düzeneklerinin her biri ta­rafından her iki biçimle de hava akımı başlatılabilmesine karşın, oluşturulan tüm sesler insanlar tarafından konuşma sesi olarak kullanılmamaktadır. Örneğin, tüm dillerde püskürtmeli akciğer hava düzeneği ile oluşturulan sesler kullanılmaktadır. Buna karşın emmeli akciğer hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler hiç bir dil­de konuşma sesi olarak kullanılmamaktadır. Ağlarken ya da koşarken konuşmağa çalışıldığı sırada çıkarılan sesler emmeli akciğer hava akımı düzeneği ile oluşturul­maktadır. Emmeli ve püskürtmeli hava akımı düzenekleri ile oluşturulan konuşma sesleri Tablo 2’de gösterilmiştir:

Hava Akımı Düzenekleri

Sesler

 

Emmeli

Püskürtmeli

1. Akciğer hava akımı düzeneği

Püskürtmeli

2. Gırtlak hava akımı düzeneği

Içpatlamalı

Duraklı

3. Artdamak hava akımı düzeneği

Klik

 

Tablo Il’de görüldüğü gibi emmeli akciğer hava akımı ile püskürtmeli artdamak hava akımı düzenekleri tarafından oluşturulan sesler hiç bir dilde konuşma sesi olarak kullanılmamaktadır.

SES OLUŞUMU

Hava akımı ses aygıtı içinde ağız veya burun boşluklarından dışarı çıkmak üzere yol alırken, ağız boşluğunda dilin ve alt çenenin hareketi ile bazı engeller oluştu­rulur. Bu engellerin niteliği, yeri ve derecesi, konuşmada kullanılan iki ana ses sı­nıfını oluşturur. Bu iki sınıf 1. Ünsüzler, 2. Ünlülerdir.

Ünsüzler hava akımının ağız boşluğunda en yüksek derecede engellenmesi ile oluşturulan seslerdir. Ünlüler ise hava akımının ünsüzlere kıyasla daha düşük de­recede engellenmesi ile oluşturulur. Bundan dolayı, ünsüzler ve ünlülerin sesbilgi- sel betimlemesinde birbirlerinden farklı özellikler kullanılır. Şimdi sırasıyla ünsüz­ler ve ünlülerin nasıl oluştuğuna ve seslerin nasıl betimlendiğine bakalım.

 

Ünsüzler

Ünsüzlerin sesbilgisel özellikleri üç boyutta incelenir:

(i)   oluşma noktası (ii) oluşma biçimi (iii) gırtlak durumu

Oluşma noktası hava akımı hareketinin ağızda engellendiği noktayı, oluşma bi­çimi engellemenin niteliğini, gırtlak durumu ise ses tellerinin açık ya da kapalı du­rumunu belirtir.

(i)   Oluşma noktası: Ünsüzler hava akımının hareketi, ağızda bulunan ve oluş­turucu adı verilen organların birbirlerine değmesi ya da değişik düzeylerde yaklaşması sonucu engellenmesi ile oluşturulur. Bir ünsüzün engelleme noktası o ünsüzün oluşma noktasıdır.

Oluşturucular alt ve üst oluşturucular olarak ikiye ayrılır. Alt çeneye bitişik olan organlara alt oluşturucular, üst çeneye bitişik olan organlara ise üst oluşturucular denir. Alt oluşturucular hareketlerinde daha serbesttir ve buna bağlı olarak üst oluş­turuculara oranla ses oluşumunda daha etkindir. Ünsüzlerin oluşumunda görev alan alt ve üst oluşturucuları ağzın dışından içine doğru olmak üzere şöyle sıralanır:

  1. alt oluşturucular: alt dudak, alt dişler, dil
    1. üst oluşturucular: üst dudak, üst dişler, dişyuvası, dişyuvası arkası, önda- mak, damak, artdamak, küçük dil, boğaz, gırtlak

Alt ve üst oluşturucular Resim 2’de gösterilmiştir:

 

 

Alt oluşturuculardan dil en oynak organdır. Değişik seslerin oluşumunda dilin değişik bölümleri etkindir. Bu açıdan dili üç ayrı bölümde incelemek gerekmektedir:

  1. dil ucu
  2. dil palası
  3. dilardı

Ünsüzler alt ve üst oluşturucuların birbirlerine değmeleri ya da yaklaşmaları so­nucu oluşur. Buna göre, ünsüzler alt ve üst oluşturucularının adları ile betimlenir. Örneğin, alt ve üst dudakların birleşmesi ile oluşturulan [p] sesi çift-dudaksıl bir ses, alt dudağın üst dişlere yaklaşması ile oluşturulan [f] sesi dudaksıl-dişsil bir sestir.

Alt ve üst oluşturuculara göre seslerin oluşma noktaları ve örnek sesler Tablo 3’te verilmiştir. Oluşma noktaları ağız boşluğunun en dış noktasından içe doğru sı­ralanmıştır.

Alt oluşturucu

Üst oluşturucu

Oluşma noktas>

Ses

Alt dudak

Üst dudak

Çift-dudaksıl

[p]

Alt dudak

Üst diş

Dudaksıl-dişsil

[f]

Dilucu

Üst diş

Dilucu-dişsil

[t]

Dilucu

Dişyuvası

Dişyuvasıl

[s]

Dilpalası

Dişyuvası-Damak

Dişyuvasıl-Damaksıl

[S]

Dilpalası

Damak

Damaksıl

[j]

Dilardı

Artdamak

Dilardı-artdamaksıl

[k]

Dilardı

Küçük dil

Küçük dilsil

[q]

 

Boğaz

Boğazsıl

P]

 

Gırtlak

Gırtlaksıl

[h]

Tablo 1.3

Ünsüzlerin Oluşma Noktalan


 

(ii) Oluşma biçimi: Oluşma biçimi ünsüzlerin oluşturucuların birbirlerine yak­laşma derecesini ve oluşma noktasında hava akımının geçiş biçimini belir­tir. Ünsüzler oluşturuluş biçimlerine göre (i) patlamalı, (ii) sürtünmeli, (iii) patlamalı-sürtünmeli, (iv) genizsil, (v) kayıcı ve (vi) akıcı ünsüz olmak üze­re 6 sınıfa ayrılır.

  1. Patlamalı ünsüzler: Patlamalı ünsüzler alt ve üst oluşturucuların birleşip hava akımını tamamen engellemeleri sonucu oluşur. Oluşma noktasında hareketi engellenen hava, bu noktada birikir ve büyük bir basınç yaratır. Oluşturucuların birbirlerinden ayrılmaları ile, hava, patlamayı andıran bir ses ile dışarı çıkar. Patla­malı bir ünsüz olan [p] sesinin oluşturulmasında alt ve üst dudaklar birbirlerine sı­kıca değdirilerek havanın ağız boşluğundan dışarı çıkması engellenir. Bunun so­nucu olarak kapalı dudakların hemen arkasında biriken hava büyük bir basınç oluşturur. Dudaklar kapalı kaldıkları sürece bu basınç artar. Dudakların açılmasıy­la hava aniden dışarı çıkar ve çıkarken patlamaya benzeyen bir ses duyulur. Diğer patlamalı seslerden bazıları [b, t, d, k, g] sesleridir.
  2. Sürtünmeli ünsüzler: Sürtünmeli ünsüzlerin oluşumunda alt ve üst oluşturu­cular birbirlerine yaklaşır, ancak patlamalı ünsüzlerde olduğu gibi birbirlerine değip hava akımı tamamen engellenmez. Birbirlerine yaklaşan oluşturucuların arasında ha­vanın geçebileceği dar bir açıklık vardır. Hava bu dar geçitten sürtünme ile geçer. Oluşma noktasındaki bu açıklık geniş olmadığı için hava buradan geçerken sürtün­me sesine benzer bir ses duyulur. [s] sürtünmeli bir ünsüzdür. Alt oluşturucu olan di- lucu, üst oluşturucu dişyuvasma yaklaşır, ancak ona değmez. Dilucu ile dişyuvası arasında havanın sızabileceği dar bir açıklık bulunmaktadır. Ciğerlerden basınçla ge­len hava bu dar geçitten geçmeğe çalışır. Bundan dolayı geçerken sürtünme sesine benzer bir ses oluşur. Diğer sürtünmeli seslerden bazıları [z, J, 3] sesleridir.
  3. Patlamalı-sürtünmeli ünsüzler: Patlamalı-sürtünmeli ünsüzlerin oluşmala­rını iki evrede incelemek mümkündür. Birinci evre, başlangıç evresidir. İkinci evre ise, bitiş evresidir. Patlamalı-sürtünmeli ünsüzlerin başlangıç evresinde, hava akımı patlamalı ünsüzlerin oluşmasında olduğu gibi alt ve üst oluşturucular tarafından ta­mamen engellenir. Ancak, oluşturucuların birbirlerinden ayrılması sırasında hava akımı patlamalı ünsüzlerde olduğu gibi aniden değil, sürtünmeli ünsüzlerin oluşu-

munda olduğu gibi daha yavaş bir hızla sürtünme ile sızarak çıkar. [ f ] patlamalı- sürtünmeli bir ünsüzdür. Başlangıç evresinde, dilpalası, dişyuvası ile damak arasın­daki noktaya değerek bu noktada hava akımını engeller. Bitiş evresinde, dilpalası bu noktadan yavaş yavaş ayrılır. Ayrılırken hava akımı sızarak dışarı çıkar,

ç. Genizsil ünsüzler: Genizsil ünsüzler hava akımının burun boşluğundan dışa­rı çıkması ile oluşur. Hava akımının engellenme noktası, patlamalı ünsüzlerin oluş­masında olduğu gibi ağız boşluğundadır. Ancak, genizsil ünsüzlerin oluşmasında artdamak inik durumdadır ve hava akımının burun boşluğuna girişi açıktır. Bundan dolayı, gırtlaktan çıkan hava burun boşluğuna girer ve burun deliklerinden dışarı çı­kar. [m] genizsil bir ünsüzdür. Dudaklar birbirlerine değerek havanın dışarı çıkması­nı engeller. Bu sırada artdamak aşağı çekilmiştir ve burun boşluğuna giriş açıktır. Gırtlaktan geçen hava akımı burun boşluğu girişinin açık olması üzerine burun boş­luğuna girer ve burun deliklerinden dışarı çıkar. Ağız boşluğundaki engelleme du­daklar tarafından gerçekleştirildiği için [m] ünsüzü çiftdudaksıl genizsil bir sestir.

  1. Akıcı ünsüzler: Akıcı ünsüzler ikiye ayrılır: (i) yan akıcı ünsüz ve (ii) üstda- maksıl akıcı ünsüz.

(i)   Yan akıcı ünsüz: Yan akıcı ünsüz oluşum noktasında hava akımının alt ve üst oluşturucuların iki yanından dışarıya çıkarılması ile oluşturulur. [l] yan akı­cı ünsüzdür. Oluşum noktası dilucu-dişyuvasıdır. Dilucu dişyuvasma değer ancak hava akımını tamamen engellemez. Hava dilin iki yanından dışarı itilir.

(ii) Üstdamaksıl akıcı ünsüz: Üstdamaksıl akıcı ünsüz oluşum noktasında alt oluşturucunun üstdamağa doğru kıvrılması ile oluşturulur. [r] üstdamaksıl bir ünsüzdür. Dilin ucu dişyuvasma doğru kıvrılır. Hava kıvrık dilucunu sı­yırarak dışarı çıkar.

  1. Kayıcı ünsüzler: Hava akımını engelleme derecesi en az olan ünsüzlerdir. Alt ve üst oluşturucular birbirine dokunmadan yaklaşır. Aradaki açıklık herhangi bir sürtünmeye yol açmayacak genişliktedir. Hava akımı bu noktadan hiç bir zorlama ve sürtünme olmadan dışarı çıkar. [j] bir yarı ünlüdür. Dilpalası damağa yaklaşır an­cak değmez. Damak ile dilpalası arasında havanın sürtünmeden ve ses yapmadan geçebileceği genişlikte bir açıklık bulunur. Hava akımı buradan dışarı çıkar.

Türkçedeki kadar sözcüğünün ilk sesi nedir? Bu sesin oluşum noktası ve oluşum biçimi nedir?

Türkçedeki hayır sözcüğünün ilk sesi nedir? Bu sesin oluşum noktası ve oluşum biçimi nedir? Türkçedeki sakın sözcüğünün ilk sesi nedir? Bu sesin oluşum noktası ve oluşum biçimi nedir?

Türkçedeki yaz sözcüğünün ilk sesi nedir? Bu sesin oluşum noktası ve oluşum biçimi nedir? Türkçedeki lale sözcüğünün ilk sesi nedir? Bu sesin oluşum noktası ve oluşum biçimi nedir?

(iii) Gırtlak Durumu: Gırtlak durumu, hava akımı gırtlaktan geçerken ses tel­lerinin durumunu belirtir. Ses tellerinin değişik durumlarına göre, ötümlü, ötümsüz, fısdtılı sesler oluşturulur.

Ses telleri kenarlarından gırtlağa yapışmış, gırtlağın ortasında ise aralarında bir boşluk kalabilecek biçimde serbestçe hareket edebilen iki kastır. Bu kaslar değişik duruşlarda olabilirler. Kasların temel duruşları kapalı duruştur. Kapalı duruş kasla­rın gırtlağın ortasına gelen kısımlarının hafifçe birbiri üstüne örtüştüğü, aralarında aralık bulunmayan duruştur. Kaslar bu durumda olduğu zaman, nefes borusundan yukarı çıkan hava akımı, gırtlaktan geçerken kasları itmek zorunda kalır. Havanın basıncı ile kaslar dalgalanma hareketine benzer bir hareket ile aşağı yukarı oynar-

 

lar. Bu kıpırdanış sırasında gırtlakta bir titreşim hissedilir. Ses tellerinin titreşimi ile oluşturulan sesler ötümlü seslerdir. [z] ötümlü bir ünsüzdür,

Ses tellerinin başka bir duruş biçimi de açık duruştur. Açık duruş kasların gırt­lağın kenarına doğru çekilmiş ve dolayısıyla gırtlağın ortasında hava akımının ra­hatça geçebileceği bir boşluk bırakmış oldukları duruştur. Hava akımı, adına gırt­lak boşluğu denilen bu boşluktan herhangi bir sürtünmeye veya titreşime yol aç­madan rahatlıkla geçer. Ses telleri gırtlağın kenarında olduğu için dalgalanma ha­reketi olmaz; dolayısıyla gırtlakta titreşim olmaz. Hava akımının ses tellerinin gırt­lak kenarına çekilmesi ile oluşan gırtlak boşluğundan geçmesi sonucu oluşturulan sesler ötümsüz seslerdir. Ötümsüz sesler titreşimsizdir. [s] ötümsüz bir sestir. Ses tellerinin yarı açık-yarı kapalı duruşlarında oluşturulan sesler fısıltılı sesleridir.

Bir ünsüzün betimlenmesinde oluşma noktası, oluşma biçimi ve gırtlak duru­mu belirtilir. Buna göre

[p] ötümsüz çiftdudaksıl patlamalı [b] ötümlü çiftdudaksıl patlamalı

ünsüzü olarak betimlenir. Aşağıdaki tablo değişik sesleri ve bunların sesbilgisel betimlemelerini göstermektedir.

Ses

Sesbilgisel betimleme

Sözcükler

 

 

 

[p]

ötümsüz çiftdudaksıl

Tk; pul, pil, pazı, ip, sap Ing: put,pill, pick, tap,

[b]

ötümlü çiftdudaksıl patlamalı

Tk; baba, baş, abla, tabak Ing: but, beat, beet

[9]

ötümsüz dişsil sürtünmeli

Ing. thing, think

[ö]

ötümlü dişsil sürtünmeli

Tk; tek, tiz, at, kat İng. this, that, the

[t]

ötümsüz dişyuvasıl patlamalı

Tk; taş, tahta, tut, tatlı İng. take, till,tell, but

[d]

ötümlü dişyuvasıl patlamalı

Tk. dil, dert, ders İng. day, die, deal

[s]

ötümsüz dişyuvasıl sürtünmeli

Tk. ses,sen,

İng. see, sea, this

[z]

ötümlü dişyuvasıl sürtünmeli

Tk. zil, zerde, zarf İng. zeal, use

Lf]

ötümsüz dişyuvası-ardı sürtünmeli

Tk. şey, şahit, şekil, taş, beş İng. she, should,

[Z]

ötümlü dişyuvasıl sürtünmeli

Tk. jant, jandarma İng. garage, azure,

[ tf ]

ötümsüz dişyuvası-ardı patlamalı-sürtünmeli

Tk. çeşit, çayır, çal, taç,

İng. chair, chat, teach, touch,

[d3]

ötümlü dişyuvası-ardı patlamalı-sürtünmeli

Tk. can, ciddi, İng. gentleman,

[j]

ötümlü damaksıl kayıcı

Tk. yat, yaz, tay,

İng. yes, use, union,

[k]

ötümsüz artdamaksıl patlamalı

Tk. kal, kat, kutla, bak,

İng. cat, catch, come, take, Mac

Tablo 1.4

Ünsüzlerin Sesbilgisel Özellikleri



 

[g]

ötümlü artdamaksıl patlamalı

Tk. göl, gel. Gir İng. get, give,

[m]

çiftdudaksıl genizsil patlamalı

Tk. mil, men, Maraş, Mardin İng. man, meet, meat

[n]

dişyuvasıl genizsil patlamalı

Tk. ne, nasıl, İng. night, need

[n]

artdamaksıl genizsil patlamalı

Tk. denk, renk, hangi İng. sing, song

[l]

dişyuvasıl yan-akıcı

Tk. lale, lira, İng. little, learn

 

Aşağıdaki ünsüzlerin sesbilgisel betimlenmesini verin:

[ S ]__________________________

[s]________________________________________

[6]___________________________________

[l]__________________________________

[N]__________________________________

Ünlüler

Ünlüler hava akımının ünsüzlerin oluşumundakinden daha az bir derecede engellen­mesi ile oluşturulur. Bu engellemenin bir boyutu ağzın değişik derecelerde açılıp ka­panmasıdır. Ünlülerin oluşturulmasında diğer bir boyut dilin ağız içindeki konumu­dur. Üçüncü boyut ise, dudakların yuvarlak olup olmamasıdır. Ünlülerin oluşturulma­sında etkin olan sesbilgisel özellikleri şöyle belirtebiliriz: (i) ağzın açıklık/kapalılık de­recesi, (i) dilin ağız içindeki konumu ve (iii) dudakların yuvarlak olup olmamasıdır.

Ünlülerin Oluşturulması

(i)    Dilin konumu: Dilin konumu ağız boşluğu içinde dilin yatay düzeyde bu­lunduğu noktayı tanımlar. Dilin ağız boşluğunda yatay bir düzeyde bulun­duğu noktaya göre ağız boşluğu ön, orta ve arka olmak üzere üç ayrı böl­geye ayrılır. Bu konumlar ünsüzlerin oluşma noktasındaki kesinliğe karşın görecelidir. Ağzın ön kısmına ön, arka kısmına arka ve ön ile arka arasında­ki kısma da arka kısım denir. Dilin ağzın ön kısmına doğru itilmesiyle oluş­turulan ünlülere ön ünlüler, arka konuma çekilmesiyle oluşturulan ünlülere arka ünlüler, damağa yakın konumda oluşturulan ünlülere ise ara ünlüler denir. Örneğin [i] ön, [u] arka ünlüdür.

(ii)   Ağız açıklığı: Ağız açıklığı dilin ağız içinde dikey düzeyde bulunduğu nok­tayı belirtir. Dilin ağız içinde dikey düzeyde bulunduğu noktada ağız boş­luğu üç bölgeye ayrılır. Dilin damağa yakın olduğu konuma üst, ağız boş­luğunun altında olduğu konuma alt bölge denir. Alt bölge dilin dinlenme halinde bulunduğu konumdur. Alt ve üst bölge arasını da orta bölge diye adlandırabiliriz. Damağa yakın konumda oluşturulan ünlülere üst ya da ka­palı ünlüler, ağzın alt bölgesinde oluşturulan ünlülere alt ya da açık ünlü­ler, orta bölgede oluşturulan ünlülere de orta ünlüler denir. [i] üst/kapalı, [e] orta ve [a] alt/açık ünlüdür.

(iii)     Dudak durumu: Hava akımı ağız boşluğundan dışarı çıkarken dudakla­rın aldığı biçim ünlülerin niteliğini belirleyen üçüncü özelliktir. Dudakların iki biçimi vardır: (i) yuvarlak, (ii) düz. Yuvarlak duruş dudakların birbirle­rine yakın getirilip yuvarlaklaştırıldığı biçimdir. Dudakların yuvarlaklaştırıl­
ması ile oluşturulan ünlülere yuvarlak ünlü denir. [u, o] yuvarlak ünlülerdir. Dudaklar yuvarlaklaştırılmadan düz olarak oluşturulan ünlülere düz ünlü denir. [i] bir düz ünlüdür.

Bir ünsüzün betimlenmesinde dilin konumu, ağız açıklığı ve dudak durumu be­lirtilmektedir. Buna göre [i] ve [ü] ünlülerini sesbilgisel olarak şöyle betimleyebiliriz:

[i] üst ön düz [u] üst arka yuvarlak

Resim 3 ünlülerin oluşmasında ağız boşluğunu ve dil konumunu ve dudakların yuvarlak olup olmadığını gösteren bir şekildir:

 

 

 

 

' y

 

U1 u

e 0

 

 

_ e $ Orta

 

o

Alt

 

a

Yatay Düzey -----------------------------

Ön                              Ara             Arka

düz yuv düz yuv düz yuv


Üst


 

 

 

 

 

 

Yukarıdaki ünlülerin oluşturulmasındaki üç boyutu temsil eden resme bakın. 0 şekle gö­re aşağıdaki ünlülerin oluşturulma özelliklerini betimleyin:

[e]_________________________________                            '

[o]________________________________

[«]________________________________

[a]_________________________________

Çift Ünlüler

Bazı dillerde ünlüler aralarında ünsüz olmadan oluşturulurlar. Bu tür ünlülere çift ün­lüler denir. Çift ünlüler, yukarıda betimlediğimiz tek ünlülerden, ses oluşturulurken dilin konum değiştirmesi ile ayrılırlar. Örneğin, İngilizcede father ‘baba’’ sözcüğünün ilk seslemindeki ses tek ünlü olarak [faösr] gibi oluşturulmasına karşın kite ‘uçurtma’ sözcüğünde ünlü [a] sesiyle başlar, ancak ünlünün oluşturulması sırasında dil [a] ko­numundan [i] konumuna kayar ve [ay] olarak oluşturulur. Aynı biçimde, İngilizce’de boıv ‘eğilmek’ sözcüğündeki ünlü, [a] ünlüsü oluşturulurken dudakların yuvarlaklaş­tırılıp [u] ünlüsüne benzer bir şekilde sonlandırılması ile [au] olarak oluşturulur. İngi­lizce’de bu iki çift ünlünün yanısıra boy sözcüğünde olduğu gibi [o] ünlüsü oluşturu­lurken dilin [i] konumuna kayarak [oi] olarak oluşturulan üçüncü çift ünlü vardır.

DOĞAL SES SINIFLARI

Yukarıda ünlü ve ünsüz olarak iki ana sınıfta incelediğimiz sesler, ortak sesbilgisel özellikleri bakımından alt ana sınıflar oluştururlar. Örneğin, bütün ötümsüz ünsüzler, ötümsüz olmalarından dolayı bir doğal sınıf oluştururlar; ötümsüz ünsüzler ünsüzle­

 

rin bir alt ana sınıfını, tüm ötümlü ünsüzler de bir başka alt ana sınıfını oluşturmak­tadır. Böylece seslerin, diğer seslerle ortak olarak paylaştıkları özellikleri göz önünde bulundurulduğunda, seslerin alt ana ses sınıfları oluşturduğunu görmekteyiz. Sesle­rin alt ana sınıflar oluşturması, dillerde görülen ses değişimlerini açıklayabilmek açı­sından önemlidir, çünkü ses değişimleri kendini bireysel seslerde göstermez; aynı özelliği taşıyan doğal ses sınıflarının tüm seslerinde görülür. Ötümlülük/ötümsüzlük özelliğinin yanısıra, doğal alt ana sınıf oluşturan diğer özelliklerden bazıları şunlardır.

Sürekliler/Süreksizler

Patlamalılar ve patlamalı-sürtünmeliler, oluşturulmaları sırasında hava akımının ta- mamiyle engellenmesinden dolayı süreksizler altsınıfını oluştururlar. Patlamalı ve patlamalı-sürtünmeliler dışında diğer ünsüzler ve tüm ünlüler, engel derecesinin daha düşük olmasına bağlı olarak, havanın ağız boşluğundan sürekli olarak dışarı çıkması ile oluşturulmaktadır. Bu açıdan patlamalı ve patlamalı-sürtünmeliler dı­şında tüm sesler sürekliler alt sınıfını oluşturur.

Engelliler/Titreşimliler

Genizsil olmayan patlamalılar, sürtünmeliler ve patlamalı-sürtünmeliler, oluşturul­maları sırasında hava akımının en yüksek derecede engellenen seslerdir. Bu sesler engelliler alt ana sınıfını oluşturur. Diğer sesler titreşimli alt ana sınıfını oluşturur. Titreşimli sınıfa ait olan sesler, hava akımının daha düşük düzeyde engellenmesi ile oluşturulmaktadır.

Ünsüzler

Oluşturulma sürecinde hava akımının en düşük düzeyde engellenmesi ile oluştu­rulan kayıcılar, genellikle ünlüler ile ünsüzler arasında bir ara sınıf oluşturmaları bakımından ünlüler ile benzer özellikler sergilerler ve dolayısıyla ünsüzlerden farklı bir alt ana sınıf oluştururlar.

Ünsüzlerin oluşturdukları diğer doğal sınıflardan bazıları şunlardır: Dudaksıllar: [p] [b] [m] gibi çift dudaksıl, [f] [v] gibi dudaksıl-dişsil ve [w] gi­bi dudaksıl-artdamaksıl seslerin oluşturduğu doğal bir sınıftır.

Öncüller: Ağız boşluğunda dişyuvasıl bölgede ve o bölgenin önünde bulunan konumlarda oluşturulan sesler öncül seslerdir. [p] [b] [m] gibi çift dudaksıl, [0] [ö] gibi dişsil, [f] [v] gibi dudaksıl-dişsil, [t] [d] [s] [z] [n] gibi dişyuvasıl sesler bu alt ana sınıfı oluşturur.

Palasıllar: Dil palasının yükseltilmesi ile oluşturulan seslerdir. [0] [ö] gibi diş­sil, [t] [d] [s] [z] [n] gibi dişyuvasıl, [J] [3] [tj] M3] gibi dişyuvasıl-ardı sesler ve [l] [r] akıcılar palasıl seslerdir.

Hışırtılılar: [s] [z] [J] [3] [tj] [d3] gibi oluşturulurken ıslığı andıran hışırtılı, yük­sek frekanslı bir sesle oluşturulan oluşturulan sesler ünsüzlerin hışırtılı alt ana sı­nıfını oluşturur.

Seslemsel Sesler

Bir seslemin çekirdeğini oluşturan sesler seslemsel seslerdir. Ünlüler seslemsel seslerdir; ancak bazı dillerde bazı ünsüzler de seslemsel ses özelliği sergilerler. Seslemsel ses özelliği sergileyen ünsüzler akıcılar ve genizsil seslerdir; engelliler ve kayıcılar seslemsel sesler değildir. Örneğin, İngilizce’de bottle ‘şişe’ sözcüğünü iki ayrı biçimde söylemek mümkündür. Bunlardan biri, iki seslemli sözcüğün ikinci seslemindeki [l] akıcısından once [s] ünlüsü oluşturmaktır. Bu söyleyiş sesbilgisel
çevriyazı ile şöyle gösterilir: [batel], Diğer söyleyişte ise, [l] akıcısından once [s] ün­lüsü oluşturmaz, [l] akıcısı seslemsel bir ses olarak gerçekleştirilir. Bu söyleyiş ses­bilgisel çevriyazı ile şöyle gösterilir: [batl].

BÜRÜN

Dilde sesler kendi başlarına anlam taşımaz, anlam taşıyan birimleri oluşturur. Dildeki en küçük anlam birimi olan biçimbirimden metne kadar sözcük, öbek, tümce, parag­raf ve daha uzun metinler gibi değişik uzunluk ve niteliğe sahip yapıların seslendiril- mesi sırasında bu yapıları oluşturan seslerin oluşumunun boyutlarından biri de bü- rünsel özelliklerdir. Bürünsel özellikler, bir ünlü ya da seslemin diğerlerine göre da­ha belirgin ve kuvvetli olduğunu belirten vurgu, konuşurken ses perdesinin düzeyini belirten ezgi ve seslerin oluş sürelerini belirten uzunluk gibi parçaüstü ses olgularıdır.

Vurgu

Bürünsel bir özellik olan vurgu, konuşma sırasında bir seslemin diğer seslemlere göre daha belirgin, kuvvetli ve yüksek tonla söylenmesidir. Vurgu sözcük vurgu­su ve sözdizimsel vurgu olmak üzere iki ayrı dilbilimsel düzeyde incelenir. Sözcük düzeyinde, birden fazla seslemli sözcüklerde bir seslemin diğer(ler)inden daha kuvvetli, belirgin ve yüksek bir tonla söylenmesi ile kendini gösterir. Tümce düze­yinde ise vurgu, tümcenin öğelerinden birinin tümcedeki diğer öğelerden daha kuvvetli ve belirgin olarak söylenmesi olarak belirir ve sesbilimsel olgu yanısıra sözdizimsel özellikler taşır.

Ezgi

Konuşma sırasında ses tek düze değildir, konuşma süresince yükselip alçalır. Bir dilde bir sözcenin söylenişi sırasında sesin yükselme-alçalma örüntüsü o dilin ez­gi örüntüsünü oluşturur.

Diller, sesin yüksek ya da alçak perdede çıkması sonucu ortaya çıkan ezgi fark­larının dilin hangi düzeylerinde işlevsel olacağını belirlemeleri bakımından iki sı­nıfa ayrılır: (i) ton dilleri, (ii) ezgi dilleri. Ton dilleri, aynı sesbirimlerden oluşan sözcükler arasında anlam farkını ezgi farkı ile belirtir. Aynı sesbirimlerden oluşan birimler alçak-yüksek, yüksek-alçak, yüksek-yüksek, alçak-alçak tonlarda söylenir. Her sözcüğün belirgin bir ezgi örüntüsü bulunur. Ton dillerinde ezgi, sözcükler arasında anlam farkı belirttiğinden sesbirimseldir. Sino-Burma dil ailesinden Çince ile Hint-Avrupa dillerinden İsveççe ton dillerindendir.

Ezgi dillerinde ezgi, sözcükler arasında değil, sözdizimsel yapılar arasında an­lam farkı belirtmede kullanır. Bu dillerde düz tümce, Evet-Hayır sorusu, Soru-Söz- cüklü Sorular gibi değişik yapıların belirgin ezgi örüntüleri vardır; bir yapı, herhan­gi bir biçimbirimsel ya da sözdizimsel değişikliğe uğramadan yalnızca ezgi örün- tüsünün değiştirilmesi ile başka bir yapının işlevini üstlenebilir. Örneğin, İngiliz­ce’de ses perdesi sözce sonunda alçalan düz tümce yapısı, yükselen ezgi ile söy­lendiğinde Evet-Hayır Sorusu’nun işlevini üstlenmektedir:

Düz tümce: You have finally finished the book.

Evet-Hayır Sorusu:

Sözdizimsel: Have you finally finished the book?

Ezgisel: You have finally finished the book.

Ezgi dillerinde, sesin yükselme-alçalma düzeyleri 1-2-3-4 olarak belirtilir. 2 or­ta perdeyi, 3 konuşma sırasında sesin yükselmesini ve 1 alçalmasını belirtir. 4 kız­gınlık ya da sevinç, hayret gibi duygu içeren konuşmalarda sesin çıktığı perdeyi belirtir.

 

Özet


 

 

 

Ses ve yazı arasındakifarklılıkları açıklayabilmek. Harf yazı diline aittir ve bir dildeki sesleri yazı di­linde göstermemizi sağlayan sembollerdir. Ses ile harf ‘ben’ örneğinde olduğu gibi birebir örtü- şebilir; ancak İngilizcedeki ‘this’ yazılımında ol­duğu gibi kimi zaman bir ses birden fazla harf ile gösterilebilir. ‘th’ tek bir sese karşılık gelir. Dola­yısıyla ses betimlemelerinde yazı dili için kullanı­lan sembollerin dışında Uluslararası Ses Alfabesi (IPA) kullanılır.

Doğal ses sınıflarını tanımlayabilmek.

Ünlü ve ünsüzler ortak sesbilgisel özellikleri açı­sından alt ana sınıflar oluştururlar. Örneğin ün­süzler kendi içinde ötümlü ve ötümsüz gibi bir alt sınıf oluşturular. Ünsüzler ayrıca hava akımının tümüyle engellenmesi açısından sürekliler ve sü­reksizler olarak doğal bir sınıf oluştururlar. Ünsüz­ler için diğer doğal sınıflar dudaksıl olma, öncül olma, dudaksıl dişsil olma v.b. olarak tanımlanır.

 

 

 

İnsan sesleri arasındaki temel farklılıkları betim-

AMAÇ

^2 leyebilmek.

Sesler arasındaki temel farklılıklardan biri ünsüz- ünlü ayrımıdır. Sesler hava akımının ağız boşlu­ğunda dil ve alt çenenin hareketleriyle farklı bi­çimlerde engellenmesiyle oluşur. Yüksek dere­cede engellenmesiyle oluşan sesler ‘ünsüzler’; düşük derecede engellenmesiyle oluşan sesler ‘ünlüler’ kümesini oluşturur. Diğer farklılık da ‘ötümlülüktür’. Ses tellerinin titreşimiyle oluşan sesler ‘ötümlü’; titreşme olmaksızın üretilenler ise ‘ötümsüz’dür.

Ünlü ve ünsüz seslerin nasıl oluştuğunu açıkla-

AMAÇ

▼ş yabilmek ve sımflandırabilmek.

Ünsüzler oluşum noktası ve oluşum biçimine gö­re betimlenir. Ses aygıtında alt ve üst oluşturucu­ların sesi engellediği noktalara göre ünsüzler ‘çift dudaksıl’ ‘dudaksıl dişsil’ ‘ diş yuvasıl v.b. olarak sınıflandırılır. Oluşma biçiminde oluşturucuların birbirine yaklaşma derecesine göre ünsüzler pat­lamalı, sürtünmeli, patlamalı sürtünmeli genizsil, kayıcı v.b. biçimde sınıflandırılır.

Ünlüler dilin konumuna, ağız açıklığına ve du­dak durumuna göre sınıflandırılır. Dil konumuna göre bir ünlü ön, ara ve arkada olabilir. Ağız açık­lığına göre ünlüler üst, orta ve alt olarak sınıflan­dırılır. Dudak durumunun yuvarlak ve düz oldu­ğu durumda üretilen ünlüler ise yuvarlak ve düz ünlüler kümesini oluşturur.

P

Bürünü tanımlayabilmek ve bürün özellikleri

'

açıklayabilmek.

Dilde sesler kendi başlarına anlam taşımaz, an­lam taşıyan birimleri oluşturur. Dildeki en küçük anlam birimi olan biçimbirimden metne kadar sözcük, öbek, tümce, paragraf ve daha uzun me­tinler gibi değişik uzunluk ve niteliğe sahip yapı­ların seslendirilmesi sırasında bu yapıları oluştu­ran seslerin oluşumunun boyutlarından biri de bürünsel özelliklerdir. Bürünsel özellikler, bir ünlü ya da seslemin diğerlerine göre daha belir­gin ve kuvvetli olduğunu belirten vurgu, konu­şurken ses perdesinin düzeyini belirten ezgi ve seslerin oluş sürelerini belirten uzunluk gibi par- çaüstü ses olgularıdır.

 

Kendimizi Sınayalım

  1. 1.    Aşağıdakilerden hangisi ünsüzler ses kümesine ait bir özellik değildir?
    1. Arka
    2. Sürekli
    3. Patlamalı
    4. Ötümlü
    5. Palasal
    6. 2.    Aşağıdaki seslerden hangileri aynı oluşma noktasın­dadır?
      1. [d, t]
      2. [h, S ]
      3. [m,g]
      4. [w, l]
      5. [p,r]
    7. 3.    Aşağıdaki seslerden hangisi aynı oluşma biçimindedir?
      1. [d, z]
      2. [h, S ]
      3. [m,n]
      4. [w, l]
      5. [f, dZ
    8. 4.    Aşağıda verilen sesbilgisel sınıflardan o sınıfa ait ol­mayan bir ses bulunan küme hangisidir?
      1. [-engelli] [n, , z, l, ]
      2. [-ötüm] [h, 0, f]
      3. [-ön, -arka] [e, œ, e]
      4. [+engelli, +patlamalı] [ tS, 3, dg]
      5. [+palasıl, + dişyuvasıl [S] [3] [tj! [dg
    9. 5.    Aşağıdaki sözcük gruplarından hangisinde son ses­leri [hışırtılı] olan sözcükler vardır?
      1. kes, ip, az
      2. küf, sus, suç
      3. bej, seç, tek
      4. sessiz, is, iç
      5. jip, saç, kal
    10. 6.    Aşağıdaki sözcüklerden hangisi patlamalı sürtünme- li ses içerir?
      1. kolay
      2. çabuk
      3. fazla
      4. nane
      5. halı
    11. 7.    Aşağıdaki ses sınıflarından hangisi oluşturma biçimi bakımından doğal bir sınıf oluşturmaktadır?
      1. [f s v z]
      2. [n, b t k]
      3. [t d n r]
      4. [p s tf h]
      5. [r k l m]
    12. 8.    Aşağıdakilerden hangisi art damaksıl genizsil patla­malı bir sestir?
      1. [m]
      2. [r]
      3. [n]
      4. [g]
      5. [k]
    13. 9.    Aşağıdaki sözcüklerden hangisi ön, düz ünlü içerir?
      1. sokak
      2. ırak
      3. temel
      4. düz
      5. uzak
    14. 10.  Aşağıdakilerden hangisi bürünsel bir özelliktir?
      1. ötümlü
      2. sürekli
      3. vurgulu
      4. hışırtılı
      5. engelli

1.

a

Eğer yanıtınız doğru değilse ünsüzlerin oluşu­mu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

2.

a

Eğer yanıtınız doğru değilse ünsüzlerin oluşu­mu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

3.

c

Eğer yanıtınız doğru değilse ünsüzlerin oluşu­mu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

4.

c

Eğer yanıtınız doğru değilse ünlülerin oluşumu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

5.

d

Eğer yanıtınız doğru değilse doğal ses sınıfları ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

6.

b

Eğer yanıtınız doğru değilse ünsüzlerin oluşu­mu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

7.

a

Eğer yanıtınız doğru değilse doğal ses sınıfları ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

8.

d

Eğer yanıtınız doğru değilse ünsüzlerin oluşu­mu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

9.

c

Eğer yanıtınız doğru değilse ünlülerin oluşumu ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

10. c

Eğer yanıtınız doğru değilse vurgu ile ilgili bö­lümü tekrar çalışınız.

 

S>ra Sizde Yan>t Anahtarı

Sıra Sizde 1

Türkçede ş harfi ile gösterdiğimiz ses ötümsüzdür. Se­sin Uluslararası Sesbilgisi Alfabesineki sembolü [j Türkçede p harfi ile gösterdiğimiz ses ötümsüzdür. Se­sin Uluslararası Sesbilgisi Alfabesineki sembolü [p] Türkçede ç harfi ile gösterdiğimiz ses ötümsüzdür. Se­sin Uluslararası Sesbilgisi Alfabesineki sembolü [tj]

Sıra Sizde 2

Türkçedeki kadar sözcüğünün ilk sesi [k] ötümsüz art- damaksıl patlamalıdır.

Türkçedeki hayır sözcüğünün ilk sesi [h] ötümsüz gırt- laksıl sürtünmelidir.

Türkçedeki sakın sözcüğünün ilk sesi [s] ötümsüz diş- yuvasıl sürtünmelidir.

Türkçedeki yaz sözcüğünün ilk sesi [y] ötümlü damak- sil kayıcıdır.

Türkçedeki lale sözcüğünün ilk sesi [l] ötümlü dişyuva- sıl akıcıdır.

Sıra Sizde 3

[ S ] ötümsüz öndamaksıl sürtünmeli [s] ötümsüz dişyuvasıl sürtünmeli [T] ötümsüz dişsil sürtünmeli [l] ötümlü dişyuvasıl akıcı [n] ötümlü artdamaksıl genizsil

Sıra Sizde 4

[el orta ön düz ünlü [ol orta arka yuvarlak ünlü [œl orta ön yuvarlak ünlü [al alt arka düz ünlü

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Catford, J.C. (2001). A practical guide to phonetics. 2nd.

Ed. New York: OxfordUniversity press.

Crystal, D. (2003). A dictionary of linguistics and pho­netics. 5th ed. Oxford, UK: Blackwell Publis­hers.

International Phonetic Association. 1989. Principles of the International Phonetic Association, rev. ed. London: IPA.

Lagefoged, P. (2006). A course in phonetics. 5th ed. Bos­ton, MA: Thomson Learning.

______ . (2005) Vowels and consonants. 2nd ed.

Oxford, UK: Blackwell Publishers.

Pullum, G.K. and W. A. Ladusaw. (1986). Phonetic symbol guide. Chicago: University of Chicago Press.

 

GENEL DİLBİLİM-II

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Bir dildeki sesler arasında karşıtsal, bütüncül ve serbest dağılım ilişkisini ta­nımlayabilecek,

Sesbilimsel koşullanmayı ve koşullanmayı ortaya çıkaran ses-biçim ilişkisini açıklayabilecek,

Bürün, vurgu ve ezgi kavramlarını tanımlayabilecek ve bürünsel özelliklerin dilde anlamın oluşumuna etkisini irdeleyebilecek,

Dillerde görülen değişik sesbilimsel süreçlerin türlerini ve kurallarını betimleyebileceksiniz,

Anahtar Kavramlar


       
 

Sesbilim

Bütünleyici, Karşıtsal, Serbest Dağılım

En Küçük Çift, Sesbirim, Sesbirimcik

Sesbilimsel ve Biçimbilimsel Koşullanma

Biçimbilimsel Koşullanma Bürün, Ezgi, Vurgu

 
 

Sesbilimsel Süreçler Ses Benzeşmesi Kuralları Özellik Değiştiren Sesbilimsel Kurallar

Parça Düşüren ve Ekleyen Kurallar

Sesbirimlerin Yerini Değiştiren Sesbilimsel Kurallar Dil Sürçmeleri

 
 

 

 

 

 

 

 


İçindekiler


           
   
  • SESBİLİM
  • BİÇİMBİLİM VE SESBİLİM
  • SESBİRİMLER VE EN KÜÇÜK ÇİFTLER
  • BÜRÜNSEL SESBİLİM
  • SESBİLİMSEL SÜREÇLER
 
   

Sesbilim ve Sesbilimsel Süreçler

 
 

Genel Dilbilim-

 
 
 

 

 

 

 


SESBİLİM

1. ünitede, konuşurken kullanılan seslerin oluşturuluşunu, ses olarak birbirlerin­den nasıl farklı olduklarını görmüştük. Bütün diller, anlamlı birimlerini yani biçim- birimlerini oluşturmada bu sesleri kullanırlar; ancak bütün diller geçen ünitede adı geçen bütün sesleri kullanmazlar. Bunu ressamların yaptıkları resimlere benzetebi­liriz: Ressamlar resim yaparken, renk yelpazesi içindeki renkleri kullanır; ancak her ressam yaptığı resimlerde değişik renkler kullandığı gibi ressamlar arasında da kullandıkları renkler açısından fark vardır. Aynı biçimde, bazı sesler bütün diller­de bulunmasına karşın, bazı sesler dillerden yalnızca bazıları tarafından kullanıl­maktadır. Bunlardan birincisine örnek olarak ötümsüz çiftdudaksıl patlamalı [p] se­sini gösterebiliriz; [p] sesi bütün dillerde bulunmaktadır. Buna karşın, İngilizcede­ki ötümlü dişsil sürtünmeli [0] sesi ve dişsil ötümsüz sürtünmeli [ö] sesi Türkçede olduğu gibi bir çok başka dilde bulunmamaktadır. Diller arasındaki bir başka fark da bir dilde olan bazı seslerin diğer dillerde bir başka sesin değişkesi olarak bu­lunmasıdır; yani, bir ses adı geçen dilde bulunabilir ancak anadili konuşurları ço­ğunlukla bu sesin kendi dillerinde bulunduğunun bilincinde değildir. O sesi içe­ren bir sözcüğü başka bir sesle söylendiğinde ise, genellikle konuşan kişinin söz­cüğün söylenişinde bir değişiklik/yanlış yaptığını farkederler. Örneğin, İngilizcede w harfi ile yazılan sesin Türkçede olmadığı düşünülür; onun için İngilizce öğrenir­ken anadili Türkçe olan konuşurlar was, what, want gibi sözcükleri söylemekte zorlanırlar. Ancak tavuk sözcüğünü söylerken dikkat edersek v harfi ile yazılan se­si oluştururken aslında İngilizce’deki w sesine çok yakın bir ses oluşturmaktayız, Aslında çiftdudaksıl-artdamaksıl kayıcı [w] sesi, Türkçede de bulunmaktadır; ancak çoğu anadili konuşuru bunun bilincinde değildir. Yalnızca tavuk sözcüğünü çift- dudaksıl-artdamaksıl kayıcı [w] sesi ile değil de yazıda v harfi ile gösterilen dişsil- dudaksıl ötümlü sürtünmeli ses olan [v] sesi ile oluşturulduğunda, Türkçe konuşur­lar bu söyleyişin olağandışı olduğunu farkedeceklerdir. Aynı biçimde, İngilizcede son ‘oğul’ ve sung ‘şarkı söyledi’ sözcükleri sırasıyla [sAn] ve [sAg] olarak birbirle­rinden yalnızca sondaki genizsil sesin niteliğinin son ‘oğul’ sözcüğünde olduğu gi­bi dişyuvasıl genizsil [n] ya da sung ‘şarkı söyledi’ sözcüğünde olduğu gibi artda- maksıl genizsil [g] olmasıyla ayrılmaktadır; yani bu sözcüklerde son sesin [n] ya da [g] olarak oluşturulması sözcükler arasında anlam farkı yaratmaktadır. Türkçe’de ise [n] ya da [g] sözcükler arasında anlam farkına yol açmamaktadır. Ancak [g] se­si Türkçede [n] sesinin bir değişkesi olarak bulunmaktadır; banka, tango gibi söz­
cükleri dikkatlice söyleyin ve söylerken de n harfi ile belirtilen sesi oluştururken dilinizin nerede olduğuna dikkat edin. Göreceğiniz gibi, diliniz aslında artdamak- sıl bir ses oluşturmaktadır; başka bir deyişle, [q] sesi Türkçede anlam farkı yapma­masına karşın, Türkçede bulunmaktadır. Öyleyse, tg] sesi de Türkçenin ses yapısı içinde bulunan bir sestir, yalnızca dağılımı açısından İngilizce’den farklılık göster­mektedir. Türkçede [q] sesi [n] sesinin bir değişkesi iken, yani sesbirimcikken, İn­gilizce’de /n/ ve /n/ iki ayrı sesbirimdir.

Böylece görüyoruz ki diller kullandıkları sesler ve ses yapıları açısından birbir­lerinden farklılıklar göstermektedir. Her dilin kullandığı sesler birbirlerinden fark­lıdır. Her dilin kendine özgü bir ses düzeni vardır. Bu düzen o dilde hangi sesle­rin olduğunu, bunların nasıl sıralandığını, ne gibi değişimler gösterdiklerini belir­ler. Dilbilimde, dillerin ses düzenini inceleyen, bir dilde hangi seslerin bulunduğu­nu, o seslerin dizilişini ve değişimlerini, biçimbirimlerin söylenişini inceleyen ve bunların kurallarını belirlemeyi amaçlayan alana sesbilim denir.

BİÇİMBİLİM VE SESBİLİM

Biçimbirimlerin Söylenişi

Anadili olarak konuştuğumuz dilin içselleştirdiğimiz sesbilimsel bilgimiz, bize dili­mizdeki sözcüklerin ve sözcükleri oluşturan biçimbirimlerin nasıl söylendiğini be­lirler. Biçimbirimler genellikle içinde bulundukları değişik bağlamlara bağlı olarak değişik söyleniş biçimlerine sahiptir. Bu söyleniş biçimleri kurallıdır ve bu kurallar anadili konuşurunun dili hakkında içselleştirmiş olduğu bilgi kaynağını oluşturan öğelerden biridir. Şimdi biçimbirimlerin söylenişindeki farklılığı Türkçeden örnek­lerle görelim.

Çoğul ekinin söylenişi

Türkçe’de bildiğiniz gibi çoğul ekinin tek bir biçimi değil, iki söyleniş biçimi vardır. Aşağıdaki sözcüklerden bu iki söylenişin dağılımını görebiliriz.

I

II

top-lar

ses-ler

kap-lar

ikiz-ler

kitap-lar

ütü-ler

okul-lar

göl-ler

 

Gördüğünüz gibi, ünlünün [e] ya da [a] olması, yani ünlünün niteliği, çoğul eki­nin iki biçiminin arasındaki farkı yaratmaktadır. Birinci sıradaki biçimde arka ünlü olan [a] bulunmaktadır ve çoğul ekinin biçimbirimciği [lar]’dır, ikinci sıradakinde ise ön ünlü olan [e] sesi olan ekin biçimbirimciği [ler]’dir. Çoğul ekinin bu dağılı­mını şöyle gösterebiliriz:

Biçimbirimcik                      Dağılım

[lar]                                        [okul], [kitap], [kap], [top] gibi sözcüklerden

sonra

[ler]                                        [ses], [ikiz], ütü], [göl] gibi sözcüklerden

sonra

Ancak incelememizi şu noktada durdurursak, yaptığımız çalışma yalnızca çoğul ekinin bulunduğu sözcükleri listemekten daha ileri gitmeyecektir. Dilbilim çalış­malarında ise, amaç böyle değişimleri oluşturan genellemeleri, yani kuralları orta-

 

ya çıkarmaktır, çünkü dil kurallıdır. Ses değişiklikleri gibi olgular, bireysel seslere uygulanmaz, bir ses sınıfını oluşturan seslerin tümüne uygulanır. Bu kurallar, ana­dili konuşurlarının bilişiminde olan kurallardır; yabancı dil öğrenen kişilerin yaptı­ğı gibi bilinçli olarak öğrenilmiş kurallar değildir. Çocukken anadili edinilirken iç­selleştirilmiş kurallardır. Bu kurallar çocuklara anne-babalar tarafından ya da bir başka yetişkin tarafından doğrudan öğretilmez; çocuklar, doğdukları andan itiba­ren sürekli duydukları anadillerinin kurallarını içselleştirirler. Dilbilim incelemele­ri, yetişkinlerin dilbilgisinin kurallarını betimlemeyi ve açıklamayı amaçlamaktadır.

Çoğul ekinin [ler] ve [lar] biçimbirimciklerinin dağılımının kuralına erişmek için yukarıdaki sözcük listesine baktığımızda, çoğullaştırılacak sözcüğe hangi bi- çimbirimciğin ekleneceğinin, sözcüğün son seslemindeki ünlünün niteliğine bağlı olarak koşullandırıldığmı görürüz; örneğin, av, kız, ad gibi sözcüklere karşın ev,kez,et sözcüklerine çoğul eki eklediğimizde, dağılım av-lar, kız-lar, ad-lar ve ev-ler, kez-ler, et-ler olarak gerçekleşmektedir. Başka bir deyişle, çoğul ekinin bi­çimbirimciklerinin dağılımı sesbilimsel kurallarla belirlenmektedir. Son sesleminde [a, o, u, ı] ünlülerinden biri olan sözcüklere eklendiğinde çoğul eki [lar] olarak söy­lenmekte; son sesleminde [i,e,ü,ö] ünlülerinden biri olan sözcüklere eklendiğinde ise çoğul eki [ler] olarak söylenmektedir. Böylece, Türkçede çoğul ekinin [ler] ve [lar] olarak iki biçimbirimciği oluşturulmaktadır.

Biçimbirimcik

Dağılım

[lar]

[a,o.u.ı] ünlülerinden sonra

[ler]

[i,eA0] ünlülerinden sonra

Tablo 2.1

Türkçede çoğul ekinin

biçimbirimcikleri


 

Türkçedeki çoğul ekinin biçimbirimciklerini ve bunların dağılımlarını yukarıda verilen ses listesinden daha öteye götürmek, bir genellemeye, [ler] ve [lar] biçimbi­rimciklerinin dağılımını belirleyen kurala biraz daha yaklaşmamızı sağlamıştır. Gö­rüldüğü gibi, artık yalnızca [ler] ve [lar] biçimbirimciklerinin eklendikleri sözcükle­rin listesini yapmamaktayız. Yani dilbilimsel çalışmalarda yalnızca listelemelerle yetinmeyip, bu listeyi oluşturan bir özelliğin var olup olmadığını anlamaya çalış­maya biraz daha yakınlaşmış bulunmaktayız. Bu tür genellemeleri ortaya çıkarmak için, seslerin sesbilgisel özelliklerinde bir benzerlik olup olmadığı büyük önem ta­şımaktadır. Örneğin, Türkçenin çoğul ekinin [ler] biçimbirimciğinin eklendiği söz­cüklere bir baktığımızda, son ünlüleri olan [i,e,ü,ö] ünlülerinin ortak bir özelliği ol­duğu görülmektedir; bunların hepsi ön ünlülerdir. Aynı biçimde, [lar] biçimbirim­ciğinin eklendiği sözcüklerin son ünlüleri olan [a,ı,o,u] ünlülerinin ortak bir özelli­ği de hepsinin arka ünlüler olmasıdır.

Biçim-Sesbilimsel Kurallar

Yukarıdaki inceleme, Türkçede bir sözcüğün son seslemindeki ünlünün ön ya da arka ünlü olmasının, çoğul ekinin ünlüsünün niteliğini belirlemekte olduğunu gös­termektedir. [ler] ve [lar] biçimbirimciklerin dağılımını açıklamak için artık ilk yap­tığımız listelemeden daha ileri gidebilir, biçimbirimciklerin dağılımını belirleyen kuralı yazabiliriz. Bunun sonucu olarak, iki yüzeysel biçim olan [ler] ve [lar]’ın de­rin yapıda tek bir biçimden türetildiğini ve [ler]/[lar] biçimbirimciklerin bir biçim- sesbilimsel kural ile oluşturulduğunu varsayabiliriz; yani dillerde her biçimbirim sesbilimsel bileşende tek biçim olarak yer almaktadır. Buna göre Türkçenin çoğul biçimbirimini, derin yapı diyeceğimiz düzeyde [lAr] olarak gösterelim. Buradaki büyük harfle gösterilen ses, aslında Türkçede çoğul ekindeki ünlünün açık ünlü­

 

lerden [a] ya da [e] olarak gerçekleştiğini gösterir. Türkçenin çoğul ekinin biçimbi- rimciklerini türeten kuralı da sözlü olarak şöyle ifade edebiliriz:

1. Son sesleminde ön ünlü bulunan bir sözcüğe çoğul eki [-lAr] eklendiği du­rumlarda, ekin ünlüsü orta ön düz ünlü olan [e] olarak gerçekleştir; diğer durum­larda çoğul ekinin ünlüsü açık arka düz ünlü olan [a] olarak gerçekleştir.

Bu biçim-sesbilimsel kural, Türkçede çoğul ekinin hangi bağlamlarda [lar], hangi bağlamlarda [ler] olarak oluşturulacağını belirlemektedir. Yani, çoğul ekinin biçimbirimciklerinin dağılımı kurallıdır ve bu kural [lAr] çoğul ekinin eklendiği sözcüğün son seslemindeki ünlünün niteliği tarafından belirlenmektedir. Buna göre Türkçede bıçaklar ve şekiller sözcüklerinin sesbilimsel türetmesini şöyle gösterebiliriz.

bıçak + çoğul                        şekil + çoğul

 

 

 

Derin yapı biçimi

 

           
 

Kuralı uygula Sesbilgisel düzey

 
 

lar

[bra|aklAr]

 
 

ler

[Jekiller]

 
 
 

 


Biçim-sesbilimsel incelemelerin başlangıç noktasını, en küçük çift dediğimiz, birbirinden yalnızca tek bir seste farklı olan sözcükler oluşturmaktadır. Örneğin, yukarıda da gördüğümüz gibi, Türkçede av ve ev sözcüklerinin ünsüzleri aynı, yalnızca ilk sesleri olan ünlüleri farklıdır; böylece av ve ev sözcükleri en küçük çift oluşturmaktadır. Aynı biçimde ses ve sez sözcükleri birbirlerinden son sesleri­nin [s] ve [z] sesleri olmasıyla ayrılır ve en küçük çift oluştururlar; saz ve sez söz­cüklerinin ilk ve son ünsüzleri aynıdır. Bu iki sözcük de birbirlerinden sondaki ün­süzlerinin niteliği ile ayrılırlar ve en küçük çift oluştururlar.

Anadili konuşurları, Türkçenin çoğul ekinin hangi bağlamlarda nasıl söylenece­ğini belirleyen bu kuralları daha çocukken içselleştirmiştir. Ölçünlü Türkçeyi ana­dili olarak konuşanlar hiç bir zaman avlar ve evler sözcüklerini *avler ya da *evlar olarak söylemez, çünkü çoğul ekinin biçimbirimciklerinin dağılımının sesbilimsel koşullandırmaya bağlı olduğunu içselleştirmiştir ve buna göre son sesleminde ön ünlü bulunan sözcüklerden sonra [ler] biçimbirimciği, son sesleminde arka ün­lü bulunan sözcüklerden sonra da [lar] biçimbirimciği olarak söyleneceğini bilmek­tedir. Bu bilgi, anadili konuşurlarının bilişinde olan ve anadili konuşuru olarak ço­cukluk devresinde dil edinimi sürecinde içselleştirdiği bilgidir. Dilbilim, anadili ko­nuşurunun bilişinde olan bu bilgiyi betimlemeyi ve açıklamayı amaçlamaktadır.

Bir biçimbirimin birden çok biçimbirimciği olması tüm dillerde görülen bir özel­liktir. Hangi biçimbirimlerin değişkelerinin olduğu, bunların sayısını ve dağılımını belirleyen koşullar dile özgüdür ve her dil için değişmektedir. Ancak evrensel olan özellik, dillerde biçimbirimlerin değişik biçimbirimcikleri olabileceğidir. Dillerin gö­rülen biçimbirimsel değişkelerinin niteliğini bazı dillerden vereceğimiz örneklerle inceleyelim. Örneğin önce İngilizcenin çoğul ekine bir göz atalım. İngilizcede bir çok adın çoğul biçimi yazıda ada eklenen s harfi ile gösterilir. Aşağıda sesbilgisel al­fabe ile söyleniş biçimleri verilmiş olan sözcüklere baktığınızda yazıda s harfi ile gösterilen çoğul ekinin söylenişinde büyük farklılıklar olduğu açıkça görülecektir:

I

 

II

 

TEKH

ÇOĞUL

TEKİL

ÇOĞUL

cat [kst]

cats [ksts] ‘kedi-ler’

car [kar]

cars [karz] ‘araba-lar’

book [buk]

books [buks] ‘kitap-lar’

bag [bsg]

bags [bsgz] ‘çanta-lar’

test [test]

tests [tests] ‘test-ler’

pen [pen]

pens [penz] ‘kalem-ler’

map [msp]

maps [msps] ‘harita-lar’

boy [boj]

boys [bojz] ‘oğlan-lar’

back [bsk]

backs [bsks] ‘sirt-lar’

apple [spl]

apples [splz] ‘elma-lar’

laugh [lsf]

laughs [lsfs] ‘gülüş-ler’

cord [kord]

cords [kordz] ‘kordon-lar’

depth [dep0]

III

depths [dep0s] ‘derinlik-ler’

dove [dAv] mob [mab] room [rum]

IV

doves [dAvz] ‘kumru-lar’ mobs [mabz] ‘kalabalik-lar’ rooms [rumz] ‘oda-lar’

TEKiL

ÇOĞUL

TEKİL

ÇOĞUL

bus [bAs]

buses [bAsaz] ‘otobüs-ler’

child [Ijajld]

‘çocuk’

children [ffldran] ‘çocuklar’

judge [d3Ad3]

judges [d3Ad39z] hakim-ler’

ox [aks] ‘öküz’

oxen [aksan] ‘öküzler’

match [msf]

matches [ms|^z]‘kibrit-ler’

mouse [maws] mice [majs] ‘fare’ ‘fareler’

bush [buj]

house [haws] maze [mez]

bushes [bujsz] ‘çalı-lar’ bread [bred]

‘ekmek’

houses [hawsaz] ‘ev-ler’ mazes [mezaz] ‘karışık yol-lar’

bread [bred] ‘ekmekler’

 

Gördüğünüz gibi, ¡.sıradaki sözcüklerden sonra gelen çoğul eki ötümsüz diş- yuvasıl sürtünmeli ses olan [s] olarak söylenmekte, II. sıradaki sözcüklerden sonra gelen çoğul eki ötümlü dişyuvasıl sürtünmeli ses olan [z] olarak söylenmekte ve II­

  1. sıradaki sözcüklerden sonra gelen çoğul eki ise [az] olarak söylenmektedir. IV, sırada bulunan sözcüklerin çoğul biçimleri ise, diğerleri ile karşılaştırıldığında ço­ğul biçimlerinin düzenli olmadıkları görülmektedir; her sözcüğün çoğul biçimi di­ğerlerinden farklıdır. Başka bir deyişle, İngilizcede çoğul ekinin çok sayıda biçim- birimciği vardır. Ancak bunlardan ilk üçünün dağılımı düzenlidir. IV. sırada bulu­nan sözcüklerin ise çoğul biçimi düzensizdir. Anadili konuşurları da, yabancı dil öğrenenler gibi, IV. sıradaki sözcüklerin çoğul biçimlerini ayrı sözcükler biçimin­de bir liste olarak ezberlemek zorundadırlar. Bunlar biçimbilimsel koşullandırılmış biçimbirimciklerdir ve biçimbilimsel koşullandırılmış biçimbirimcikleri olan söz­cüklerin biçimbirimcikleri, kurallı olmadıkları için anadili konuşurları tarafından da bilinçli olarak öğrenilmek zorundadır. I., II. ve III. sıradaki sözcüklerin çoğul ekle­rinin biçimbirimcikleri ve dağılımlarına baktığımız zaman ise burada bir genelleme olduğunu görmekteyiz. Bu genelleme çoğul ekinin eklendiği sözcüğün son sesinin niteliğine bağlıdır. Sesbilgisel koşullanma gösteren bu biçimbirimcikleri ve dağı­lımlarını şöyle gösterebiliriz:

Biçimbirimcik                               Dağılım

[s]                                     [kQt], [buk], [test], [mQp], [bQk, [lQf], [dep0]

sözcüklerinden sonra;........ [kQts], [buks], [tests], [mQps].

[bQks], ft&fs], [depTs]

[z]                                     [kar], [bffig], [pen], [boj], [ffipl, [kord], [mabz], [rumz]

sözcüklerinden sonra;          [karz], [bQgz], [penz], [bojz],

[Qplz, [kordz], [mabz], [rumz]

[az] ib\s], [dz^-dzJ, [mQ$l, [buJ], [mez]sözcüklerinden sonra;         [bAssz], [dzhdz>3z], [motfpz], [buJaz], [mezaz]

Bu listelemeye bir göz attığımızda, [s],[z] ve [az] biçimbirimciklerin hangi söz­cüklere ekleneceğini belirleyen bir sesbilimsel neden olduğunu görmekteyiz. Bu değişkelerin eklendikleri sözcüklerin son seslerine baktığımızda, dağılımın şöyle olduğu dikkatimizi çekmektedir:

Biçimbirimcik                               Dağılım

[s]                                    [t], [k], [p], [f], [0] seslerinden sonra

[z]                                    [d],[g], [n], [r],[l],[oj], [ö], [v] seslerinden sonra

[az]                                  [s], [z], [J], [3], [f ], [d3] seslerinden sonra

Görüldüğü gibi, İngilizcede çoğul ekinin biçimbirimciklerinin niteliği eklendik­leri sözcüklerin son sesine göre belirlenmektedir, çünkü hiç bir biçimbirimcik bir diğeriyle aynı seslerden sonra gelmemektedir. Başka bir deyişle, İngilizcede de ço­ğul ekinin I., II. ve III. sıralardaki değişkelerinin dağılımı sesbilimsel nedenlerle be­lirlenmektedir; yani, İngilizcede çoğul ekinin biçimbirimcikleri sesbilimsel koşul­lanma özelliği sergilemektedir. Çoğul ekinin 3 farklı söyleniş biçimi ekin bulundu­ğu sesbilimsel bağlama, yani ekin eklendiği sözcüğün son sesin niteliğine bağlıdır, Yukarıda listelenmiş dağılıma baktığımızda, aslında bu dağılımın kurallı olduğunu görürüz. Çoğul ekinin biçimbirimciklerinin dağılım kuralları şöyledir:

[s]

son sesi ötümsüz, hışırtısız seslerden oluşan sözcüklere

 

eklendiğinde

[z]

son sesi ötümlü, hışırtısız seslerden oluşan sözcüklere

 

eklendiğinde

[az]

son sesi hışırtılı seslerden oluşan sözcüklere

 

eklendiğinde

 

Bu kuralları daha da öz bir şekilde ifade etmek için, [z] biçimbirimciğini çoğul ekinin derin yapıda listelendiği biçim olarak belirleyelim. /z/ biçiminin İngilizce’de çoğul ekinin temel biçimi olduğunu varsayabiliriz. Bu, çoğul ekinin, başka bir ses­bilimsel kural uygulanmadığı sürece, [z] olarak gerçekleşeceğini belirtir. Ancak, ço­ğul ekinin diğer biçimbirimlerini oluşturmada İngilizcenin dilbilgisinin sesbilimi bi­leşeninde şu iki kural daha bulunmaktadır:

  1. Çoğul biçimini sesbilimsel kurala göre gerçekleştiren bir sözcüğün son sesi hışırtılı bir ses ise, çoğul eki /z/’den önce [a] ekle
  2. Çoğul biçimini sesbilimsel kurala göre gerçekleştiren bir sözcüğün son sesi­nin ötümsüz bir ses ise, çoğul eki /z/’yi ötümsüz [s]’ye dönüştür.

 

Bu biçim-sesbilimsel kurallar, îngilzice’de çoğul ekinin hangi bağlamlarda [s], hangi bağlamlarda [z] ve hangi bağlamlarda [az] olarak oluşturulduğunu belirle­mektedir. Başka bir deyişle, İngilizcede de, Türkçede olduğu gibi, çoğul ekinin bi- çimbirimciklerinin dağılımı kurallıdır. Bu kural [z] çoğul ekinin eklendiği sözcüğün son sesinin niteliği tarafından belirlenmektedir. Buna göre İngilizcede cards, pets ve boxes sözcüklerinin sesbilgisel türetmesini şöyle gösterebiliriz:

card + çoğul pet+çoğul box + çoğul


 

 

/kard + z/ /pe t + z/

I I

 

                   
 

a-Kuralı

Ötümsüzleşme Kuralı Sesbilgisel düzey

 
   

+a

 
 
   

s

[pets]

 
   

[kardz]

 
   

[baksaz]

 
 
 

 


Görüldüğü gibi, cards sözcüğünün türetetiminde, herhangi bir sesbilimsel kural uygulanmamaktadır çünkü İngilizcedeki çoğul ekinin biçimbirimciklerini türeten a- Kuralı ve Ötümsüzleşme Kuralının uygulama koşulları karşılanmamaktadır; bu du­rumda da çoğul eki [z] biçimbirimcik olarak söylenmektedir. Pets sözcüğünün tü- retiminde ise, pet sözcüğünün son sesi olan [t] ötümsüz olduğu için Ötümsüzleşme Kuralı uygulanmakta ve çoğul ekinin biçimbirimciği [s] olarak gerçekleşmektedir.

Biçimbirimlerin etraflarında bulunan seslere bağlı olarak farklı biçimbirimcikler olarak gerçekleştirilebileceğini, bir Batı Afrika dili olan Akanın olumsuzluk ekinde de görebiliriz. Akanda olumsuzluk, eylemin köküne eklenen bir önek ile belirtilir. Bu önekin üç genizsil biçimbirimciği vardır:

 

 

 

mı pe               “ben beğeniyorum”              mı mpe

mı tı                 “ben konuşuyorum” mı ntı

mı ko               “ben gidiyorum”                   mı gko

Kaynak: Fromkin and Rodman, 2011, s231

“ben beğenmiyorum” “ben konuşmuyorum” “ben gitmiyorum”

 

 

 

Akanın olumsuzluk ekinin biçimbirimcikleri, eklendikleri sözcüğün ilk sesi ile eş çıkışlıdır; ilk sese çiftdudaksıl patlamalı [p] olan pe ‘beğen’ eyleminden önce çiftdudaksıl genizsil [m], ilk sesi dişyuvasıl patlamalı ses [t] olan tı “konuş” eylemin­den önce dişyuvasıl genizsil [n], ve ilk sesi artdamaksıl patlamalı ses [k] olan ko ‘git’ eyleminden önce atdamaksıl genizsil [g] olarak gerçekleştirilmededir. Yani Akan­da olumsuzluk önekinin biçimbirimcikleri bütünleyici dağılım içindedirler.

Türkçe, İngilizce ve Akan örneklerinde görüldüğü gibi, dillerde biçimbirimlerin hem ünlülerini (Türkçedeki çoğul eki /lAr/’ın [ler] ve [lar] biçimbirimciklerinde ol­duğu gibi) hem de ünsüzlerini (İngilizce’deki çoğul ekinin /z/’nın [z], [s], [az] ve Akan’ın olumsuzluk ekinin [m], [n], [g] biçimbirimciklerinde olduğu gibi) etkileyen kurallar vardır. Bu kurallar bir biçimbirimin değişkelerini belli sesbilimsel ortamlar­da nasıl seslendirileceğini belirler. Kuralların içeriği dilden dile değişiklik göstere­bilir; ancak evrensel olan bütün dillerin biçimbirimlerin genellikle birden fazla bi- çimbirimciği olduğu ve biçimbirimciklerin sesbilimsel koşullandırılmayla oluştuğu durumlarda bu dağılımının sesbilimsel kurallar tarafından belirlendiğidir.

SESBİRİMLER VE EN KÜÇÜK ÇİFTLER

Bir dilin sesbilimsel yapısını incelerken, saptamamız gereken özelliklerden biri o dildeki seslerin niteliğidir. Bir başka deyişle o dilde hangi seslerin olduğudur. Bir sesin bir dilde bulunup bulunmadığı sözcükler arasında anlam farkına yol açıp aç­mamasına bağlıdır. Örneğin, aşağıda verilen Türkçe sözcükler arasındaki anlam farkı yalnızca sözcük başında bulunan sesler ile belirtilmektedir. Gördüğünüz gibi, sözcüklerdeki diğer sesler aynıdır.

  1. pul/bul çil/mil bil/kil       zil/nil

tel/sel              dil/fil

Bu örneklerde görüldüğü gibi, sözcüklerin başında bulunan seslerin niteliği sözcükler arasında anlam farkına yol açmaktadır. Birbirleri arasında anlam farkı yalnızca bir ses tarafından oluşturulan sözcüklere en küçük çiftler denir. Buna göre, pul/bul, tel/sel, vb. Türkçe için en küçük çiftler oluşturmaktadır. Sözcükler arasında anlam farkına yol açan p, b, t, s sesleri karşıtsal dağılım içindedir. Sözcük içinde hangisinin oluşturulduğu anlam farkına yol açmaktadır. Bunun için p, b, t, s sesleri Türkçenin sesbirimleri arasındadır.

  1. Aşağıdaki sözcüklerle en küçük çiftler oluşturacak Türkçe sözcükler bulun.

Kök                  Sesbirimsel dur dur

şal                         Jal

ray                         raj

yaş                         jaj

çek                         tjek

  1. Yukarıda oluşturduğunuz en küçük çiftler, Türkçede hangi seslerin birer sesbirim oldu­ğunu göstermektedir?

Sesbirimlerin Dağılımı

Sözcükler arasında anlam farkı yaratan sesler, sözcük içinde değişik konumlarda bulunabilirler. Örneğin, aşağıdaki sözcükler anlam bakımından birbirlerinden söz­cük sonunda bulunan sesler ile ayrılmaktadır.

Kök

Sesbirim

Kök

Sesbirim

a. dur

/dur/

dul

/dul/

dur

/dur/

duş

/duJ/

dur

/dur/

duy

/duj/

dur

/dur/

dut

/dut/

b. bel

/bel/

bej

/be3/

 

Bu sözcükler arasındaki anlam farkı sözcük sonunda r,l, J,j,t, 3 seslerinin bu­lunmasından kaynaklanmaktadır; yani r,l, J,j,t, 3 sesleri bu sözcükler arasında an­lam farkına yol açmaktadır ve karşıtsal dağılım içindedir. Türkçede r,l, J,j,t, 3 bi­rer ünsüz sesbirimidir. Sesbirimler dilbilimde eğri çizgiler arasında gösterilir: /r,l, 3/-

Bir ünlü ve bir ünsüz olmak üzere iki sesbirimden oluşan aşağıdaki sözcükler arasındaki anlam farkı ünlülerin niteliği ile belirtilmektedir. Bu sözcükler Türk- çedeki ünlü sesbirimlerini gösteren en küçük çiftler oluşturmaktadır. Görüldüğü
gibi, en küçük çiftlerde eğik çizginin sol tarafındakiler i harfi ile başlarken, sağ ta­rafta olanlar sırasıyla ü, e,ö,u,o,a,ı harfleriyle başlamaktadır. En küçük çiftler oluş­turan bu sözcükler Türkçede 8 temel ünlü olduğunu göstermektedir:

iz /üz              in / on

iz / ez             in / an

iz / öz is(siz) / ıs(sız) iz / uz

Türkçenin ünlü sesbirimleri şunlardır. Dilbilimde sesbirimler aşağıdaki gibi / / eğri çizgi arasında gösterilir.

/i / ön kapalı düz ünlü: iz, iplik, ince v.b.

/y / ön kapalı yuvarlak ünlü: ünlü, üst, üsküdar v.b.

/e / ön yarı-kapalı düz ünlü: emek, eş, enişte v.b.

/re / ön yarı-kapalı yuvarlak ünlü: ön, öksüz, ölüm v.b.

/u / arka kapalı yuvarlak ünlü: uzun, us, un v.b.

/o / arka yarı-kapalı yuvarlak ünlü: odun, on, onlar v.b.

/a / arka açık düz ünlü: arka, ancak, ana v.b.

/ra / arka kapalı düz ünlü: ıslık, ırak, ılık v.b.

Bütünleyici Dağ>l>m ve Sesbirimcikler

Gelin sizinle küçük bir deney yapalım. Önce aşağıdaki sözcükleri I. sıradan başla­yarak yukarıdan aşağıya sıralar halinde yüksek sesle okuyun:

I

II

III

IV

pul

sepet

cepken

sap

pil

kepek

şapka

kap

para

sopa

kaptan

cep

parça

kupa

papyon

ip

parka

çapa

kepçe

kep

 

Bu sözcüklerin hepsinde [p] sesi olduğunu görmüşsünüzdür. I. sırada [p] sesi sözcük başında, II. sırada sözcük içinde iki ünlü arasında, III. sırada sözcük içinde ama arkasından bir ünsüz geliyor. IV.sırada ise [p] sesi sözcük sonunda geliyor. Pe­ki bütün bu sözcüklerde oluşturulan [p] sesi aynı mı? Aralarında fark var mı?

Şimdi elinize defter yaprağı boyutunda bir kağıt alın ve bu kağıdı havada ser­best kalacak bir biçimde bir ucundan hafifçe tutarak ağzınıza yaklaştırın ve yuka­rıdaki sözcükleri tekrar yukarıdan aşağıya olmak üzere yüksek sesle aynı sırada söyleyin. Gördüğünüz gibi, I. ve II. sıradaki sözcükleri söylerken, kağıt ağzınızın önünde dalgalandı ama III. sıradaki sözcükleri söylediğinizde kağıt kıpırdamadı. IV. sıradaki sözcüklerde ise kağıt bazan dalgalanmakta bazan da dalgalanmamak- tadır. Kağıdın dalgalanması, bu sözcüklerdeki [p] sesinin soluklu, dalgalanmama­sı ise soluksuz olduğunu göstermektedir. Bu küçük deney göstermektedir ki as­lında bütün sözcüklerde aynı gibi duran [p] sesi I. ve II. sıradaki sözcüklerde aynı, III. sıradaki sözcüklerde ise farklı bir özelliğe sahiptir. IV. sıradaki sözcüklerdeki [p] sesi ise her iki özelliği de sergilemektedir. Böylece Türkçede [p] sesbiriminin soluklu [ph] ve soluksuz [p] olarak iki sesbirimciği olduğunu görüyoruz. Soluklu [ph] sözcük ve hece başlarında, soluksuz [p] sesi ise arkasından bir ünsüz geldiği zaman oluşturulmaktadır. Sözcük sonunda ise soluksuz sesbirimcik [p] ile soluklu
sesbirimcik [ph] serbest değişim içindedir. Türkçede soluklu [ph] ve soluksuz [p] sesleri sözcük içinde bütünleyici dağılım içindedir, birinin olduğu konumda di­ğeri bulunmaz. Bu sesler [p] sesbiriminin sesbirimcikleridir. Böylelikle görüyoruz ki anadili konuşurlarının konuşurken oluşturdukları sesler sesbirimciklerdir. Ancak anadili dinleyicileri, konuşmaları sesbirimler olarak algılamaktadır. Yani, sesbirim- cikler oluşturduğumuz somut seslerdir, sesbirimler ise algıladığımız soyut birimler­dir. Sesbirimler, birbirine benzer ancak bazı özelliklerinde birbirinden farklı ses sı­nıflarıdır. Dilbilimde sesbirimler / / olarak iki eğri çizgi arasında, sesbirimcikler ise [ ] olarak köşeli ayraçlar arasında gösterilir. Buna göre Türkçedeki ötümsüz çiftdu- daksıl patlamalı /p/ sesbirimini ve onun sesbirimcikleri olan ve [p]’nin bütünleyici dağılımını şöyle gösterebiliriz:

/ P /

[ph] / #_ [p] / _

Burada ötümsüz çiftdudaksıl patlamalı /p/ sesbiriminin, soluklu [ph] ve soluk­suz [p] sesbirimcikleri olduğu görülmektedir. Sesbirimciklerden sonra gelen eğri çizgiden sonra ise, o sesbirimciğin sözcük içinde bulunduğu konum belirtilmekte­dir. # işareti, sözcük ve seslem başını temsil eder. Yukarıdaki biçimlendirmede ol­duğu gibi # işaretinin arkasında gelen bir çizgi, o sesin sözcük ya da seslem başın­da geldiğini gösterir._____ # ise, sesbirimciğin sözcük sonunda olduğunu be­lirtir.               [+Ü] ise, sesbirimciğin arkasından gelen sesin ünsüz olduğu du­rumları gösterir.

Aşağıdaki sözcükler Türkçede soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlayıcı [th] ile soluksuz ötüm­süz dişyuvasıl patlayıcı [t]'nin dağılımını göstermektedir:

I

II

III

IV

[th]

[th]

[t]

[th]/[t]

tek

beter

Datça

sat

tak

batı

Batman

kat

teker

Satı

cetvel

bat

takıl

katı

bitki

Tokat

 

  1. Soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] ile soluksuz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t]'nin dağılımları nedir? Bu dağılım bütünleyici dağılım mıdır?
  2. Soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] ile soluksuz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t] aynı sesin sesbirimcikleri midir yoksa ayrı sesbirimler midir? Açıklayın.
  3. Eğer (b)'ye yanıtınız aynı sesin sesbirimcikleri ise, sesbirimin gösterimi nedir?

Şimdiki örnekler, Türkçede [k] sesinin sözcük içindeki değişkelerini göster­mektedir: kal [khal] kul [khul]

atkı [atkhuı] bakır [bakhuır]

bakla [bakia] baskı [baskhuı] takır [thakhuır] bıktır [buıkthuır] tak [thakh]/[thak] tok[thokh]/[thok]

Görüldüğü gibi, Türkçede ötümsüz artdamaksıl patlamalı /k/ sesbiriminin söz­cük içinde bulunduğu konum ve arkasından gelen seslerin niteliğine göre oluştu­
rulan soluklu [kh] ve soluksuz [k] olmak üzere 2 sesbirimcği bulunmaktadır. Ötüm- süz artdamaksıl patlamalı /k/ sesbiriminin soluklu [kh] ve soluksuz [k] sesbirmicik- lerinin dağılımını şöyle gösterebiliriz.

Soluklanma Kural>

Ötümsüz patlamalı sesler olan /p/, /t/, /k/ sesleri doğal bir ses sınıfı oluştururlar. Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, Türkçede sözcük başında ya da sözcük içinde seslem başında bulunan ötümsüz patlamalı /p/, /t/, /k// ünsüzler, soluklu olarak söylenmektedirler. Bu dillerde görülen bir özelliktir. Bir sesbilim kuralı, yal­nızca tek bir sese uygulanmaz, genellikle doğal sınıf oluşturan seslerin tümüne uy­gulanır. Türkçenin ötümsüz patlamalı sesleri olan /p/, /t/, /k/ sesler ile ilgili bu ge­nellemeyi aşağıdaki Soluklanma Kuralı olarak belirtebiliriz.

Soluklanma Kuralı

Ünsüz              o-> [+soluklu] / #_____________

+patlamalı

-ötüm

Bir dilde hangi sesbirimciklerin bulunacağı ve bunların dağılımı dile özgü özel­liklerdir. Örneğin Meksika’da konuşulan bir dil olan Tojolabalda da soluklu dişyu- vasıl patlamalı [th] ve soluksuz dişyuvasıl patlamalı [t=] sesleri bulunmaktadır. An­cak bu seslerin dağılımı Türkçedeki dişyuvasıl patlamalının sesbirimciklerinin da­ğılımından farklıdır. Tojolabal dilinde soluklu [th] ve soluksuz [t=] seslerinin dağılı­mını gösteren aşağıdaki sözcükleri inceleyin.

Tojolabal (Meksika dili)

f it=am

‘domuz’

ht

"S

1

at

‘bir cins

makt=on

‘yama’

muth

‘tavuk’

pot=ot

‘bir cins bitki’

nahath

‘uzun’

t=inan

‘başaşağı’

ht

at

‘tohum’

Kaynak: Gleason, 19

 

Görüldüğü gibi, Tojolabalde:

  1. Soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] sözcük sonunda, soluksuz ötüm­süz dişyuvasıl patlamalı [t=] sözcük başında ve sözcük ortasında iki ünlü ara­sında ya da bir ünsüzden sonra gelmektedir. Böylece, soluksuz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t=] sesbirimciğin sözcük içindeki dağılımı daha geniştir. Böyle geniş dağılımlı sesbirimciklerin dağılımı ‘diğer konumlarda’ ifadesiyle genelleştirilir.
  2. Soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] ile soluksuz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t=] sesleri bütünleyici dağılım içindedir ve aynı sesbirimin değiş­keleridir.
  3. Buna göre Tojolabalde ötümsüz dişyuvasıl patlamalı sesbirimi ve değişkele­rini söyle gösterebiliriz:

/t=/

[th] /___________ #

[t=]/ diğer konumlarda

Daha önce de belirttiğimiz gibi, bazı dillerde ayrı sesbirimler olan sesler, başka dillerde aynı sesbirimin değişkesi olarak yer almaktadır. Korecede [l] ve [r] sesleri­nin dağılımına bakalım. (fe] sesi kapalı arka düz ünlüdür.)

 

Korece

 

 

 

 

 

[l]

 

[l]

 

[r]

 

kal

“gidecek”

ilkop

“7”

irumi

“ad”

kunul ‘

“gölge”

iplasa

“berber”

kiri

“yol”

mul

“su”

onulppam

“bu akşam”

kuram

‘o zaman’

pal

“bacak”

pulphyan

“rahatsızlık”

karir

“caddeye

phal

“kol”

silkwa

“meyva”

saram

“kişi”

saul

“Seul”

tultf haN

“pencere”

uri

“biz”

tatul

“hepsi”

almana

“ne kadar”

yarum

“yaz”

 

Korecedeki [l] ve [r] seslerinin dağılımına baktığımızda, şöyle bir dağılım içinde olduklarını görmekteyiz: Yan akıcı olan [l] sesi, sözcük sonlarında ve sözcük orta­sında bulunmaktadır. Ancak sözcük ortasında bulunduğu durumlarda, kendisin­den sonra gelen ses her zaman için bir ünsüzdür. Üstdamaksıl akıcı bir ses olan [r]’nin dağılımına baktığımızda ise, bu sesin hiç bir zaman sözcük sonunda bulun­madığını, sözcük ortasında olduğu durumlarda da her zaman için yalnızca iki ün­lü arasında bulunduğunu görürüz. Korecede [r] sesinin arkasından hiç bir zaman bir ünsüz gelmemektedir. Buna göre yan akıcı [l] ile üstdamaksıl akıcı [r] bütünle­yici dağılım içindedir ve bir sesbirimin değişkeleridir. [l] sesinin dağılımı daha ge­niş olduğu için, sesbirim gösterimini [l] olduğunu varsayabiliriz. Buna göre Kore­cede [l] sesbiriminin değişkeleri ve bu değişkelerin dağılımı şöyledir:

/l/

[r] / [Ü____ Ü]

[l] / diğer konumlar

Böylece Korecede yalnızca bir akıcı ünsüz bulunmaktadır ve bu ünsüzün ya- nünsüz ve düz olmak üzere iki sesbirimiciği vardır,

Dillerde sesbilimsel nitelik o dilin kurallarına göre belirlenir. Yukarıda da gör­düğümüz gibi, Türkçede yan akıcı /l/ ile üstdamaksıl akıcı /r/ ayrı birer sesbirim- ciktir. Ancak Korecede yalnızca bir akıcı ses /l/ bulunmaktadır ve bu ses iki ünlü arasında bulunduğunda [r] sesi olarak söylenmektedir.

Dillerin hangi sesleri sesbirim olarak belirleyeceği, o dile özgü kurallarla belir­lendiğini gösteren bir başka örnek de Japoncadaki ötümsüz dişyuvasıl sürtünmeli ünsüz [s] ile ötümsüz öndamaksıl sürtünmeli [J] sesinin dağılımıdır. Aşağıdaki ör­neklerde bu seslerin Japoncadaki dağılımına bakalım.

[s]                                                                       [J]

sumimasen

‘lütfen’

watai

‘ben’

tasukete

‘yardım”

Jichi

‘7”

akusei

“kötü huylu”

J ippo

“uzunboylu”

sensei

“öğretmen”

anJitsu

‘karanlık oda

sekitan

“kömür”

aJita

“yarın”

 

Görüldüğü gibi, Japoncada gerek ötümsüz dişyuvasıl sürtünmeli ünsüz [s] ge­rek ötümsüz öndamaksıl sürtünmeli [J] sesi, sözcük başında ve ortasında gelebil­mektedir. Ancak [s] ve [J] seslerinin sözcük içindeki dağılımına dikatlice baktığı­mızda, [J] sesinin yalnızca [i] sesinden önce geldiğini, [s] sesinin dağılımında ise böyle bir kısıtlama olmadığını görmekteyiz. Böylece, [J] sesi ile [s] sesi bütünleyici dağılım içindedirler. [J] yalnızca [i] sesinden önce gelmekte, diğer tüm konumlarda [s] sesi bulunmaktadır. Buna göre, Japoncada [s] ve [J] sesleri, /s/ sesbiriminin bi­rer değişkesidir. Bu dağılımı şöyle gösterebiliriz:

/s/

[J] /_________ [i]

[s] / diğer konumlarda

Dillerde sesbirimciklerin dağılımını belirleyen koşullar, sesin sözcük içindeki yeri (sözcük başında, ortasında, sonunda), önünden ya da arkasından gelen sesin niteliği (ünlü ya da ünsüz olması) ya da bu sesin özelliği (Japoncadaki [i] sesi gibi) olabilir. Diller bu koşullardan hangisi uygulayacağında birbirlerinden ayrılırlar; an­cak bütün dillerde sesbilimsel koşullandırma özelliği taşıyan ses dağılımları bu ko­şullar çerçevesinde incelenebilmektedir.

Buna bir başka örnek de, İngilizcede genizsil ünsüzlerden önce gelen ünlüleri­nin genizsil olarak oluşturulmasıdır. İngilizcede ünlüler, arkalarından gelen sesin niteliğine göre, genizsil olarak oluşturulurlar.

Kök

Sesbilgisel

Kök

Sesbilgisel

beat

[bit] ‘dövmek’

bean

[bin] ‘fasulya’

till

[tıl] ‘kadar’

tin

[tın] ‘teneke’

bat

[bxt] ‘yarasa’

ban

[hân] “yasak”

 

Yukarıda görüldüğü gibi, İngilizce’de genizsil ünsüzlerden önce gelen ünlüler genizsil olarak oluşturulmaktadır. Yani, İngilizcede genizsil ünlülerle genizsil ol­mayan ünlüler bütünleyici dağılım içindedir. Bu dağılımı şöyle gösterebiliriz:

/i/ /*/

[î] /                              [genizsil]                  fe] /                      [genizsil]

[i]/ diğer konumlar                                    fe] / diğer konumlar

İngilizcede ünlülerin genizsil sesbirimciklerinin dağılımı daha kısıtlı olduğu için, yalnızca genizsil ünsüzlerden önce geldiklerinde genizsil olarak söyleniyorlar, ünlünün sesbirimsel gösterimini daha geniş dağılımı olan /i/ ve / */ sesleri olarak gösteririz.

Meksika'da konuşulan Totonak dilinde ötümlü ve ötümsüz ünlüler bulunmaktadır. Aşağı­da verilen örnekleri inceleyin. Ötümsüz ünlüler, altlarında bir nokta ile gösterilmiştir, [ts dişyuvasıl sürtünmeli-patlamalı sestir.]

tsapsa

“yığıyor”

snapapa

“beyaz"

tilinksa

“ses yansıdı”

stapu

“fasulyalar

kasitti

“onu kes”

Sumpi

“kirp i”

kuku

“amca”

u

H

t

“daldın”

-kaka

“biberli”

tisaihi

“dinlendi”

miki

“kar”

tukjti

“kırıldı”

Totonak dilinde ötümlü ve ötümsüz ünlüler ayrı sesbirimler midir yoksa bütünleyici dağı­lım içinde midir?


 

Doğal Ses Sınıfları ve Ayırıcı Özellikler

Yukarıdaki örneklerde, dillerin sesbirimlerinin dağlım özelliklerini ve ne tür sesbi- rimciksel farklılıklar gösterdikleri gördük. Burada dilsel olarak önemli olan özellik sesbilimsel kuralların bireysel sesler değil de ses sınıflarına uygulandığıdır. Örne­ğin, Türkçede ötümsüz patlamalıların Soluklanma Kuralı yalnızca /p/ ya da /t/ ya da /k/ sesine uygulanmamakta, ötümsüz patlamalı seslerin hepsine uygulanmak­
tadır. Yani, Türkçede Soluklanma Kuralı ötümsüz patlamalı ses sınıfının bütün üyelerine uygulanmaktadır. Aynı biçimde, İngilizcede Ünlülerin Genizsilleşmesi, genizsil ünlsüzlerden önce gelen bütün ünlülere uygulanmaktadır. Diller hangi sesbilimsel kuralın kendi sesbilimsel bileşeninde olduğu açısından birbirlerinden ayrılırlar; ancak var olan kurallar bir doğal sınıfın tüm üyelerine uygulanır. Buna göre, her bir sesi, sesleri oluşturan özelliklere verilen değerler çerçevesinde bir sesbilgisel özellik kümesi olarak düşünebiliriz. Örneğin /p/, /b/ ve /m/ sesleri bir­birlerine bazı özellikler bakımından benzemekte, ancak bazı özellikleri bakımın­dan da diğerlerinden ayrılmaktadır. Bu özellilkleri ve her sesin bu özellikler ile il­gili değerini şöyle gösterebiliriz:

 

p

b

m

Patlamalı

+

+

+

Çiftdudaksıl

+

+

+

Ötümlü

-

+

+

Genizsil

-

-

+

 

Bir sözcükte bir sesbilgisel özelliğin artı [+] değeri, diğer sözcüklerdeki eksi [-] değeri ile karşıtlık ortaya çıkardığında, o sesbilgisel özellik incelenen dil için ayırı­cı özelliktir. Buna göre, Türkçede çiftdudaksıl patlamalı sesin ötümlü ya da ötüm­süz olması, pil ve bil sözcüklerinde olduğu gibi, anlam farkı yarattıği için, ötümlü- lük/ötümsüzlük Türkçe için ayırıcı özelliktir. Buna karşın, soluklu olmak ötümsüz patlamalı sesler için artık ya da öngörülebilir özelliktir, patlamalı sesin ötümsüz olmasına bağlı olarak o sesin soluklu olacağı öngörülebilmektedir.

Siam diline baktığımızda ise ötümsüz patlamalı seslerin soluklu ya da soluksuz özelliğinin sözcükler arasında anlam ayrımına yol açmakta olduğunu görürüz. Aşa­ğıdaki sözcükler arasındaki anlam farkı ötümsüz patlamalı seslerin soluklu ya da soluksuz olmasına bağlıdır.

Ötümsüz Soluksuz Patlamalı                            Ötümsüz soluklu patlamalı

[paa] “orman”                                                      [phaa] “ayırmak”

[tam} “vurmak”                                                   [tham] “yapmak”

[kat] “ısırmak”                                                     [khat] “kesmek”

Siamcada ötümsüz patlamalı seslerin soluklu ya da soluksuz olması anlam far­kına yol açtığı için soluklanma Siam dilinde ayırıcı özelliktir.

İngilizcede ünlülerin genizsilleşmesinin artık/öngürülebilir özellik olduğunu görmüştük. Ancak Fransızcaya baktığımız zaman bir ünlünün genizsil olması ve ol­mamasının sözcükler arasında anlam farkı yarattığını görüyoruz. Fransızcada [bo] “yakışıklı”, [bö] “iyi” anlamındadır. Fransızcada genizsil ünlüler ile genizsil olma­yan ünlüler karşıtsal dağılım içindedir.

Sesdizim

Anadili konuşurlarının anadilleri hakkında içselleştirmiş oldukları bilgilerden bir türü de sesbirimlerin sözcük içinde sıralanışıdır. Örneğin, Türkçeyi anadili olarak konuşanlar aşağıdaki sesleri bir sözcük olacak şekilde sıralanmasında bazı olası di­zimleri oluşturmayacaklardır.

/r/ /a/ /s/

Türkçede olası ve bulunan dizimler şunlardır:

/pars/

/sarp/

/rasp/

Ancak, Türkçeyi anadili olarak konuşan biri bu sesleri aşağıdaki dizimlerde sı- ralamayacaktır; çünkü Türkçede seslerin dağılımı sözcük başında iki ünsüzün ar- darda gelmesine izin vermez.

 

               
 

/pras/

/psar/

 
 

/rpas/

/rsap/

 
 

/spar/

/srap/

 
 

/spras/

/srpas/

 

 


Aynı biçimde, aşağıdaki dizilimler de Türkçenin kurallarına uygun değildir. /aspr/ /asrp/ /arps/ /apsr/ /arsp/

Türkçe sözcüklerde, sözcük sonunda 3 ünsüz ardarda gelmez.

Aşağıdaki dizilimler Türkçe kurallarına uygun değildir.

*/sapr/ */pasr/

Bunları Türkçenin kurallarına uygun olan /sarp/ ve /pars/ dizilimleriyle karşılaştırın ve yu­karıdaki dilbilgisi dışı olan dizilimlerin Türkçenin hangi dizilim kuralına karşı geldiğini belirleyin.

Bütün dillerde sesbirimlerin sözcük içinde dizilimlerini belirleyen kuralları var­dır. Bu kuralların içeriği dilden dile farkeder, ancak evrensel olan boyut tüm dille­rin sesbilim bileşenlerinde dizilim kuralları olduğudur.

Türkçede sözcük içinde ünsüz dağılımı sözcük sonunda bulunan kümelerdeki ünsüzlerin niteliğini ve alıntı sözcüklerde sözcük başında bulunan ünsüz kümecik­lerinin bölünmesini belirler.

BURUNSEL SESBİLİM

Diller bürünsel özellikler olan vurgu ve ezgi değişimlerini sözcüklerin ve yapıların arasında anlam farkı yapmakta kullanmaktadır.

Vurgu

Vurgu, sözcük ve sözdizimsel yapılarda sözcük, öbek ve tümce vurgusu olarak üç düzeyde incelenir. Her üç düzeyde, o düzeyi oluşturan birimlerden biri diğer bi­rimlere göre daha kuvvetli ve belirgin bir biçimde oluşturulur ve birincil vurguyu taşır. Diğer birimler, birincil vurgu taşıyan birime göre daha zayıf vurguya sahiptir. Türkçede vurgu, birincil ve zayıf vurgu olmak üzere iki vurgu düzeyinde gerçek­leşir. Sözcük düzeyinde, kök-sözcüklerin vurgu düzeneği ile bileşik sözcük ve tamlama yapılarının vurgu düzeneği birbirinden farklı özellikler sergiler. Çok ses- lemli kök-sözcüklerde iki ayrı vurgu derecesi bulunur. Bunlar, seslemin diğer(ler)in- den daha kuvvetli, belirgin ve yüksek bir tonla söylendiği birincil vurgu [Û], diğe­ri ise birincil vurgu almayan seslemlerde bulunan zayıf vurgudur [Ü]. Örneğin, ka­dar sözcüğünde sözcüğünün ilk seslemi olan ka- zayıf vurgu, ikinci seslemi olan -dar ise birincil vurgu alır: kadar.

 

Birincil ve zayıf vurgu dereceleri:

birincil vurgu [+([-Ü]) Û (([-Ü])+)] zayıf vurgu     [+([-Ü]) Ü (([-Ü])+)]

Bileşik sözcük ve tamlama yapılarında üçüncül [ ' ] vurgu düzeyi bulunmakta­dır. İkinci seslemleri vurgulu olan kara ve tahtâ sözcüklerinden bileştirme yoluy­la karatahta sözcüğü türetildiğinde, bileşik sözcüğün ikinci öğesi olan tahtâ söz­cüğünün vurgu düzeni değişmekte, ikinci seslemi zayıf vurgu ile söylenmektedir:

kara + tahta ^ karatahta

Türkçede vurgu sözcük düzeyinde sesbirimseldir; aynı sesbirimleri içeren söz­cükler arasında anlam farkı belirtir. Vurgu farkının anlam farkı yarattığı durumlar

(i)   aynı sesbirimleri içeren cins adları ve yer adları ve (ii) aynı sesbirimleri içeren köksözcükler ve vurgusuz sonekler ile oluşturulmuş sözcüklerdir,

Aşağıdaki örneklerde görüldüğü gibi, aynı sesbirimlerden oluşan cins adları ile yer adları birbirlerinden vurgu örüntüleri ile ayrılır. Bu sözcük kümeleri vurgunun sesbirimsel niteliğini belirten en küçük çiftler oluşturur:

Cins adlan                  Yer adları

ağri                              Ağrı

bebek                           Bebek

ordu                             Ordu

Cins adlarında birincil vurgu ikinci seslemde, yer adlarında ilk seslemdedir. Bu örnekler, sözcükler arasındaki anlam ayrımının vurgu örüntüsündeki ayrım ile be­lirtildiğini göstermektedir.

Vurgu örüntüsünün sözcükler arasında anlam farkına yol açtığı başka bir du­rum da kök sözcükler ve vurgusuz sonekler ile oluşturulmuş sözcüklerde görülür. Yer adları ve cins adlarında olduğu gibi, kök sözcükler ile vurgusuz sonekler ile oluşturulmuş sözcükler arasındaki anlam farkı, vurgu düzeneklerindeki ayrım ile

belirtilir.

kök                              kök + sonek

gelin                            gélin

kalín                            kálin

Bu sözcükler de vurgunun sesbirimsel niteliğini belirten en küçük çiftler oluş­turur.

EZGİ

Diller ezgi değişimlerini yapılar arasında anlam farkını ifade etmede kullanır. Türk­çede ezgi örüntülerinin yapılar arasında işlev farkı belirttiği bağlamlar çok kısıtlı­dır. Ancak, bazı durumlarda tek sözcüklü ya da öbek yapısından oluşan istek so­ruları, {mI} parçacığı kullanılmadan yükselen ezgi ile söylenebilmektedir.

(2)        a. 2fie3ker1\.                                     (Bu tuz değil, şeker./ Ben şeker istiyorum)

[2 Je3cer1\]

  1. 2fie3ker3/?                               (Biraz daha şeker ister misiniz?)

[2 Je 3cher 3/]

{mI} soru parçacığı kullanılmadan yükselen ezgi ile söylenerek soru yapıları oluşturulan diğer yapılar ise hani ve ya sözcükleri ile başlayan tümcelerdir.

(3)        Hani dun gelecektin/?

[xani dyn gelid3ecthin/]

(4)        Ya onu görmeseydin/?

[ja onu grermesejdm /]

Yükselen ezgi, konuşana sözüne devam etmesini bildirme işlevini de belirtir:

(5)

a.

2E3vet1\.

(olumlu cevap)

 

 

[2e3vet1\]

 

 

b.

2E3vet3/ ?

(Devam edin; sizi dinliyorum)

(6)

a.

3Sonra1\.

(Bunu daha sonra yapacağız)

 

b.

3Sonra3/?

(Daha sonra ne oldu?)

 

Ezgisel diller yapılar arasında anlam ve işlev farkı ezgi değişimleri ile ifade ederler.

SESBİLİMSEL SÜREÇLER

Sesbilim çalışırken sözcüklerin anadili konuşurlarının bilişim dağarcığında sesbi­limsel göstergeler olarak dizildiğini görmüştük. Ayrıca sözcüklerin sesbilimsel gös­tergeleri ile seslendirilişleri, yani sesbilgisel göstergeleri arasında ayrım olduğunu ve bu ayrımın kurallı olduğunu görmüştük. Sesbilimsel göstergeler ve sesbilimsel kurallar anadili konuşurlarının dilleri hakkında içselleştirdikleri bilgilerdendir. Söz­cüklerin söylenişinde sesbilimsel süreçler bazı ses değişikliklerine yol açar. Bu değişiklikler sözcüğün sesbilimsel yapısı üzerinde (i) ses, ve bazı durumlarda ses­lem düşmeleri, (ii) ses, ve bazı durumlarda seslem eklemeleri, (iii) ses benzeşme­leri, (iv) özellik değiştirmeleri ve (iv) seslerin sözcük yapısı içinde yer değiştirme­si gibi etkiler yaratır. Bu süreçler hem sözcük köklerinin hem de bağımlı biçimbi- rimlerin ses yapısını etkileyebilmektedir. Sesbilimsel süreçlerin etkiledikleri sesler sözcük başında, sonunda ya da ortasında olabilir. Sesbilimsel göstergeler bir sesin belirtilmesi için gerekli en az sayıda özellik içerirler, çünkü bazı özellikler diğer özelliklerin bulunmasına bağlıdırlar; başka bir deyişle, bazı durumlarda bir seste bir özelliğin bulunması, başka bir özelliğin niteliğini de belirler.

Bir dilin sesbilimsel bileşeninde hangi sesbilimsel süreçlerin bulunduğu, o dile özgü bir özelliktir. Ancak evrensel olan, bütün dillerde sözcüklerin sesbilimsel gös­tergesi ile gerçek söylenişi arasında farkı belirleyen sesbilimsel kuralların bulunma­sı, bu kuralların yarattıkları etkilerin niteliği ve uygulandıkları doğal sınıflar bulun­masıdır. Bu bilgiler her anadili konuşurunun bilişimindedir ve kişilerin kendi dille­rinin sesbilgisel bileşeni hakkında içselleştirmiş oldukları bilgiyi içermektedir.

Ses Benzeşmeleri

Dillerde sözcük içinde sesler kendilerinden önce ya da sonra gelen seslere benzer özellikler sergileyebilir, başka bir deyişle sesler etraflarında olan diğer seslerin özelliklerini alabilir. Ses benzeşmesinin, sözcükleri oluştururken birbirlerine ben­zeyen özellikler taşıyan sesleri oluşturmanın konuşma ya da söyleyiş sürecini ko­laylaştırma etkisi bulunmaktadır. Örneğin, geçen derste İngilizcede genizsil ünsüz­lerden once gelen ünlülerin genizsil ünlü olarak oluşturulduğunu, genizsileştiril- menin sözcükler arasında anlam farkına yol açmadığını çünkü bunun ünlünün bu­lunduğu ses ortamına bağlı olarak kurallı bir değişim olduğunu görmüştük. Bir ses benzeşmesi olan Ünlü Genizsilleşmesinin örnekleri şunlardır:

Kök

Sesbilgisel

Kök

Sesbilgisel

beat

[bit] ‘dövmek’

bean

[bin] ‘fasulya’

till

[tıl] ‘kadar’

tin

[tın] ‘teneke’

bat

[bxt] ‘yarasa’

ban

[hân] “yasak”

 

Ünlü Genizsilleşmesi sözel olarak şöyle betimlenir:

Aynı seslem içinde bir genizsilden önce gelen ünlü genizsilleşir,

Bu betimleme,

(i)   kuralın hangi ses sınıfına uygulandığını belirtmektedir: Ünlüler.

(ii)  kuralın değişim içerdiğini göstermekte: ->

(iii)   kuralın hangi sesbilgisel değişikliğe yol açtığını belirtmektedir: Sesbilimsel genizsil olmayan ünlüleri sesbilgisel genizsil ünlü yap.

(iv)   kuralın hangi sesbilimsel durumlarda uygulandığını belirtmektedir: Aym seslem içinde bir genizsilden önce gelmesi halinde.

Bu kuralı aşağıdaki biçimde gösterebiliriz:

Ünlü Genizsilleşmesi

[Ü] ->                     [+genizsil]/___________ [+genizsil]

Görüldüğü gibi, yukarıda verilen Ünlü Genizsilleşmesi Kuralı, kuralın hangi ses sınıfına uygulandığını belirtmekte (Ünlüler), hangi sesbilgisel değişikliğe yol açtı­ğını göstermekte (ünlüleri sesbilgisel genizsil ünlü yap), ve kuralın hangi sesbilim­sel durumlarda uygulandığını (ünlünün aynı seslem içinde bir genizsilden önce gelmesi halinde) belirtmektedir.

Şimdi Türkçedeki bazı ses benzeşmesi kurallarına bakalım. Türkçe sözcük ya­pısının en belirgin özelliklerinden biri ünlüler arasında nitelik açısından benzeş­medir. Daha önce de gördüğümüz gibi, sözcük köklerinde uygulanan Ünlü Uyu­mu Kuralları sözcüklerin ünlülerinin niteliğini belirler.

Ünlü Uyumu

Daha önce Türkçede adlara eklenen çoğul sonekinin [lAr] ünlüsünün eklendiği sözcüğün son seslemindeki ünlü ile uyum sağladığını ve [ler] ya da [lar] olarak ger­çekleştiğini görmüştük.

kaşık-lar, saz-lar, dam-lar, kapı-lar, kitap-lar, ot-lar, kuzu-lar, tavuk-lar, horoz-lar

ses-ler, tencere-ler, ev-ler, bez-ler, kalem-ler, keçi-ler, ekmek-ler,

Buna göre Ünlü Uyumu Kuralı çerçevesinde sözcüğün son seslemindeki ünlü­nün [lAr] ekindeki ünlünün özelliklerini belirlemektedir; son sesleminde arka ünlü olan sözcüklerden sonra ek arka ünlü olan [lar] olarak; son sesleminde ön ünlü olan sözcüklerden sonra ise ek ön ünlü olan [ler] olarak gerçekleşmektedir. Böy- lece Ünlü Uyumu Kuralına göre, sözcüğün son seslemindeki ünlü ön/arka özellik­leri ekteki ünlünün ön ya da arka ünlü olacağını belirlemektedir. Buna Türkçede Açık Ünlü Uyumu denir. Açık Ünlü Uyumu Kuralını şöyle gösterebiliriz:

Açık Ünlü Uyumu Kuralı

[ Ü ] ^ [ Ü ] / [ Ü ] ([-Ü])________________

[-kap ]                           [a arka][a arka]

Bu kural şunları ifade etmektedir:

(i)    kuralın uygulandığı ses sınıfı: [Ü]

[-kap]

(ii)  kuralın değişim ifadesi: ->

(iii)  Kuralın uygulanması ile sonucu oluşan sesbilgisel değişiklik: [U]

[a arka]

Burada [a arka]’daki a sembolü, ünlünün arka ya da ön ünlü olması bakımın­dan uyum sağladığını göstermede kullanılan bir semboldür.

(iv)   kuralın uygulandığı sesbilimsel durumlar: / [Ü] ([-Ü])#___________

[a arka]

[U] son ekteki ünlüyü koşullandıran ünlünün sözcüğün son seslemindeki [a arka] ünlünün arka ya da ön ünlü olmasına bağlı olduğunu belirtir.

Bu kural, yalnızca çoğul eki /lAr/’ın [ler] ya da [lar] olarak gerçekleştiğini belirt­mez; kural geneldir ve Türkçede ünlüsü açık ya da orta ünlü olan bütün ekleri et­kilemektedir. Aşağıda ünlüsü açık olan -DA, -DAn ve -(y)A eklerinin biçimlerine bakın:

dam-da                 ev-de

dam-dan               ev-den

dam-a                    ev-e

Ünlüsü açık olan -DA, -DAn ve -(y)A eklerinin [da]/[de], [dan]/den, [e/a] olarak ikişer değişkeleri bulunmaktadır. Yukarıda oluşturduğumuz Açık Ünlü Uyumu bu değişkeleri öngörmesi ile dillerde sesbilimsel kuralların bir sınıfı oluşturan bütün seslere uygulandığını kanıtlamaktadır. Türkçede ünlüsü kapalı olmayan soneklerin [e]/[a] olmak üzere iki değişkesi bulunmaktadır.

Kapalı Ünlü Uyumu

Şimdi de Türkçede sözcüklere eklenen -(y)I sonekindeki ünlünün gösterdiği deği­şime bir göz atalım:

Saz-ı, dam-ı, kapı-yı, ot-u, kuzu-yu, ıtır-ı, katır-ı

ses-i, tencere-yi, ev-i, bez-i, kalem-i, keçi-yi, göl-ü, ütü-yü, bekçi-yi

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, Türkçenin -(y)I eki, 4 ayrı biçimde ger­çekleşmektedir: kapalı ön düz [i], kapalı arka düz [ı], kapalı ön yuvarlak [ü]ve arka kapalı yuvarlak [u]. Kapalı Ünlü Uyumu Kuralı, çokseslemli bir sözcükte, birinci seslem dışındaki seslemlerin ünlülerinin, ilk seslemdeki ünlü ile arka/ön ve düz/yu­varlak boyutlarında benzeştiğini belirtir. Kapalı Ünlü Uyumu Kuralını şöyle göste­rebiliriz:

 

Kapalı Ünlü Uyumu Kuralı

[Ü] ^ [Ü] / [Ü]                          [-Ü]([-Ü])#

[+kap]              [a arka]            [a arka]

[P yuv]            [P yuv]

Kapalı Ünlü Uyumu Kuralı, derin yapıda [+kap] olarak belirtilmiş olan sonek ünlüsünü, ön/arka ve yuvarlaklık boyutları açısından sözcüğün son seslemindeki ünlü ile benzeştirecek ve sonek ünlüsünü [i], [>], [ü], [u] yerleştirecektir,

Kapalı Ünlü Uyumu Kuralı, ünlüsü kapalı ünlü olan tüm soneklerin ünlülerin­de, eklendikleri sözcüğün son seslemindeki ünlünün niteliğine bağlı olarak kapa­lı ön düz [i], kapalı arka düz [ı], kapalı ön yuvarlak [ü] ya da arka kapalı yuvarlak

[u] olarak oluşturulacağını belirtir. Buna göre iyelik eki -si, bir yere ait olduğunu ifade eden -ll eklerinin aşağıdaki biçimleri vardır:

Oda-sı                   Iğdır-lı

Ütü-sü                   Karagümrük-lü

Ev-i                       Edirne-li

Kutu-su                îstanbul-lu

Türkçenin Açık ve Kapalı Ünlü Uyumu Kuralları dillerde ünlülerin etraflarında bulundukları seslerle benzeştiğini gösteren kurallardır,

 

 

 

 

 

Aşağıdaki Türkçe sözcüklerdeki -cA sonekinin değişkelerini inceleyin.

güzel-ce

akıllı-ca

iyi-ce


 

 

hızlı-ca

büyük-çe

ağır-ca

  1. -cA sonekinin değişkeleri nelerdir?
  2. Bu değişkelerdeki ünlülerin nitelikleri aynı mıdır?
  3. Türkçe'de -cA sonekinin değişkelerindeki ünlünün değişimini belirleyen sesbilimsel ku­ral var mı? Evet ise, bu kural nedir ve sonekin ünlüsünün niteliğini nasıl belirlemektedir?

Ünsüz Uyuşmaları

Dillerde ünsüzler de etraflarındaki seslerle benzeşir. Türkçede sözcük içinde ve bi- çimbirim sınırlarında genizsil ünsüzler /m/ ve /n/ oluşma noktası bakımından ve ötümlü dişyuvasıl sürtünmeli /z/ ünsüzü arkasından gelen sesin ötümsüz sesbilgi- sel özellikleri bakımından birbirleriyle benzeşir. Bu benzeşmeler genizsil benzeş­mesi ve ötümsüzleşme süreçlerinde görmekteyiz.

Genizsil Benzeşmesi

Türkçe köklerde çoğunlukla genizsil sesler arkalarından gelen patlamalı sesler ile eş çıkışlıdır.

Kök                       Sesbirimsel                 Sesbilgisel

pembe                  /penbe/                       [pembe]

şimdi                    /Jimdi/                        [Jindi]

pembe ve şimdi sözcüklerinin söylenişinde görüldüğü gibi, sözcük ortasındaki /m/ sesi birinci sözcükte arkasından gelen [d] sesi ile oluşum noktasında benzeşe­rek dişsil genizsil /n/ olarak oluşturulmaktadır.

 

Daha önce gördüğümüz gibi Türkçede genizsil seslerin benzeşme örneklerin­den bir başkası, dişsil genizsil /n/ sesinin, arkasından gelen patlamalı ünsüz ile oluşum noktası açısından benzeşmesidir,

Kök                       Sesbirimsel                 Sesbilgisel

yenge                    /jenge/                        [jepje]

tango                    /tango/                        [tapgo]

onbir                     /onbir/                        [ombir]

Yenge, tango, onbir gibi sözcüklerin söylenişinde görüldüğü gibi dişyuvasıl ge­nizsil /n/ sesi arkasından gelen patlamalı ünsüz ile oluşum noktası açısından ben­zeşmektedir.

Ötümsüzleşme

Türkçede son sesi ötümlü sürtünmeli ünsüz olan bir kökten sonra ötümsüz bir ün­süz ile başlayan sonek geldiği durumlarda, kökün son sesi ötümsüzleşir.

Kök               Sesbirimsel Sesbilgisel Sesbirimsel Sesbilgisel

tuz                 /tuz + lu/               [thuzlu]                  /tuz + suz/ [thussuz]

bez                /bez+li/                  [bezli]                    /bez-siz/              [bessiz]

Aşağıdaki Türkçe sözcüklere eklenen -DA sonekinin ilk sesini inceleyin: (Bu sözcüklerde-                  SIRA SİZDE

ki [e]/[a] değişimine bakmayın. 0 değişim Açik Ünlü Uyumu kuralı ile açıklanmaktadır ve burada örneklenen ünsüz değişimini etkilememektedir.)

Araba-da                ders-te

Okul-da                  sınıf-ta

Tuz-da                    saç-ta

Istasyon-da bardak-ta Bilgisayar-da ayak-ta

  1. Yukarıdaki   sözcüklere eklenen -DA sonekinin kaç değişkesi vardır?
  2. Bu değişkelerin ilk seslerindeki değişim nedir?
  3. Sizce, bu değişke hangi tür sesbilimsel kuralın örneğidir? Açıklayın.

Ses Düşmeleri

Sözcüklerin ses yapısını etkileyen süreçlerden biri ses düşmeleridir. Bir çok dilde sözcüklerin sesbilgisel göstergelerinde, yani söylenişinde, sözcüğün sesbilimsel göstergesinde bulunan sesler düşürülmektedir. Türkçede bunun örneğini olağan, özensiz ve hızlı konuşma ortamında, bazı sözcük ve biçimbirimlerde düşürülen ünlü ve ünsüzlerde görmekteyiz. Ses düşmesi, sözcük türüne göre, tek ünlünün düşmesi veya bir veya birden çok seslemin düşmesi olarak uygulanmaktadır.

Ünlü Düşmeleri

Türkçede bazı yer belirteçleri, ne-soru sözcüğü ile yapılan sorularda ses düşme­leri olmaktadır. Aşağıdaki sözcüklerin sesbilimsel göstergesi ile söyleniş biçimle­rine bakın:

Kök

Sesbilimsel

Sesbilgisel

içerisi

/iferisi/

[ifersi]

içeride

/iferide/

[iferde]

dışarısı

/drajarrasra/

[dıjarsra]

dışarıda

/drajarrada/

[drajarda]

yukarısı

/yukarrasra]/

[yukarsra]

yukarıda

/yukarrada/

[yukarda]

 

Görüldüğü gibi, kökün son sesi kapalı düz ünlü olan yer belirteçlerine {-DA}/{- DAn} durum ekleri ya da iyelik eki {-sI} gibi ünsüz ile başlayan bir ek eklendiğin­de, kökün son ünlüsü düşürülmekte ve sözcük üç seslemli olarak söylenmektedir: Yer belirteçlerinden aşağı sözcüğünün son ünlüsü olan /ra/, köke ünsüz ile başlayan bir ek eklendiğinde ve kökün son sesi olduğu durumlarda düşmektedir. [ra] ünlüsünün düşmesi kökün ikinci seslemindeki [a] ünlüsünün uzatılmasına yol açmaktadır:

Kök                       Sesbilimsel                 Sesbilgisel

aşağı                      /ajara/                         [aja:]

aşağısı                   /ajarasra/                   [aja:sı]

aşağıda                 /ajarada/                    [aja:da]

Türkçede ses düşmelerinin görüldüğü bir başka ortam da ne soru sözcüğü ile oluşturulmuş kalıp sorulardır. Bu tür sorularda, ne soru sözcüğünün ünlüsü olan /e/ düşürülmekte ve genellikle ne-den sonra gelen sözcüğün ilk sesi uzatılmaktadır:

(ç)              ne olur                        [no.-luri

ne haber                      [na.-beri

ne yapıyorsun [ na.-pıyorsun]

‘ne haber’ ve ‘ne yapıyorsun’ yapılarında, ne- soru sözcüğünden sonra gelen ha­ber ve yapıyorsun sözcüklerinin ilk sesleri de düşmekte ve /a/ sesi uzatılmaktadır.

Aşağıdaki sözcüklerin sesbilimsel ve sesbilgisel gösterimlerini inceleyin:

Kök                         Sesbilimsel gösterge Sesbilgisel gösterge

pazartesi               /pazar/+/ertesi                   [pazartesi]

Cumartesi /cuma/+/ertesi/                             [cumartesi]

Bu sözcüklerin sesbilimsel gösterrgesi ile sesbilgisel göstergesi arasındaki farkı inceleyin ve hangi sesbilimsel sürecin uygulandığını belirleyin. Bu kuralı sözlü olarak ifade edin.

Ünsüz Düşmeleri

Diller sözcüklerde ünsüzleri de düşürmektedir. Türkçede hızlı konuşmada uygula­nan ünsüz düşmeleri özellikle akıcı ve kayıcı ünsüzleri etkilemekte ve /r/, /l/, /y/, /h/ seslerinin düşmesinde görülmektedir.

(i) AY düşmesi

Bir sözcüğünün son sesi konumunda bulunan akıcı /r/ sesi hızlı konuşmada çoğunlukla düşürülmektedir.

Sesbilimsel                 Sesbilgisel

bir                          /bir/                            [bi]

 

Aynı biçimde, {-Iyor} ekinden sonra gelen kişi ekinin ikinci ve üçıncü tekil ya da çoğul kişi eki olduğu durumlarda -Iyor ekinin son sesi olan akıcı /r/- düşer:

Sesbilimsel                 Sesbilgisel

geliyor                 /gelijor/                      Ijelijo]

geliyorlar            /gelijorlar/                 [Jelijolar]

geliyorsun /gelijorsun/                         [Jelijosun]

geliyorsunuz /gelijorsunuz/ [Jelijosunuz]

Yukarıdaki örnekler Türkçede {-Iyor} ekinden sonra gelen kişi ekinin ikinci ve üçıncü tekil ya da çoğul kişi eki olduğu durumlarda -Iyor ekinin son sesi olan akı­cı /r/- düştüğünü göstermektedir,

Aşağıdaki sözcüklerin sesbilimsel ve sesbilgisel göstergeleri üzerinde çalışarak aşağıdaki                  SI RA S i Z D E

soruları yanıtlayınız.

Sesbilimsel                 Sesbilgisel

alsın                 /alsuın/                       [a:suın]

kalsın               /kalsam/                     [kha:suın]

olsun                /olsun/                        [o:sun]

nasılsınız /nasuılsuınuız/ [nasuısuınuız]/?[nasısın]

  1. Yukarıdaki sözcüklerin söylenişinde hangi kural uygulanmaktadır?
  2. Bu kuralı sözlü olarak ifade edin.

/h/ düşmesi

Türkçede bir başka ünsüz düşürme hane sözcüğü ile oluşturulan bileşik sözcük­lerde /h/ sesinin düşürülmesidir. Sözcük içi biçimbirim sınırlarında, iki /a/ ünlüsü arasında bulunan /h/ sesi çoğunlukla düşürülmekte, /h/ sesinin düşürülmesi sonu­cunda /a/ ünlüsü uzun ünlü olarak söylenmektedir.

Sözcük                  Sesbilimsel                  Sesbilgisel

postahane /postahane/                           [phostha:ne]

hastahane /hastahane/                           [hastha:ne]

pastahane /pastahane/                            [phastha:ne]

Türkçede /h/ sesinin düşürüldüğü bir başka bağlam da Ahmet, Mehmet gibi özel adlarda, /m/ genizsil ünsüzünden önce gelen durumlardır:

Sözcük                  Sesbilimsel                 Sesbilgisel

Ahmet                  /Ahmet/                     [a:met]

Mehmet                /mehmet/                  [me:met]

Mahmut               /mahmut/                  [ma:mut]

Türkçede günlük özensiz konuşmalarda sıkça rastlanan bir başka ses düşürme ise özel ad Mustafa sözcüğünün arkasından bey sözcüğü geldiği durumlarda gö­rülmektedir.

Sesbilimsel                 Sesbilgisel

Mustafa Bey /mustafa bej/ -> [ musta: bej]

Mustafa Bey ifadesi çoğunlukla /f/ sesi düşürülerek ve /a/ sesi uzatılarak söy­lenmektedir:

 

Ünsüz Düşürülmesi

Ünlü ile biten bir sözcük gövdesinden sonra ünlü ile başlayan bir sonek eklendi­ğinde ve üçüncü kişi iyelik ekinden sonra gelen durum eklerinden önce, sözcük gövdesi ile sonek arasına sonekin biçimbirimsel sınıflandırmasına göre niteliği be­lirlenmiş bir ünsüz bulunur. Biçimbirimsel sınıflandırmaya bağlı olan bu tür 3 ün­süz vardır: /y/ {-(y)I}, {-(y)A}, {-(y)AcAK}; /s/ {-(s)I(n)}; ve /n/ {-(n)In}. Bunlar ekle­rin birer değişkesini oluşturur.

(i)   /y/- düşürmesi

{-(y)I}, {-(y)A} durum ekleri son sesi ünsüz olan ad kök ve gövdelerine eklendi­ğinde ve {-(y)AcAK} gibi eylem çekim eki son sesi ünsüz olan eylem kök ve göv­delerine eklendiğinde ekteki /y/ sesi düşürülür:

ev+ {-(y)I}

 

ev-i

koş+ {-(y)AcAK}

^ koş-acak

kibrit+ {-(y)I}

 

kibrit-i

bak+ {-(y)AcAK}

^ bak-acak

kaş+ {-(y)I}

 

kaş-ı

gör+ {-(y)AcAK}

^ gör-ecek

göl+ {-(y)I}

 

göl-ü

bil+ {-(y)AcAK}

^ bil-ecek

Aynı ekler, son sesi ünlü ile biten

ad ve eylem kök ve

gövdelerine eklendiğin-

de /y/ sesi düşürülmez.


 

şişe+{-(y)I)

 

şişe-yi

ağla+ {-(y)AcAK}

 

ağla-yacak

ütü+{-(y)I}

 

ütü-yü

yürü+ {-(y)AcAK}

 

yürü-yecek

kutu+{-(y)A}

 

kutu-ya

oku+ {-(y)AcAK}

 

oku-yacak

olta+{-(y)A}

 

olta-ya

bekle+ {-(y)AcAK}

 

bekle-yecek

 

(ii)   /s/-düşürmesi

Üçüncü tekil kişi iyelik soneki {-(s)I(n)}, son sesi ünsüz olan ad kök ve gövde­lerine eklendiğinde, sonekin /s/ sesi düşürülür:

sav

+

{-(s)I(n)}

 

sav-ı

çay

+

{-(s)I(n)}

 

çay-ı

el

+

{-(s)I(n)}

 

el-i

 

{-(s)I(n)} eki son sesi ünlü olan kök ve gövdelere eklendiği durumlarda ise, kök ve gövde ile sonek arasındaki /s/ sesi düşürülmez:

masa

+

{-(s)I(n)}

 

masa-sı

kapı

+

{-(s)I(n)}

 

kapı-sı

olta

+

{-(s)I(n)}

 

olta-sı

ütü

+

{-(s)I(n)}

 

ütü-sü

 

(iii)    /n/-düşürmesi

{-(n)In} tamlayan eki, ünlü ile biten adlara eklendiğinde /n/ sesi düşürülmez:

Berna + {-(n)In}                                                      ^ Berna-nın

torba + {-(n)In}                                                       ^ torba-nın

kutu + {-(n)In}                                                        ^ kutu-nun

Ünsüz ile biten adlara eklendiğinde ise /n/ sesi düşürülür:

Aylin + {-(n)In}                                                       ^ Aylin-in

Kalem + {-(n)In}                                                     ^ kalem-in

Üçüncü tekil kişi iyelik soneki {-(s)I(n)} eklenen gövdelere {-(y)lA}’dan başka durum ekleri eklendiğinde /n/ sesi düşürülmez:

masa        +          {-(s)I(n)}           +          {(y)I}          ^          masa- sı - nı

masa        +          {-(s)I(n)}           +          {(y)A}         ^          masa- sı + na

masa        +          {-(s)I(n)}           +          {DA}           ^          masa- sı + nda

masa        +          {-(s)I(n)}           +          {DAn}        ^          masa- sı + ndan

Üçüncü tekil kişi iyelik soneki {-(s)I(n)} eklenmiş olan ad gövdelerine {-(y)lA) durum eki eklendiğinde ise, iyelik ekinin /n/ sesi düşürülür, {-(y)lA} durum ekinin /y/ sesi düşürülmez:

masa + {-(s)I(n)} + {(y)lA} ^ masa- sı -yla Özellik Değişmesi

Dillerde sesler sesbilimsel gösterimlerindeki özelliklerini değiştirerek değişik özel­likler edinebilirler. Bu özellik değiştirme sesin sözcük içinde bulunduğu konuma bağlı olarak belirlenebilir. Türkçedeki ötümsuz patlamalı sesler olan /p/, /t/, /k/’nın soluklanmasını özellik değiştirma kuralına örnek olarak verebiliriz.

Soluklanma

Daha önce belirttiğimiz gibi Türkçede ötümsuz patlamalı sesler olan /p/, /t/, /k/ sözcük ve seslem başında olduklarında soluklu olarak söylenmektedir.

Kök

Sesbilimsel

Sesbilgisel

pil

/pil/

[phil]

çapa

/f apa/

[f apha]

tek

/tek/

[thek]

batı

/batra/

[bathra]

kal

/kal/

[khal]

bakır

/bakrar/

[bakhrar]

 

Bu sözcüklerin sesbilgisel gösterimlerinde görüldüğü gibi, Türkçede ötümsüz patlamalı sesler sözcük ve seslem başında olduklarında soluklu olarak oluşturul­maktadır. Buna göre, soluksuz olan ötümsüz patlamalı sesler, sözcük ve seslem başında özeliklerini değiştirerek soluklu olmaktadır. Soluklanma Kuralını şöyle oluşturmuştuk:

Soluklanma Kuralı

Ünsüz                    o -> [+soluklu] / #_____________

+patlamalı

Soluklanma Kuralı, görüldüğü gibi bir doğal sınıf oluşturan ötümsuz patlamalı seslerin tümüne uygulanmaktadır. Türkçenin ötümsüz patlamalı sesleri olan /p/, /t/, /k/ sesleri sözcük ve seslem başında bulunduklarında soluklu olarak oluşturul­maktadır.

Ünlü Yükselmesi

Özellik değişimi ünsüzlerde olduğu kadar ünlülerde de görülür. Örneğin, Türkçe- de gelecek zaman eki olan -(y)AcAk soneki bir eyleme eklendiğinde, sonekteki /y/ sesi kendinden önce gelen açık ünlüyü kapalı ünlüye dönüştürür.

Kök

Sesbilimsel

 

Sesbilgisel

bekleyecek

/bekle + jecek/

 

[bekliyecek]

arayacak

/ara + yacak/

 

[arıyacak]

bekleyen

/bekle + yen/

 

[bekliyen]

diyor

/de + iyor/

 

[diyor]

bakayım

/bak-ayım/

 

[bakim]

 

Bekliyecek ve arıyacak sözcükleri seslem düşmesi sonucu beklicek ve aricak olarak söylenir:

Kök                       Sesbirimsel                 Sesbilgisel

bekle + yecek /bekle + yecek/ [bekliyecek] ara + yacak /ara + yacak/ [arıyacak]

Genizsilleşme

Türkçede ünsüz bezeşmelerinin bir başka örneği de olan akıcı /l/ sesinin son sesi genizsil ünsüz olan on, ğinde genizsil özelliğine değişmesidir,

Kök                       Sesbirimsel Sesbilgisel

on + lar                 /on+lar/                     [onnar]

bin + ler                /bin+ler/                    [binner]

Yukarıdaki sözcüklerin söylenişinde görüldüğü gibi, on, bin gibi sözcüklere eklenen

{-lAr} biçimbirimin ilk sesi olan akıcı /l/ sesi eş genizsil [n]’ye değişm Ünlü Eklenmesi

Diller sesbilimsel bileşenlerinin özelliklerine bağlı olarak, bazı durumlarda sözcük yapısı içinde sesler ekleyebilirler. Ünlü eklenmesinin örneğini Türkçede alıntı söz­cüklerde sözcük başında bulunan ünsüz kümeciklerinin ünlü eklenmesi ile bölün­mesinde görebiliriz,

Sözcük Başı Kümeleri

Türkçede sözcük başında ünsüz kümecikleri bulunan alıntı sözcüklerde, kümecik­ler genellikle sözcük başına getirilen ya da ünsüzlerin arasına sokulan kapalı ün­lüler ile bölünme eğilimi gösterir ve Türkçenin seslem yapısına uygun bir biçime sokulur.

Ünsüz kümeciklerinin arasına yerleştirilen ünlünün niteliği kümeciğin ilk sesi olan ünsüz ile sözcüğün ilk ünlüsü tarafından belirlenir. İlk sesi artdamaksıl ünsüz olan kümeciklerin arasına yerleştirilen kapalı ünlü, her zaman arka kapalı ünlüdür, Ancak sözcüğün ilk seslemindeki ünlü ile yuvarlak/düz niteliğinde uyumludur.

Küme

 

Ünlü Eklenmesi

grup

 

gurup

klüp

 

kulüp

krem

 

kırem

 

İlk sesi artdamaksıl olmayan kümeciklerde ise ünsüzler arasına yerleştirilen ka­palı ünlü, her zaman düz kapalı ünlüdür; ancak sözcüğün ilk seslemindeki ünlü ile arka/ön niteliğinde uyumludur.

spor                 ^                sıpor

tren                  ^                tiren

Sözcük başında bulunan ünsüz kümeciğinin ilk sesi dişyuvasıl sürtünmeli ötüm- süz ünsüz /s/ olan alıntı sözcüklerde çoğunlukla sözcük başına yerleştirilen düz kapalı ünlü kümeciği böler. Yerleştirilen düz kapalı ünlü çoğunlukla ön ünlüdür.

i + skele i + skarpin i + skonto

i  + statistik

Ancak bazı durumlarda arka kapalı düz ünlü de yerleştirilir: ı + spanak

Seslerin Yer Değişimi

Dillerde bazı sözcüklerde sesler yer değiştirmektedir. Bu yer değiştirme genellikle belli sözcüklerde görülmektedir. Örneğin Türkçede bazı anadili konuşurları kibrit sözcüğünü, kirbit olarak akıcı /r/ sesi ile ötümlü patlamalı ses olan /b/’nin yerini değiştirerek söylemektedir.

Dil Sürçmeleri

Günlük konuşmada ortaya çıkan dil sürçmeleri sesbilimsel süreçlerin kurallı oldu­ğunu gösteren kanıtlardan biridir. Türkçe’de kaydedilmiş bazı dil sürçmelerine bir bakalım:

Saba çarfetmiyorum Gazla kaş arası Çat taşalsm...

Mustafa Çandal salıyorr..

Çayıf keyi içinn...

Buradaki ses değişimlerine bir göz atarsak, bunların kurallı olduğunu görürüz. Saba çarfetmiyorum ve Mustafa Çandal salıyorr sözcüklerin ilk sesleri yer değiş­tirmiş, Çat taşalsm da ise çatlasın eyleminin ilk seslemi ile taş yer değiştirmiştir. Gazla kaş arasinda ise deyimin ilk iki sözcüğü olan kaş ve göz yer değiştirmişler, aynı zamanda göz sözcüğünün ünlüsü kaş sözcüğünün ünlüsüyle değiştirilmiştir. Çayıf keyi için’de birinci sözcüğün son sesi olan akıcı /r/ düşürülmüş ve ikinci szcük keyfin son sesi yer değiştirip ilk sözcüğün yerinde oluşturulmuştur. Bu de­ğişiklikler sesbilimsel süreçlerin kurallı olduğunu göstermektedir. Sesler nitelikleri­ne ve bulundukları konumlara bağlı olarak ya düşürülmekte ya da yer değiştir­mektedir.

 

 

Özet

Bir dildeki sesler arasında karşıtsal ve bütüncül

AMAÇ

\1 dağılım ilişkisini tanımlayabilmek.

Birbirleri arasında anlam farkı yalnızca bir ses ta­rafından oluşturulan sözcüklere en küçük çiftler denir. Iki ses en küçük ikilide birbirinin yerine geçtiğinde anlamsal farklılığa yol açarsa bu iki ses o dilde birer sesbirimdir ve aralarındaki dağı­lım 'karşıtsal dağılımdır'. En küçük ikilide iki ses birbirinin yerine geçme ilişkisi içinde değilse ara­larındaki dağılım bütüncül dağılımdır. Bir söz­cükte bir sesbilgisel özelliğin artı [+] değeri, diğer sözcüklerdeki eksi [-] değeri ile karşıtlık ortaya çıkardığında, o sesbilgisel özellik incelenen dil için ayırıcı özelliktir.

Sesbilimsel koşullanmayı ve koşullanmayı ortaya çıkaran biçim-ses ilişkisini açıklamak.

Dillerde sesbilimsel ve biçimbilimsel sunumlar tektir. Ancak sesler belirli sesdizilimleri içinde ses çevresinden etkilenerek değişime uğrarlar ve böylece söyleyişte bir sesbirimin ve biçimbirimin değişkeleri ortaya çıkar. Bir sesbirimin değişkesi 'sesbirimcik'; bir biçimbirimin değişkesi ise alt biçimlik olarak adlandırılır.

Bürün, vurgu ve ezgi kavramları ve bürünsel

^3 özelliklerin dilde anlamın oluşumuna etkisini irdeleyebilmek.

Söyleyişte belirli ezgi ve vurgu yapılarıyla oluşan sesletimsel özelliklere bürünsel özellikler denir. Bürünsel özellikler sözcük, öbek ve tümce anla­mı açısından ele alındığından parçalar üstü sesbi­limsel özellikler olarak da ele alınır. Seslemlerden oluşan sözcüklerde bir seslem diğerlerine göre daha güçlü sesletilirse o seslem birincil vurgu; di­ğerleri ise zayıf vurgu alır. Vurgu Türkçe örneğin­de olduğu gibi eşseslilik söz konusu olduğunda anlam ayrıştıran bir özelliktir. [mmsrar] sözcüğü­nün ilk seslemi birincil vurgulu olduğunda 'yer adı'; ikinci seslemi birincil vurguyla sesletildiğin- de [mmsrar] ise cins adı anlamı ortaya çıkar.

Dillerde görülen değişik sesbilimsel süreçlerin

amaç

▼4 türlerini ve kurallarım betimleyebilmek.

Bir dildeki sesbilimsel göstergeler ile onların ses­bilgisel göstergeleri arasında ses düşmeleri, ses eklemeleri, ses değiştirmeleri gibi ses olaylarıyla farklılaşmaya yol açan süreçlere sesbilimsel sü­reç denir. Sözcüklerin söylenişinde sesbilimsel süreçler bazı ses değişikliklerine yol açar. Bu de­ğişiklikler sözcüğün sesbilimsel yapısı üzerinde (i) ses, ve bazı durumlarda seslem düşmeleri, (ii) ses, ve bazı durumlarda seslem eklemeleri, (iii) ses benzeşmeleri, (iv) özellik değiştirmeleri ve (iv) seslerin sözcük yapısı içinde yer değiştirme­si gibi etkiler yaratır.

  1. Aşağıda verilen sözcüklerin sesbilimsel göstergesi ile sesbilgisel göstergesi arasındaki farklılık, hangi ses­bilimsel sürecin uygulandığını göstermektedir?

Sesbilimsel Sesbilgisel içeceğim /if edgeim/ [if dge:m] gideceğim- /gidedgeim/ [Jid3e:m] alacağım- /aladgamm/ [aldgarn]

  1. Ses benzeşmesi
  2. Ses eklemesi
  3. Ses yer değiştirmesi
  4. Ses düşmesi
  5. Özellik değiştirmesi
  6. ve 3. soruları aşağıdaki bilgilere göre yanıtlayınız. Sesbilimsel    Sesbilgisel

şöyle               ^ şö:le

böyle               ^ bö:le

koy                  ^ ko

şey et-             ^ şe:t

  1. 2.    Yukarıda verilen sözcüklerin söylenişinde örnekle­nen sesbilimsel kural aşağıdakilerden hangisidir?
    1. Ses benzeşmesi
    2. Ünlü eklemesi
    3. Ses yer değiştirmesi
    4. Ünsüz düşmesi
    5. Özellik değiştirmesi
    6. ve 5. soruları aşağıdaki bilgilere göre yanıtlayınız. Türkçe sözcüklerin söyleniş biçimlerine bakınız: burada ->  burda

şurada           ->            şurda

orada             ->              orda

  1. 4.    Aşağıdakilerden hangisi 'şurada' ifadesinin Uluslara­rası Ses Alfabesi ile sesbilimsel göstergesi olabilir?
    1. /Jorada/
    2. /Jorda/
    3. /tJmrdrn/
    4. /şurda/
    5. /arada/
    6. 5.    Yukarıda gözlemlenen sesbilimsel kural aşağıdaki- lerden hangisidir?
      1. Ünlü düşmesi
      2. Ünsüz düşmesi
      3. Benzeşme
      4. Ötümsüzleşme
      5. Ünlü yükselmesi
      6. 6.    Bir dilde sesbilgisel özellikleri birbirine benzeyen ancak birinin bulunduğu ortamda diğerinin bulunmadı­ğı ses dağılımına ne ad verilir?
        1. Karşıtsal Dağılım
        2. Serbest Dağılım
        3. Ünlü Dağılımı
        4. Bütünleyici Dağılım
        5. En Küçük Çift Dağılımı
        6. 7.    Aşağıdakilerden hangisi en küçük çift değildir?
          1. sel       zil
          2. tel       tül
          3. bel       bil
          4. kaş    baş
          5. del       tel
    7. 8.    Aşağıdaki örnekler Türkçe’deki akıcı [r], vurmalı [r] ve ötümsüz [r] ünsüzlerinin dağılımını göstermektedir.

 

[r]                       [r]                    [r]                   [r]

Kök Sesbilgisel Kök Sesbilgisel Kök Sesbilgisel Kök Sesbilgisel ray rajarka arkha ara ara              var var

renk re?c erken erchen veri veri                                                    ver ver

rol rol telgraf telgraf sarı sari                                                     bir bir

Bu ünsüzler arasındaki ilişkiyi aşağıdakilerden hangisi doğru olarak tanımlar?

  1. Türkçe’de akıcı [r], vurmalı [r] ve ötümsüz [r] sesleri karşıtsal dağılım içindedir.
  2. Türkçe’de akıcı [r], vurmalı [r] ve ötümsüz [r] sesleri serbest değişim içindedir.
  3. Türkçe’de akıcı [r], vurmalı [r] ve ötümsüz [r] ses­leri bütünleyici dağılım içindedir.
  4. Türkçe’de akıcı [r], vurmalı [r] ve ötümsüz [r] sesleri birer sesbirimdir.
  5. Yukarıdakilerin hiç biri.
  6. 9.    Aşağıdaki örnekler Batı Afrika dili olan Akan dilinde olumsuzluk ifaden eden genizsil [m], [n] ve [?] biçimle­rini göstermektedir. Bu dilde olumsuzluk için 3 alt bi- çimliğin olmasına neden olan sesbilimsel koşullanma aşağıdakilerden hangisidir?

mı pe “ben beğeniyorum” mı mpe “ben beğenmiyorum” mı tı “ben konuşuyorum” mı ntı “ben konuşmuyorum” mı ko “ben gidiyorum” mı ^ko “ben gitmiyorum”

  1. Ünsüzlerin çıkış yeri
  2. Ünsüzlerin soluklu oluşu
  3. Ünsüz benzeşmesi
  4. Ünlü benzeşmesi
  5. Ötümsüzleşme
  6. 10.  Aşağıdakilerden hangisi soru sesletimi taşımaktadır?
    1. [1]Biraz daha çorba1\.
    2. 2Biraz daha çor3ba3/
    3. 2Şe3ker1\
    4. 2E3vet1\
    5. Hepsi.

1. e

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Ünlü Düşmesi” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

2. e

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Ünsüz Düşmesi” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

3. a

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Ünsüz Düşmesi” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

4. a

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Ünlü Düşmesi” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

5. a

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Ünlü Düşmesi” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

6. d

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Bütünle­yici Dağılım ve Sesbirimciklerle” ile ilgili bölü­mü tekrar çalışınız.

7. a

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Sesbi­limlerin Dağılımları” ile ilgili bölümü tekrar ça­lışınız.

8. c

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Bütünle­yici Dağılım ve Sesbirimciklerle” ile ilgili bölü­mü tekrar çalışınız.

9. a

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Biçim- bilim ve Sesbilim” ile ilgili bölümü tekrar çalı­şınız.

10. b

Eğer bu soruyu yanlış yanıtladıysanız “Bürünsel Sesbilim” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

 

A

t

E

a

Y

e

z

Si

ra

Sıra Sizde

1

a. dur

kur, sur, nur

Jal

sal, bal,dal

raj

kay, bay,say

jaJ

kaş, baş, taş

tJek

tek,sek,

 

  1. /d, J, r, j, tJ/

Sıra Sizde 2

  1. [th] - sözcük başında ve seslem başında

[t] - seslem sonunda, arkasından bir ünsüz geldiği durumlarda

Sözcük sonunda, soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] ve soluksuz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t] serbest değişim içindedir.

Soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] ve soluksuz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t] bütünleyici dağılım için­dedir.

  1. Soluklu ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [th] ve soluk­suz ötümsüz dişyuvasıl patlamalı [t] aynı sesin sesbi- rimcikleridir.
  2. /t/

Sıra Sizde 3

Ötümlü ve Ötümsüz ünlüler bütünleyici dağılım içinde­dir. Ötümsüz ünlüler sözcük sonundadır. Diğer konum­larda ünlüler ötümlüdür.

Sıra Sizde 4

Türkçe sözcüklerin sonunda patlamalı ve sürtünmeli ünsüz ile bir akıcı olduğu durumlarda, akıcı ünsüz pat­lamalı ya da sürtünmeli ünsüzden önce gelir

Sıra Sizde 5

  1. -ce, ca, çe
  2. Hayır. [a] ve [e] ünlüleri vardır.
  3. Açık Ünlü Uyumu, -cA sonekinin değişkelerindeki ünlünün değişimini belirlemektedir. Son seslemin­deki ünlü [i]/[ü]/[e], yani ön ünlü olan sözcüklerden sonra sonekin ünlüsü ön ünlü olan [e] olarak, son seslemindeki ünlü [ı] ya da [a], yani arka ünlü olan sözcüklerden sonra, sonekin ünlüsü arka ünlü olan [a] olarak gerçekleşmektedir.

Sıra Sizde 6

  1. Iki değişkesi vardır.
  2. [d]/[t]
  3. Ötümsüzleşme Kuralı. -DA sonekinin eklendiği söz­cüğün son sesi ötümlü ise sonekin ilk sesi [d], ötüm- süz ise [t] olarak gerçekleşmektedir.

Sıra Sizde 7

Ertesi ile bileşik ad oluşturan gün adlarında, ertesi söz­cüğünün ilk seslemi düşürülmektedir.

Sıra Sizde 8

  1. // düşmesi
  2. Son sesi /l/ olan sözcüklere, ilk sesi /s/ ünsüzü olan ve ünlüsü [+kap] olan bir sonek eklendiği durumlar­da /l/ sesi çoğunlukla düşürülmektedir. Bu durum­larda düşürülen /l/'den önce gelen ünlü uzatılır.

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Başkan, Ö. (1958). Some Phonological Remarks with Special Reference to Turkish Phonemics. Litera, 5.

___ . (1955). Fonemik Tahlilde Kıstaslar Meselesi.

İstanbul.

Clements, G. N. ve Sezer, E. (1982). Vowel and conso­nant disharmony in Turkish. H. van der Hulst ve N. Smith (haz.), The Structure of Phonological Repre­sentation. 2. kısım, 213-255. Dordrect: Foris.

Csato, E. A. (1999). Syllabic harmony in Turkic: The evidence of code-copying. B. Brendemoen, E. Lan­za, ve E. Ryen (haz.), Language Encounters Across Time and Pace. Oslo: Novus Press.

Çakır, C. (2000). On non-final stress in Turkish simplex words. A. Göksel ve C. Kerslake (haz.), Studies on Turkish and Turkic Languages. Harrasowitz: Wies­baden.

Demircan, Ö. (1981). Türkiye Türkçe'sinde seslemleme. Dilbilim, VI. İstanbul.

___ . (1981). Türkçe'de Ezgilemeye Giriş. TDAY

Belleten.

___ . (1979). Türkiye Türkçesi'nde Vurgulama ve

Odaklama. TDAY Belleten.

___ . (1979). Türkiye Türkçesinin Ses Düzeni Tür­kiye Türkçesinde Sesler. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.

___ . (1978). Bileşik Sözcük ve Bileşik Sözcüklerde

Vurgu. TDAY Belleten.

___ . (1976). Türk Dilinde Ek Vurgusu. Türk Dili,

294.

___ . (1976). Türkiye yer adlarında vurgu. Türk

Dili, 300.

___ . (1975). Türk Dilinde Vurgu, Sözcük Vurgu­su. Türk Dili, 284.

Ekenel, H. K., Arslan, L. M. ve Özsoy, A. S. (2003). Türk­çe’de ezginin çözümlenmesi ve modellenmesi. G. König, N. Büyükkantarcıoğlu, F. Karahan (haz.), XVI. Dilbilim Kurultayı Bildirileri. Ankara: Hacette­pe Üniversitesi Yayınları.

Ergenç, 1. (1989). Türkiye Türkçesinin Görevsel Sesbili­mi. Ankara: Engin Yayınevi.

Erguvanlı, E. E. (1984). Word order in Turkish. University of California Press.

Foster, J. F. (1969). On some phonological rules of Turkish. University of Illinois, Doktora Tezi.

Inkelas, S. ve Orgun, O. (1992). Extrametricality and syllable weight in Turkish. Tucson: West Coast Conference on Linguistics.

___ . (1993). Turkish Coda Devoicing: A Prosodic

Constraint on Extrametricality. Los Angeles, CA.: Linguistic Society of America.

Kelepir, M. (2000). To be or not to be faithful. A. Gök­sel ve C. Kerslake (haz.), Studies on Turkish and Turkic Languages. Harrasowitz: Wiesbaden.

Konrod, A. (1981). Towards understanding Turkish stress. Essex Üniversitesi, Doktora Tezi.

Kopkallı-Yavuz, H. (2000). Acoustic analysis of voicing contrast in Turkish stops. A. Göksel ve C. Kerslake (haz.), Studies on Turkish and Turkic Languages. Harrasowitz: Wiesbaden.

___ . (2003). Interaction between syllable structure

and vowel length: Example from Turkish /a/. A. S. Özsoy, D. Akar, M. Nakipoğlu-Demiralp, E. E. Erguvanlı-Taylan, A. Aksu-Koç (haz.), Studies in Turkish Linguistics. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.

Kornfilt, J. (1999). Turkish. London: Routledge.

___ . (1986). Stem-penultimate empty Cs,

compensatory lengthening, and vowel epenthesis in Turkish. L. Wetzel ve E. Sezer (haz.), Studies in Compensatory Lengthening. Dordrecht: Foris.

Köktürk, D. (1987). Word stress in Turkish. Boğaziçi Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi.

Lees, R. (1966). On the interpretation of Turkish vowel alternation. Anthropological Linguistics, 9, 32-39.

___ . (1966). Turkish Vowel Harmony and the Pho­nological Description of Assimilation. TDAY Belle­ten.

___ . (1961). The Phonology of Modern Standard

Turkish. The Hague: Mouton.

Nash, R. F. (1970). Turkish Intonation an Instrumental Study. The Hague: Mouton.

Orhun, O ve Inkelas, S. (1992). Turkish prosodic mini­mality. Eskişehir: 6th International Conference on Turkish Linguistics.

Özkaragöz, Î. (1981). A boundary analysis of the excep­tions to the final-stress rule in Turkish. Linguistic Notes from La Jolla, 8, 89-112.

Sebüktekin, H. (1984). Turkish word stress: some ob­servations. A. Aksu-Koç, E. Erguvanli-Taylan (haz.), Türk Dilbilimi Konferansı Bildirileri. İstanbul: Bo­ğaziçi Üniversitesi Yayınları.

___ . (1975). An Outline of English-Turkish

Contrastive Phonology: Segmental Phonemes. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınları.

Sezer, E. (1986). An Autosegmental Analsis of Compensatory Lengthening. Dordrecht: Foris.

___ . (1981). On non-final stress in Turkish. Journal

of Turkish Studies. Cambridge: HarvardUniversity Publications.

___ . (1981). The k/E alternation in Turkish. G.

Clements (haz.), Harvard Studies in Phonology. Cambridge: HarvardUniversity Publications.

Swift, L. B. (1962). Some aspects of stress and pitch in Turkish syntactic patterns. American Studies in Altaic Linguistics, 13, 331-341.

van der Hulst, H. ve van de Weijer, J. (1991). Topics in Turkish phonology. H. Boeschoten ve L. Verhoeven (haz.), Turkish Linguistics Today. Leiden: Brill.

Wetzels, L. ve Sezer, E. (1986). Studies in Compensatory Lengthening. Dordrecht: Foris.

Yavaş, M. (1980c). The vowel and consonant harmony in Turkish. Glossa, XIV(2), 189-211.

Zimmer, K. E. ve Küntay, A. (2003). Turkish internal vowel harmony revisited. A. S. Özsoy, D. Akar, M. Nakipoğlu-Demiralp, E. E. Erguvanli-Taylan, A. Aksu-Koç (haz.), Studies in Turkish Linguistics. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi.

___ . (1970). Some observationson non-final stress

in Turkish. JAOS, 90 (1), 160-162.

___ . (1969). Psychological correlates of some

Turkish morpheme structure conditions. Language, 45, 309-312.

 

GENEL DİLBİLİM-II

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Dil ile dünya arasındaki kavramsal ilişkiyi tanımlayabilecek, Dilde anlamın nasıl oluştuğunu açıklayabilecek,

Dilde anlamı oluşturan temel bileşenleri çözümleyebilecek, Sözcükler arası ilişkileri anlamsal olarak tanımlayabileceksiniz,

Anahtar Kavramlar


       
 

Anlam Kavram Gönderimsellik Birleşimsel Anlam Tümce Anlamı Sözce Anlamı Anlamsal Özellikler

 
 

Sözcüksel Anlam Eş Anlamlılık Karşıt Anlamlılık Eş Seslilik Çok Anlamlılık Eğretileme Ad Eksiltme

 
 

 

 

 

 


İçindekiler


 

 

 

  • ANLAM NEDİR?
  • ANLAMIN OLUŞUMU: BİRLEŞİMSELLİK İLKESİ
  • SÖZCÜK ANLAMI VE SÖZCÜKLER ARASI İLİŞKİLER


Anlam Nedir?

ANLAM NEDİR?

Günlük dilde herhangi bir ifade ürettiğimizde aktarmak istediğimiz anlamı ifade edebildiysek karşımızdaki bizi anlar ve beklediğimiz karşılığı verir. Böylece ileti­şim oluşur. Peki, birine “beni anladın mı?” veya “seni anlamadım” dediğimizde ne kastediyoruz? Anlam ne demek? Anlam ile dünya ilişkisi nasıldır? Bütün bu sorula­ra bu ünitede yanıt vermeye çalışacağız.

 

 

 

 

Günlük iletişimimizde birine ‘beni anladın mı?’ diye sorduğumuzda nasıl bir dilsel işlem yapmasını ve neleri anlamasını bekliyoruz?

Karikatür: Selçuk Erdem


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Dil, Dünya Gerçekliği ve Anlam İlişkisi

Anlam ve insan dillerinde anlamın nasıl oluştuğu felsefe ve dilbilimin en eski so­rularından biridir. Anlam dünya gerçekliğinin dile yansıtılması olarak tanımlanabi­lir mi? Aristo, Russell, Wittgenstein gibi felsefecilerin öncüsü olduğu ‘gönderimsel- lik’ kuramına göre bu sorunun yanıtı ‘evet’ olacaktır. Gönderimsellik kuramı an­lamın gerçek dünyayı yansıttığını iddia eder. Anlam ile dil arasındaki ilişki ise dün­ya gerçekliğinden dile bir ‘gönderim’ ilişkisidir ve dilde anlam gönderimsellikle oluşur. Bu yaklaşıma dayanak oluşturabilecek durumlara örnek olarak coğrafya ve

 

kültürün dile yansıması ile oluşan farklılıklar gösterilebilir. Eskimo dilinde ‘kar’ ve ‘buz’u tanımlamak ve nitelemek için pek çok sözcük varken daha ılıman iklimler­deki ülkelerin dillerinde Eskimo dilindeki sözcüklere rastlanmaz. Benzer biçimde Türk dillerinde akrabalık ve yakınlık ilişkileri zengin bir sözcük dağarcığı ile ifade edilirken Avrupa dillerinde akrabalık terimleri yalnızca yasal ilişkiler açısından gösterilir. Türkçede ‘teyze’, ‘anne kız kardeşi’ ve ‘hala’, ‘baba kız kardeşi’ olarak ayrı ayrı dile getirilirken İngilizcede yalnızca ‘aunt’ sözcüğü her ikisi için de kulla­nılır ve anne tarafı için ‘maternal aunt’ ve baba tarafı için ‘paternal aunt’ niteleme­leri ile ayrım yapılır. Russell’a göre insan dillerinde bir ifadenin anlamlı olabilmesi ve doğru kabul edilebilmesi için gerçek dünyada gönderiminin olması bir ön şart­tır. 1’de görülen tümce Russell için anlamsal içerikten yoksundur çünkü gerçek dünyada ne Fransa krallığı ne de bir Fransız kralı vardır. Bu nedenle böyle bir tümce doğruluk değeri taşıyamaz,

  1. Fransa Kralı keldir.

Her ne kadar varlıkların ve nesnelerin anlamı söz konusu olduğunda gönde- rimsellik kuramı işler görünse de anlamın oluşumu açısından bu kuram pek çok sınırlılıklar taşır. Dünya gerçekliği her zaman dillere birebir yansıtılır mı? Bunun her zaman geçerli bir genelleme olmadığını gösteren en güzel örnek yine ‘kar’ sözcüğüdür. Gerçek dünyada kar oksijen ve hidrojen gibi ayrıştırılabilir bir yapı taşır ve 2 hidrojen ve bir oksijen molekülünün birleşmesiyle oluştuğundan sayıla­bilir ad kümesine bağlıdır. Oysa insan dillerinde ‘kar’ sayılamayan ‘yığın’ adı ola­rak yansımıştır. Hiçbir insan dilinde ‘ iki kar yağdı’ ifadesi kabul edilebilir bir ifa­de değildir (Chierchia ve diğerleri, 1991). Öyleyse, insan algısı dünya gerçekliği ve dil arasında üçüncü bir etmendir ve dünya gerçekliği ile dildeki karşılığı her zaman birebir örtüşmeyebilir.

İnsan dillerinde kavramsal olarak var olan ve bir karşılığı olan ancak gerçek dünyada var olmayan varlık ve nesneler olabilir mi?

Dilde anlamı dünya gerçekliğine bağlı olarak tanımlamak yalnızca dilsel olan ve gerçek dünyada karşılığı olmayan kavramları da açıklamakta yetersiz kalır. Ör­neğin, ‘pegasus’ bu dünyada var olmadığım bildiğimiz, ancak ‘kanatlı beyaz at’ olarak tanımlayabildiğimiz bir varlıktır. İnsanlar dilde gerçek dünyada karşılığı ol­mayan kurmaca anlamı da oluşturabilirler.

Gönderimsellik kuramının üçüncü sınırlılığı sözcüklerle varlıklar ve nesneler arasındaki gönderimsel ilişki üzerine kurulmuş olmasıdır. Aşağıdaki tümcede ‘Zey­nep’, ‘kedi’ ‘özle’ sözcükleri gerçek dünya yaşantılarına bağlı olarak ‘insana’ ‘hay­vana’ ve ‘özleme durumuna’ gönderim yaparak anlamlandırılabilir.

  1. Zeynep kedi-si-n-i özle-di.

Ancak tümceyi oluşturan ve sözcüksel olmayan ‘ -(s)I ve -DI biçimlerinin tüm­ceye kattığı anlam gönderimsellikle açıklanamaz. Benzer biçimde Almanca ‘Die Tür’ ve İngilizce ‘the door’ ifadelerinde ‘Tür’ ve ‘door’ gerçek dünyada kapalı bir alana girişi sağlayan yapı parçasına karşılık gelir ancak ‘die’ ve ‘the’ tammlıklarımn karşılık geldiği bir nesne ve varlıktan bahsedilemez. Öyleyse, gönderimsellik ku­ramı tümcenin dilbilgisel bileşenlerini açıklayamaz.

 

Dillerde gerçek dünyada karşılığı gösterilemeyen olguların oluşu, dilbilgisel anlam ve dildeki biçim ile dünyadaki biçim arasındaki farklılıklar dünya gerçek­liğini dil gerçekliğinden ayırmamız gerektiğini göstermektedir. Öyleyse, dilde anlamı açıklayabilmek için dünya gerçekliğinden değil, dil gerçekliğinden ha­reket etmeliyiz,

Dil ve anlam ilişkisini hangi düzeyde ele aldığımız yapacağımız tanımlamayı etkileyecektir. Sözcük anlamı, üretilen tümcelerin anlamı, birkaç tümcenin bir araya gelerek oluşturduğu anlam farklı olarak tanımlanacaktır. Sözcükler ile an­lam arasındaki ilişki kavram-içerik ilişkisidir. Belirli ses dizilimlerinden oluşan sözcükler ile onların gösterdiği nesne/olgu/düşünce/durum arasında bir ilişki- lendirme kurularak sözcük anlamı tanımlaması yapılabilir. Dildeki kavramlar ile onların gösterimi açısından en yaygın olarak bilinen tanımlama Saussure’ün ‘gös­terge’ tanımlamasıdır.

Dil Göstergesi: Dilde anlam evrensel olan bir kavramın uzlaşımsal olarak ka­bul görmüş olan bir sesdizimi ile ifadesiyle gerçekleşir. Kavram ‘gösterilen’ ses- dizilimi ise bu kavramın ‘gösteren’idir. Gösterilen ve gösteren dilde bir gösterge­ye karşılık gelir. Gösterilen belli bir dilde sistematik olarak hep aynı sesdizilimiy- le gösterilir. Saussure’in yaptığı bu tanımlamada anlam bir gösterge üçgeni ola­rak betimlenir:

 

 

Kavramsal olarak [+memeli, +evcil, +kuyruklu, +bıyıklı, +etçil, v.b.] tanımlaya­bileceğimiz ‘kedi Türkçede ‘kedi’, İngilizcede ‘cat’ ve Fransızcada ‘chat’ sesdizim- leri bu kavramı gösterir. Dillere göre gösteren değişeceği için gösterilen ile göste­ren arasındaki ilişki değişkendir. Sesdizilimleri dillerde uzlaşımsaldır. Kedi gösteri­leni için Türkçe [kedi] diziliminin dışında keyfi bir dizilim kullanılmaz. Ayrıca gös­terenler de her defasında aynı gösterileni işaret etmelidir. İletişim ve karşılıklı an­laşma bu sayede sağlanır. Kavramlar için sesdizilimlerinin nasıl oluşturulduğunu araştırmak olanaksızdır. Masaya neden masa, göğe neden gök dediğimizi bileme­yebiliriz. Ancak anlamın aktarılması açısından hangi kavramın hangi sesdizilimine karşılık geldiğini bilmemiz gerekir.

Kedi göstergesi dilde soyut bir ifadedir. Gerçek dünyada bir canlıya karşılık ge­lir. İşte, kedi göstergesinin karşılık geldiği nesne onun ‘göndergesi’ olarak adlan­dırılır. Bir dil göstergesi kavramsal anlamının dışında, uzlaşımsal olarak kabul gö­ren sembolik anlamlar da kazanabilir. Örneğin, Antik Mısırda kedi tanrı ‘Ra’yı sem­bolize ederdi ve kutsaldı. Antik Mısırdan gelen bu sembolle bugün kedi ‘bilgeliğin’ sembolü, gösterenidir. Benzer biçimde ‘güvercin’ kavramsal anlamının yanında Antik Yunandan bu yana barışın sembolüdür. Gösterge çözümlemesi anlambilimi de kapsayan daha geniş bir disiplinin temel araştırma konusudur: Göstergebilim (semiotics).

Sausurre’ün gösterge kuramında dikkat edilecek olursa anlam dünyanın dile yansıması olarak ele alınmaz. Dil ile dünya gerçekliği arasında ‘kavram’ vardır. Dil­de sesdizimine dönüşen dünyadaki olgular değil, o olgulara ait olan kavramlardır ve gösterilen kavramsal özellikleriyle tanımlanır.

Kavramsal/Gösterimsel anlam: Bir olguya ait değişmeyen içsel özellikler­den oluşan anlamdır. Örneğin ‘kedi’ sözcüğünün ‘canlı, memeli, etçil, dört ayaklı, bıyıklı, kuyruklu’ gibi özellikleri onun değişmez içsel özellikleridir.

Eşdizisel anlam: Sözcükler kavramsal anlamlarının yanı sıra kullanıldığı bağ­lama göre farklı anlamlar kazanabilirler. Örneğin ‘ak’ sözcüğü kavram anlamı açı­sından ‘bir renk’ olarak tanımlanabilir. Ancak ‘anamın ak sütü gibi helal’ ifadesin­de renk olmanın ötesinde ‘kirlenmemiş’ ‘kendine ait’ gibi anlamlar da taşır.

Çağrışımsal anlam: Bireysel, kültürel deneyimlere bağlı olarak sözcüklerin çağrıştırdığı anlamdır. Eğer bir kedi ile kötü bir anınız varsa kedi sözcüğü sizde ‘nankör, zararlı’ gibi anlamları da uyandırabilir.

Anlambilim açısından dilde anlamın tanımlanmasında ‘kavramsal anlam’ temel alınır. Göstergeler de kavramsal anlam özellikleri ile tanımlanır. Martinet (1998) sözcüklerin anlamlarının içerik olarak tanımlanması yerine onların diğer sözcük­lerle olan karşıtlık ilişkilerinden yola çıkarak ayırt edici özellikleri açısından anla­şıldığını ve insan zihnindeki sözlükçenin de (lexicon) bu biçimde oluşturulduğu­nu iddia eder. Bu yaklaşım sözcüğün tanımlanmasıyla ilgili bir bilgi vermez ancak sözcüğün tümce/sözce de ayrıştırılmasını sağlar. Örneğin, [kadın] ve [erkek] söz­
cüklerini ele alalım. Kadın sözcüğü için [+insan] ve [+dişi] özelliklerini; erkek söz­cüğü içinse[+insan] [-dişi] özelliklerini kullanabiliriz. İnsan olma ortak özellik oldu­ğu için bu iki sözcüğü birbirinden ayıran dişi olma ve dişi olmama özelliğidir.

Kadın              Erkek

[+insan] [+insan]

[+dişi]              [-dişi]

Yukarıda verilen sözcük çiftiyle birlikte ‘oğlan’ ve ‘kız’ sözcüklerinin de kavramsal an­lamını betimleyiniz. Bu sözcük çiftlerini birbirinden ayıran temel anlamsal özellikler nelerdir?

Şimdiye kadar dilde somut ve soyut nesnelerin kavramsal olarak tanımlanışını ele aldık. Oysa insan dillerinde anlam sözcük ile sınırlı değildir. ‘Zeynep sarı kedi­sini kaybetti’ gibi bir tümceyi anlamamızı sağlayan sözcüklerin anlamlarının yanı sıra başka özellikler de olduğunu sezgisel olarak ilk bakışta söyleyebiliriz.

3. Zeynep sarı kedisini kaybetti.

‘Zeynep’ in [+insan] ve [+dişi] olduğunu, kedinin [+hayvan] ve [ +evcil] olduğu­nu; ‘sarı’ ile ‘kedi’ arasında bir niteleme ilişkisi olduğunu ve kaybetmek sözcüğü­nün bir eyleme karşılık geldiğini ve [-var] özellik taşıdığını anlayabildiğimiz gibi - (s)I biçimi sayesinde ‘Zeynep’ ile ‘sarı kedi’ arasında bir iyelik ilişkisi olduğunu ve -DI biçimi sayesinde kediyi kaybetme işinin konuşma anından önce gerçekleştiği­ni anlayabiliriz. Ayrıca kaybedenin özne ‘Zeynep’; kaybedilenin ise nesne ‘sarı ke­di’ olduğunu bilmemiz de tümceyi anlamlandırmamızda gerekli olan bilgilerden biridir. Bu biçimde sözcük, dilbilgisi ve sözdizim bilgisiyle tümceyi anlamlandıra- biliriz. Dikkat edilecek olursa bu biçimde oluşan anlam ‘insan ve dişi olan herhan­gi bir öznenin’ ‘sarı olan her hangi bir kediye’ artık sahip olmadığı’ bilgisini taşır. Zeynep’in bir arkadaşınız olduğunu ve onun da uzun güzel tüyleri olan sevimli iki tane kedisi olduğunu; kedilerden birinin sarı diğerinin kara olduğunu varsayalım. Zeynep’in neden üzgün olduğunu annesine sorduğunuzda ‘sarı kedisini’ ifadesin­de ‘sarı’ sözcüğünü vurgulu sesleterek ‘kara olanı değil’ anlamı yükleyebilir. Böy- lece, artık ‘Zeynep’ ve ‘sarı kedi’ bizler için gönderimi olan, tanıdık olan bir anlam kazanacaktır. Eğer konuşma ‘dün araba çarpmış’ biçiminde devam ederse ‘kaybet­mek’ eyleminin de ‘ölmek’ eylemini karşıladığını anlayabiliriz.

A: Zeynep neden üzgün?

B: SARI kedisini kaybetti. Dün araba çarpmış.

Başka bir bağlamda ‘Zeynep sarı kedisini kaybetti’ tümcesinin bir gazete habe­ri olduğunu ve ‘Zeynep’in ünlü bir pop star olduğunu varsayalım:

Örnek:

Zeynep sarı kedisini kaybetti

Ünlü şarkıcı Zeynep şu günlerde çok üzgün. Sarı kedisini 3 gündür aradığını, ancak hiçbir haber alamadığını belirten Zeynep 'hala umutluyum' dedi.

Böyle bir bağlamda ‘Zeynep sarı kedisini kaybetti’ ifadesi bir haber başlığı ola­rak yalnızca belli bir gönderim kazanmaz aynı zamanda iletişim açısından duyuru işlevini de yerine getirir. Öyleyse, dillerde tümceler birden çok anlam taşımaktadır.

Yukarıdaki gözlemlerimiz bize bir tümceyi hem kavramsal içeriği açısından hem de bağlamda kazandığı gönderim ve iletişimsel işlevler açısından 3 biçimde anlam- landırabileceğimizi gösteriyor. Bir tümcenin kazanabileceği anlamları 3 farklı bi­çimde şöyle sınıflandırabiliriz:

  1. İfade/Tümce Anlamı: Her hangi bir bağlamdan bağımsız, yalnızca söz­cüksel, dilbilgisel ve sözdizimsel bileşenler açısından tanımlanabilen anlam de­mektir. Sözdizimsel bir bütünlük oluşturan ifadeler her hangi bir bağlamdan ba­ğımsız ele alındığında ‘tümce’ olarak adlandırılırlar. ‘Zeynep sarı kedisini kaybet­ti’ bir tümcedir.
  2. Sözce Anlamı: Her hangi bir tümce belli bir bağlamda bağlamın gerektirdi­ği gönderim ve doğruluk koşulları açısından tanımlandığında ortaya çıkan anlam demektir. Sözce anlamı bağlam bağımlıdır. Gönderim bilgisi ve hangi koşullarda sözcenin geçerli olabileceği bilgisini gerektirir. ‘Zeynep sarı kedisini kaybetti’ tüm­cesi Zeynep’in sarı kedisinin olduğu ve bu kediyi gerçekten kaybettiği durumlar­da sözcesel olarak anlam kazanır.
  3. İletişimsel Anlam: Belli bir bağlamda üretilen sözceler aynı zamanda ile­tişim açısından ‘rica etme, reddetme, davet etme gibi eylemleri de yerine getirir­ler. (Söz Eylem: Sözcelerin taşıdığı eylemleri betimler). Sözceler başlıca söz ver­me, davet etme, reddetme, özür dileme v.b. eylemleri yerine getirirler. ‘Benimle konsere gelir misin’ ifadesi dilbilgisel olarak bir soru tümcesidir ancak bir arkada- şmıza bu soruyu yönelttiğinizde aynı zamanda davet eylemini de gerçekleştirmiş olursunuz.

 

 

 

‘Arkadaş olarak görmek’ kavram açısından ‘arkadaşı kabul etmek/arkadaşı gibi algılamak’ demektir. Ancak karikatürde sunulan bağlamda duygusal bir ilişki çerçevesinde bu ifade

kullanıldığında

‘geri

çevirme/reddetme ’ söz eylemi olarak algılanabilir.

Karikatür: Selçuk Erdem


‘Bu akşam işim var' ifadesini için uygun olan bağlamlar bularak bulduğunuz bağlamlarda kazandığı sözce ve iletişimsel anlamı betimleyiniz.

ANLAMIN OLUŞUMU: BİRLEŞİMSELLİK İLKESİ

Dilde anlam tek bir özellikle değil, birden çok özelliğin birleşimiyle oluşur. Söz­cüklerin, öbeklerin ve tümcelerin anlamının dilbilgisi, biçim, sözdizimi gibi farklı düzlemlere ait özelliklerin belirli ilkelerle bir araya gelmesi sonucunda oluşmasına birleşimsellik ilkesi denir. Aşağıda sunulan tümce üzerinde çalışarak birleşimsel anlamın nasıl oluştuğunu gözlemleyelim.

  1. Eski bir kitap kitaplıktan yere düştü.

Sözcüksel olarak baktığımızda, ‘kitaplık’ sözcüğünü anlamamızı sağlayan hem ‘kitap’ sözcüğünün hem de bu sözcüğe eklenen -İlk biçimbiriminin kavramsal özelliklerini bilmemizdir. Kitaplık sözcüğünün anlamını oluşturan birleşimsel özel­likleri şöyle betimleyebiliriz:

  1. Sözcüğün tabanı olan kitap sözcüğünün kavramsal özellikleri: kağıda basıl­mış, ciltli, okunabilir olan vb.
  2. -İlk biçiminin kavramsal özelliği: ‘içine X konabilen eşya’ (kitaplık, tuzluk, çaydanlık, v.b.). Bu özellik biçim-anlamsaldır. Ayrıca bu biçimle ‘X için’ an­lamı da türetilebilir. Hangi kavramsal özelliğin seçileceği biçimbirimin ek­lendiği tabanın kavramsal özelliğine bağlıdır. Örneğin ‘yaz’ sözcüğüne ek­lendiğinde ‘yaz için’ anlamını taşıyan ‘yazlık’ sözcüğü üretilir.
  3. Türkçenin sesdizim ilkelerine uygun olarak ‘arka ünlüden sonra bir arka ün­lü gelmesi gerektiği için /lık/ altbiçimliğinin türetim için kullanılması. Bu özellik biçim-sesbilgiseldir.

Böylece kitaplık sözcüğünün anlamı hem taban olan sözcüğe hem de biçimbirime ait kavramsal özelliklerin birleşimiyle ortaya çıkar.

Benzer biçimde, tümceler de değişik bileşenlerden oluşur ve her bir bileşen tüm­ce anlamının oluşmasına katkıda bulunur. Şimdi, ‘Eski bir kitap kitaplıktan yere düş­tü’ ifadesinin anlamının hangi bileşenlerden oluştuğunu betimlemeye çalışalım:

  1. Tümcede yer alan kitaplık, eski, kitap, yere düşmek sözcüklerin kavramsal özellikleri
  2. Tümcede ayrıca kaynak durumunu işaretleyen -DAn; yönelme durumunu işaretleyen -A; dilbilgisel görünüşü işaretleyen -DI biçimbirimleri de yer al­makta ve adcıl ve eylemcil çekimleri göstermektedir. Böylece yere düşmek eyleminin bir noktadan başka bir noktaya doğru olduğunu ve olayın konuş­ma anından önce tamamlandığını anlayabiliriz. Dilbilgisel ulamlar çekimle işaretlenir ve adcıl (sayı, kişi, durum) ve eylemcil ulamlar (görünüş, kip, za­man, çatı, olumsuzluk, v.b.) tümcede adlarla eylem arasındaki ilişkiyi, adla­rın çoğul-tekil olma durumunu, eylemin konuşma anına göre önce/sonra veya konuşma anında olup olmadığı bilgisini aktarırlar.
  3. Sözdizimsel açıdan sıfat olan ‘eski’ sözcüğü ile ad olan ‘kitap’ sözcüğünün bir öbek oluşturduğunu ve bu öbeğin başı ‘kitap’ olduğu için bir Ad Öbeği (AÖ) olduğunu görüyoruz. Türkçedeki dizilim ilkelerine uygun olarak sıfatın ‘bir kitap’ ın önüne gelebileceğini ve ‘bir kitap eski’ diziliminin kabul edilebilir olmadığını da biliyoruz. ‘Ayrıca, ‘kitaplıktan’ ‘yere’ ve ‘düş’ sözcüklerinin bir araya gelerek bir öbek oluşturduğunu ve bu öbeğin başının ‘düş’ eylemi ol­duğunu; dolayısıyla öbeğin bir Eylem Öbeği (EÖ) olduğunu biliyoruz.

Yukarıdaki gözlemlerimizden yola çıkarak tümce için birleşimsel anlamın bile­şenlerini şöyle genelleştirebiliriz:

  1. Sözcüklerin anlamı
  2. Dilbilgisel ulamların anlamsal özellikleri
  3. Sözdizimsel kurallar

SÖZCÜK ANLAMI VE SÖZCÜKLER ARASI İLİŞKİLER

Sözcükler onların kavramsal içeriğini oluşturan bir takım anlamsal özellikler taşır­lar. Dil edinim sürecinde çocuklar sözcüklerin kavramsal içeriklerini bu özellikler ile edinirler ve dil edinim sürecinde ‘sözlükçe’ dediğimiz bir dağarcık oluştururlar, Anlamsal özellikler sayesinde sözcükleri hem ortak özellikleri hem de ayırt edici özellikleri açısından sınıflandırır ve anlamlandırırız. Daha önce ‘kadın’ ve ‘erkek’ sözcükleri için hangi anlamsal özellikler olduğunu görmüştük. [+ dişi] olma özelli­ği bu iki sözcük için ayırt edici özellik iken [+insan] ve [+yetişkin] olma ortak özel­likleridir. Aslında teyze/abla/hala/anne sözcükleri ile amca/abi/dayı/baba sözcük­leri de ‘kadın-erkek’ sözcük çiftinin anlamsal özelliklerini taşırlar. Aynı biçimde [+insan] ve [+yetişkin] olma ortak özelliklerini, [+/- dişi] ise ayırtedici özelliklerini oluşturur.

 

Kadın

Teyze

Abla

Hala

Anne

Erkek

Amca

Abi

Dayı

Baba

insan

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

yetişkin

+

+

+

+

+

+

+

+

+

+

dişi

+

+

+

+

+

-

-

-

-

-

 

Bütün sözcükler anlamsal özellikleri açısından tanımlanabilirler. Örneğin, ey­lemlere karşılık gelen sözcükler de gösterdikleri eylem türü açısından şu özellikle­ri taşıyabilirler:

[+hareket] koşmak, yürümek, yıkamak, v.b.

[+temas] sarılmak, kucaklamak, dokunmak,v.b.

[+yaratma] inşa etmek, hayal etmek, resim yapmak,v.b.

[duyumsama] görmek, duymak, tatmak, hissetmek,v.b.

[+bilişsel] anlamak, öğrenmek, çözümlemek, v.b.

Yukarıdaki anlamsal özelliklere göre ‘dans etmek, boyamak, düşünmek' eylemleri hangi özellikleri taşımaktadır?

Sözcükleri tanımlamak ve sınıflandırmak için yalnızca onların anlamsal özellik­lerinden yararlanmayız. ‘Mavi nedir’ sorusuna ‘Bir renk’; ‘Özgürlük nedir’ sorusu­na ‘hürriyet’; ‘Ölü nedir’ sorusuna ise ‘Canlı olmayan’ biçiminde yanıt verebiliriz. Dikkat edilecek olursa ‘mavi, özgürlük, ölü’ sözcüklerini tanımlarken diğer söz­cüklerle olan ilişkilerinden yararlandık. Ayrıca, ilk gözlemimiz bize sözcüklerin birbirleriyle farklı türden ilişkiler kurduklarını da işaret ediyor, ‘mavi’ ile ‘renk’ ara­sındaki ilişki aynı türden olmaya; ‘özgürlük’ ve ‘hürriyet’ arasında eş anlamlılığa; ‘ölü’ ile ‘canlı’ arasındaki ilişki ise karşıt anlamlılığa dayanıyor. Sözcük anlambili- min temel uğraşı sözcüklerin birbirleriyle kurdukları bu anlamsal ilişkileri tanımla­maktır. Şimdi sözcükler arası anlamsal ilişkileri biraz daha ayrıntılı inceleyelim.

Alt Anlam

Sözcükler birbirleriyle aynı cins ve türden olma açısından benzerlikler taşırlar. Ör­neğin, ‘kuş’ sözcüğü canlılar ve hayvanlar üst kavramlarının bir alt türüdür. Serçe, güvercin, çalıkuşu, bülbül gibi sözcükler de ‘kuş’ üst kavramının alt örnekleridir.

 

 

Öyleyse, bir sözcüğün başka bir sözcüğün alt kavramını göstermesi alt anlam­lılıktır. Serçe, kuş ve hayvan sözcükleri arasında bir alt anlamlılık ve kapsama iliş­kisi söz konusudur. Kuş hayvan sözcüğünün bir alt anlamıdır ve hayvan kuş söz­cüğünü kapsar. Serçe ise hayvan ve kuş sözcüklerinin alt anlamıdır ve her ikisi ta­rafından da kapsanır.

Alt anlamlılık: Eğer X sözcüğü Y sözcüğü tarafından kapsamrsa X Y’nin bir alt anlamını içerir. Orkide-çiçek; kadm-insan; koltuk-mobilya; anlambilim-dilbi- lim sözcük çiftleri alt anlamlılık ilişkisine örnek olarak verilebilir.

Eş Anlaml>l>k

Farklı sesletilen ve yazılan ancak aynı kavramsal içeriği ve anlamsal özellikleri olan iki sözcük arasındaki ilişki eş anlamlılık olarak adlandırılır. Türkçede ‘ak ve beyaz’; ‘yürek ve kalp’ sözcükleri; İngilizcede ‘deep ve profound’; ‘mature ve ripe’ sözcük­leri aynı kavramsal içeriğe ve anlamsal özelliklere sahiptir ve herhangi bir eşan­lamlı sözcükler sözlüğüne baktığınızda bu sözcük çiftlerinin eşanlamlı olarak ve­rildiğini görebilirsiniz.

Eş anlamlılık: Eğer X sözcüğü Y sözcüğü ile aynı kavramsal içeriğe sahipse aralarında eş anlamlılık ilişkisi vardır.

Peki, bu sözcükler aynı anlama sahip olduklarına göre belli bir bağlamda bir­birlerinin yerine kullanılabilirler mi? Eş anlamlılık ile ilgili sorun bu noktada ortaya çıkmaktadır. Daha önce tanımladığımız eşdizisel anlam eşanlamlılığı etkileyen ve sözcüklerin birbiri yerine geçmesini engelleyen özelliklerden biridir. Örneğin Türk- çede ‘anamın ak sütü’ deyiminde eşdizisel olarak ‘süt’ün yalnızca ‘ak’ ile kullanıla­bildiğini ve ‘anamın beyaz sütü’ ifadesinin kabul edilemez olduğunu görüyoruz. Benzer biçimde ‘yürekli adam’ ifadesinde yürekli yerine ‘kalpli’ sözcüğü kullanıla­maz. İngilizcede de ‘derin düşünce’ anlamında ‘profound thoughts’ kullanılabilir-
ken ‘deep thougts’ kullanılmaz. Benzer biçimde ‘the river is very deep’ denebilir ancak nehrin derinliğini tanımlamak için ‘the river is very profound’ denemez. Öy­leyse eş anlamlılık bağlamdan ve herhangi bir eşdizisel ilişkiden bağımsız olarak sözlük düzeyinde ele alındığında olası görünürken belli bir bağlamda ve dizilimde olası olmayabilir. Bu nedenle gerçek eş anlamlılık dillerde çok az düzeyde vardır.

(SIRA SİZDE -----  [2]

Türkçe ‘harcamak-tüketmek’ sözcüklerinin hangi bağlamlarda birbirlerinin yerine kulla­nılamadıklarını saptayınız.

Karşıt Anlamlılık

İki sözcük arasında anlamsal olarak birbirinin karşıtı olması karşıt anlamlılık ola­rak adlandırılır, ‘kısa-uzun’, ‘ters-düz’ bekar-evli’ ‘üst-alt’ gibi sözcük çiftleri birbiri­nin karşıtı durumları göstermektedir. Temel olarak iki tür karşıtlıktan söz edilebi­lir: Derecelendirilebilen ve derecelendirilemeyen karşıtlar, ‘kısa ve uzun’ sözcük çiftini alalım. Bu sözcükler uzunluk gibi derecelendirilebilen bir kavramın iki uç noktasını gösterir. Dolayısıyla, bir nesnenin kısa, daha kısa, çok kısa olduğundan bahsedebiliriz.

Derecelendirilebilen Karşıt Anlamlılar: EğerX ve Ysözcükleri arasında bel­li bir ölçütün iki uç noktasında olma ilişkisi varsa bu sözcükler derecelendirilebi­len karşıtlardır.

Eğer bir sözcük çifti arasında derecelendirilebilen bir karşıtlık varsa sözcüklerin ‘daha’ ve ‘çok’ ifadeleriyle kullanılabilmesi gerekir: daha uzun-daha kısa’ ve ‘çok uzun-çok kısa’ örneklerinde olduğu gibi. Ayrıca, derecelendirilebilir karşıtların olumsuzları karşıtlık taşımazlar. Örneğin ‘kısa değil’ uzun; ‘genç değil’ yaşlı anla­mına gelmez.

Kimi sözcükler ise aralarında derecelendirilemeyen, ölçülemeyen bir karşıtlık taşırlar. Örneğin ‘ölü-canlı’ çiftini ele alalım. Bu sözcükler ‘daha’ ve ‘çok’ ile kulla­nılamazlar. ‘daha ölü’ veya ‘çok ölü’ diyemeyiz. Ayrıca, derecelendirilemeyen kar­şıtlık olduğunda sözcüğün olumsuzu karşıt anlamına eşit olur. Örneğin, ‘ölü değil’ ‘canlı’; bekar değil’ ‘evli’ anlamına gelir.

Derecelendirilemeyen Karşıtlık: Eğer X ve Y sözcükleri olumsuz biçimleri ile birbirlerine eşit anlam taşırlarsa aralarındaki ilişki derecelendirilemeyen karşıtlıktır.

Ters ve Bak>ş>ml> Karşıtlar

Derecelendirilemeyen karşıtlar içinde ters karşıtlar özel bir grup oluşturur. Özellik­le karşıt yön ilişkisi gösteren sözcükler ters karşıtlık ilişkisi kurarlar.

Ters Karşıtlık: Eğer sözcüklerden biri bir yönde ^ diğeri ise onun karşıtı yö­nünde ^ bir hareketi gösterirse aralarında ters karşıtlık ilişkisi vardır.

‘üst-alt’, ‘sağ-sol’, ‘arkada-önde’ gibi sözcük çiftleri birbirinin tersi olan yönleri gösterdikleri için ters karşıtlar olarak tanımlanabilirler. Ters karşıtlık eylemler ara­sında da kurulabilir: ‘gitmek-gelmek’, ‘itmek-çekmek’, ‘gitmek-dönmek’ gibi eylem sözcük çiftleri de birbirinin tersi yönde hareketi göstermektedir.

Birbiriyle karşıtlık ilişkisi kuran sözcükler kimi zaman belli bir dizilim içinde karşıtı olan anlamı da taşır. ‘borç ver-borç al’ sözcük çiftini aşağıdaki tümce açısın­dan ele alalım:

(5)’te sunulan tümcenin eylemini Ahmet açısından ele aldığımızda borç ver ey­leminin karşıtı olan borç al eylemini de içerdiğini görürüz:

5a. Ahmet Ali’den borç aldı.

Öyleyse (5)’te sunulan tümce anlamsal olarak (5a)’da sunulan tümceyi de içer­mektedir. Benzer biçimde, ‘Ali Ahmet’in patronu’ ifadesi ‘Ahmet Ali’nin çalışanı’ anlamını; ‘Can Fatma’ya kitap verdi’ ifadesi de ‘Fatma Can’dan kitap aldı’ ifadesini içerir.

Bakışımlı karşıtlar: Eğer iki sözcük arasında birbirinin karşıtını içerme iliş­kisi varsa bu ilişkiye ‘bakışımlı karşıtlık’ denir.

Eş Seslilik ve Çok Anlaml>l>k

Kimi sözcükler aynı ses ve yazı biçimde olmalarına rağmen birbirlerinden tümüy­le bağımsız kavramsal içerek ve anlamsal özelliklere sahiptirler. Türkçede ‘yüz’ sözcüğünü ele alalım: TDK Türkçe Büyük Sözlükte ‘yüz’ sözcüğü için şu anlamlar tanımlanmaktadır:

yüz (I) a. 1. Doksan dokuzdan sonra gelen sayının adı. 2. Bu sayıyı gösteren 100 ve C rakamlarının adı. 3. sf On kere on, doksan dokuzdan bir artık. 4. Kere, kat vb. kelimeler ile birlikte kullanılarak yapılan işin çokluğunu abartılı bir biçim­de anlatan söz: “Hikmet Bey’in kurum ve edası, her zamankinden belki yüz kat üstündü.” -S. M. Alus.

yüz (II) a. 1. Başta, alın, göz, burun, ağız, yanak ve çenenin bulunduğu ön bölüm, sima, çehre, surat: “Bir güzel çocuk yüzüyle gülümsüyor. ” -S. F. Abasıya- mk. 2. Yüzey: Suyun yüzünde. 3. Kesici araçlarda ağız: Bıçağın keskin yüzü. 4. Bir kumaşın dikiş sırasında dışa getirilen gösterişli bölümü. 5. Yorgana ve yastığa geçirilen kılıf. 6. Bir şeyin görünen bölümünde kullanılan kumaş: Yorgan yüzü. Kanepenin yüzü. 7. Birinin görülegelen veya umulan hoşgörürlüğüne güvenilerek gösterilen cüret: Ne yüzle? Yüzü olmamak. 8. Nedeniyle, sebebiyle: “Bu yüzden Fu­at Köprülü ile çatışmaya başlamışlardı gazetelerde.”-Y. Z. Ortaç. 9. Yan, taraf. 10. Bir yapının dışa bakan düşey yüzeylerinin her biri: Ön yüz. Yan yüz. Arka yüz.

  1. mec. Utanma: Adamda yüz yok ki!

yüz (III) e. 1. Kol, bacak, yüzgeç vb. organların özel hareketleriyle su yüzeyin­de veya su içinde ilerlemek, durmak: “Yüzmek bilmediği için on dakika içinde bo­ğulmuştu. ” -S. F. Abasıyanık. 2. Yüzme sporu yapmak. 3. Bir sıvının yüzeyinde batmadan durmak: Tahta suda yüzer. 4. Herhangi bir durumun en aşırı derece­sinde olmak: “Hiçbir kaygının gölgelemediği bir saadet içinde yüzmektedir. ” -H. Taner. 5. mec. Dalgalanmak: “Korkma! Sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak, / Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak” -M. A. Ersoy. 6. mec. Herhangi bir şeyle üzeri kaplanmak, bir şeye bulanmak: Kitaplar toz içinde yüzüyor. Evpis- lik içinde yüzüyor.

yüz (IV) e. (-i) 1. Derisini çıkarmak, derisini soymak. 2. hlk. Çok para istemek.

TDK sözlükte ‘yüz’ sözcüğü için 4 ayrı başlık sunulmaktadır. Ad olarak 1. Sayı;

  1. 2.   İnsan organı anlamları vardır. Eylem olarak da 1. Suda ilerlemek; 2. Soymak an­lamları bulunmaktadır. Bu dört anlam birbirinden tümüyle bağımsız olduğu düşü­nüldüğü için sözlükte ayrı madde başı olarak verilmiştir.

Eş Seslilik: Eğer iki sözcük aynı sesletim ve yazı biçiminde olmasına rağmen birbirinden tümüyle bağımsız anlamlar taşırsa bu iki sözcük arasındaki ilişki eş seslilik olarak adlandırılır.

Dikkat edilecek olursa ‘yüz’ sözcüğü için verilen (II). Madde başının içinde ay­rıca (1)-(7) arasında verilen anlamlar da bulunmaktadır. Bu kez insan yüzü, bir cis­min yüzeyi, cüret etmek gibi anlamlar ‘insan yüzü’ başlığı altında sunulmaktadır. Bunun nedeni sunulan anlamların birbirinden bağımsız olmaması ve benzetme ilişkisine dayalı bir anlam türetimiyle kullanılmış olmalarıdır; ‘ insan yüzü’ ile ‘yor­gan yüzü’ arasındaki benzetme her ikisinde de bir cismin görünen tarafının çehre- lenmiş olmasına dayanmaktadır. Öyleyse, yüz sözcüğü ‘insan yüzü’ ve ‘yorgan yü­zü’ ifadelerinde çok anlamlı kullanılmaktadır.

Çok Anlamlılık: Eğer bir sözcükten benzetme yoluyla başka anlamlar türetilir- se ortaya çıkan sözcükler arasındaki ilişki çok anlamlılık ilişkisidir.

Türkçede ‘burun’ sözcüğü aynı madde başında şu anlamlarla sunulmaktadır:

burun, -rnu a. 1. anat. Alınla üst dudak arasında bulunan, çıkıntılı, iki delik­li koklama ve solunum organı. 2. Bazı şeylerin ön ve sivri bölümü: “Kadıköy vapu­runun güvertesinde, paltoma bürünmüş, gidip ta burna oturmuştum.” -H. Taner.

  1. 3.    mec. Kibir, büyüklenme: Burnundan yanma varılmıyor. 4. coğ. Karanın, özel­likle yüksek ve dağlık kıyılarda, türlü biçimlerde denize uzanmış bölümü.

Yukarıda sunulan tüm anlamlar aslında belli bir uzamdan dışarı doğru çıkıntı oluşturma benzetmesine dayanmaktadır. Eş sesliliğin aksine, ‘Ayşe’nin burnu’ ‘Si­nop burnu’ ‘kayığın burnu’ ifadelerinin tümünde paylaşılan ortak bir özellik vardır: Sırasıyla yüzden dış uzama, karadan denize ve kayıktan dış uzama doğru bir çıkın­tı olması. Öyleyse, bir sözcüğün eş sesli veya çok anlamlı olup olmadığına paylaşı­lan ortak bir anlamsal özellik olup olmadığına bakarak karar verebiliriz. Ancak bu her zaman mümkün olmayabilir ve sözlük hazırlarken karşılaşılan en büyük zorluk­lardan biri sözcüğün eş anlamlılık mı çok anlamlılık mı taşıdığına karar vermektir. Bunun nedenlerinden biri tarihsel süreçte sözcüğün geçirdiği evrimdir. Başlangıçta çok anlamlı olan sözcükler zaman içinde belli eş dizisel örüntülerle kullanılarak or­tak özelliği kaybedebilir ve bugün bağımsız anlamlar taşır gibi görünebilir.

Eğretileme

Yazınbilimde bir söz sanatı olarak tanımlanan eğretileme aslında dilde anlam ya­ratan önemli özelliklerden biridir. Eğretileme bir kavramı diğer bir kavram üzerin­den anlamak/anlatmak için kullanılan bilişsel bir eylemdir. ‘Borç içinde yüzmek’ ifadesini ele alalım. Borçlu olmanın miktarını anlatabilmek için ‘denizin enginliği’ özelliğine benzetme yapılmış; böylece denizin içinde yüzmek kavram üzerinden çok fazla borcun içinde olmak arasında ilişki kurulmuştur.

Eğretileme: Eğer bir kavram diğeri üzerinden benzetme ile ifade edilirse iki kavram arasındaki anlamsal ilişki eğretilemedir.

Eğretileme yapılan kavramlardan biri hedef, diğeri ise kaynaktır. Bu örnekte he­def ‘çok borçlu olmak’ kaynak ise ‘denizde yüzmek’ kavramıdır. Örneğimizde eğre­tileme yapıldığı dilbilgisel olarak açıkça gösterilmemiştir ve eğretileme çıkarımsaldır. Ancak kimi zaman eğretileme açık bir biçimde dilbilgisel olarak da gösterilebilir. Ör­neğin, Türkçede ‘gibi’ ilgeci hedef ile kaynak arasındaki benzerliği işaretler. ‘Tazı gi­bi hızlı’ ve ‘demir gibi sağlam’ ifadeleri açık eğretilemeye örnek olarak verilebilir.

Daha önce çok anlamlılığın benzetme ilişkisi ile türetildiğini belirtmiştik. Özel­likle eylemlerden anlam türetiminde eğretileme daha çok fiziksel olan bir özellik­ten yola çıkılarak yapılır. Örneğin, ‘çekmek’ eyleminin ‘kendine doğru asılmak’ an­lamının yanı sıra eğretileme ile üretilmiş ‘dert/acı/çile çekmek, kan çekmek, top­
rak çekmek, para çekmek’ gibi anlamları da vardır. ‘Çekmek’ eyleminin çok an­lamlı olmasını sağlayan ‘ belli bir uzamda dışarıdan içeri doğru (kendine) asılmak’ özelliğidir. Dert çekmek ifadesinde ‘dert’ ‘bir nesneye’ benzetilmiş ve böylece ‘dert konuşana doğru gelen bir yük’ gibi betimlenmiştir. Düşmek eyleminde ise ‘uzam­da yukarıdan aşağı doğru istemsiz hareket’ özelliği temel alınır. ‘Elma yere düştü’ ifadesinde bu fiziksel özellik açıkça görülür. ‘Derde düşmek’, ‘aklına düşmek’, ‘aş­ka düşmek’, ‘düşük yapmak’, ‘yola düşmek’ gibi ifadelerde de özne yukarıdan aşa­ğı istemsiz hareket eden bir cisme benzetilir. Hedef özne, kaynak ise bu özelliktir.

Dilbilimde yaygın olarak kabul gören ‘kavramsal eğretileme’ kuramına göre dil­de anlam üretmemizi sağlayan temel anlamsal özellik eğretilemedir. İnsan düşün­ce biçimi olarak kavramları birbiri üzerinden tanımlar. Dolayısıyla eğretileme öner­me düzeyindedir ve dile değişik dilbilgisel yapılarla yansıtılır. Örneğin, insan dille­rinde şu kavramsal eğretilemenin evrensel olduğunu söyleyebiliriz:

YUKARISI İYİDİR

AŞAĞISI KÖTÜDÜR

Pek çok dilde olumlu durumlar yukarı doğru; olumsuz durumlar ise aşağı doğ­ru eğretilemesi ile aktarılır. Türkçede ‘ayağı yerden kesilmek’, ‘sevinçten havalar­da uçmak’ ifadeleri öznenin yukarı doğru hareket etmesini gösterir. ‘Utançtan ye­rin dibine batmak’, ‘Halsiz düşmek’ ifadeleri ise ‘Aşağısı kötüdür’ eğretilemesine dayanır. Benzer biçimde İngilizcede ‘Love is on the air’, ‘My spirits rose’, ‘I am fee­ling up’ ifadeleri ‘yukarısı iyidir’ kavramsal eğretilemesine dayanmaktadır.

 

 

 

 

İLİŞKİ TAŞITTIR


 

Yandaki karikatürde 'ilişki yürütmek' ifadesi bir kavramsal eğretilemeye dayanır: 'İlişki bir araçtır ve ileri doğru hareket ettirilebilir'. Böylece 'araba yürütmek' gibi somut bir eylemden yapılan soyutlama ile ilişki yürütmek ifadesine ulaşılır. Karikatürdeki adamın 'kapatıp açalım, belki çalışır' sözcesinde ise ilişki gene bir araca benzetilmektedir. Ancak bu kez bilgisayar gibi açma ve kapama düğmesi olan ve çalışmayı durdurduğunda açıp kapatarak tekrar işleyebilen bir araç.

Karikatür: Selçuk Erdem

 

 

 

Parça- Bütün İlişkisi ve Ad Eksiltmesi

Sözcükler tek başlarına değil bütüncül bir anlam ağının içinde diğer sözcüklerin ifade ettiği kavramın bir parçası olma özelliğiyle birbirlerine bağlanırlar. Daha ön­ce alt anlamlılık özelliğinin sözcükler arasında ne tür bir anlamsal ilişki kurduğu­nu görmüştük. Alt anlamlılık sözcükleri tür ve cins açısından birbiriyle ilişkilendir- memizî sağlar. Parça bütün ilişkisi ise bir bütünün parçası olan ile bütün arasında­ki ilişkiye dayanır.

Parça-Bütün ilişkisi: Eğer sözcükler bir bütün ile onun parçalarını gösteri­yorsa kurdukları anlamsal ilişki parça-bütün ilişkisidir.

Örneğin ‘göz’ ile ‘yüz’ arasında bir parça bütün ilişkisi vardır. Göz sözcüğü bir bütün olarak algıladığımız ‘yüz’ün bir parçasıdır. ‘çerçeve ve pencere’, ‘kapak ve kitap’ ‘çatı-ev’ sözcük çiftlerinde de bu ilişki görülmektedir.

Sözcüklerin belli bir anlam ağı içinde yer alması dillerde ifadeler üretilirken ba­zı eksiltmeler yapmamızı sağlar. Örneğin ‘Ayşe üniversiteye başlıyor’ tümcesinde üniversite ‘eğitim görülecek kurumdaki bir bölüm’ için kullanılmıştır. Ancak, bu üniversite sözcüğünün böyle bir bütün oluşturduğu ve fakültelerin, bölümlerin bu bütünün parçaları olduğunu bildiğimiz için ‘üniversiteye başlamak’ ifadesini eksilt­meye rağmen anlamlandırabiliyoruz. Eksiltme işlemi yalnızca parça bütün ilişkisin­de değil, sahip olan-sahip olunan, kapsayan-kapsanan, gösterilen-sembol çiftlerin­de de yapılabilir. Örneğin, ‘Nazım Himet’i bulamıyorum, nerede?’ ifadesinde eksil­tilen ‘Nazım Hikmet’in şiir kitaplarından biridir’. Nazım Hikmet’in bir şair olduğu­nu ve artık hayatta olmadığını biliyorsanız bu sözceyi söyleyen kişinin Nazım Hik­met’in bir kitabını kastettiğini anlayabilirsiniz. Nazım Hikmet ile şiir kitabı arasın­daki ilişki ‘sahip olan-sahip olunan’a dayalı olarak yapılan bir ad eksiltmesidir.

Ad Eksiltme: Sözcükler arasında belli bir dizilimde parça-bütün, sahip ol- ma-olunma, kapsama-kapsanma, gösterilen-sembol ilişkisine bağlı olarak yapı­lan eksiltmedir.

‘Ankara kızgın’ ‘Çankaya açıklama yaptı’ gibi haber başlıklarında görebileceği­niz ifadelerdeki eksiltme ‘gösteren-sembol’ ilişkisine dayanır. Ankara Türk Hükü- meti’nin, Çankaya ise Cumhurbaşkanlığının sembolüdür ve ‘Çankaya açıklama yaptı’ ifadesindeki ‘Çankaya’da bulunan Cumhurbaşkanlığı’ sembol kullanılarak eksiltilebilmektedir. ‘Sobayı yakmak’ ‘şişeyi içmek’ ifadeleri ise kapsayan-kapsa- nan ile yapılan ad eksiltmesine örnek olarak verilebilir. Ad eksiltmesinde eksiltilen parça gösterilen, sahip olunan ve kapsanandır.

Aşağıdaki metinde ‘dolunay’ ve ‘karanlık’ ile ilgili hangi kavramsal eğretilemeler vardır? Özellikle koyu yazı ile verilmiş olan ifadeler üzerinde çalışarak kısaca betimleyiniz. Ay Tutulurken Yolda

Can Dündar

Ufuk çizgisinde biten bereketli toprakların karanlığında, upuzun bir yoldaydık geçen hafta. . .ve dolunay, buğulu bir kitabe gibi gökte asılıydı.

Nur yüzlü bir yol arkadaşıydı gece boyunca... Duru ve sakin izledi bizi; dal­dıkça camı yalayan kirpiklerimizden öperek, şefkatle...

Yol boyu tenimizi parlatan ışık sağanağı, nehir kenarlarında pul pul yakamoz- lanıyor, meltem estikçe kavak yapraklarında yanıp sönen bir ateşböceği kafilesine dönüşüyordu.

Ne zaman başımızı kaldırsak orada mağrur ve sessiz parıldıyordu; eteklerin­den puslu haleler saçan sihirli bir gümüş lira gibi... Arada eflatun bir bulutun arkasına çekilip gizleniyor ve orada birkaç dakikada bütün mahcubiyetinden so- yunmuşcasma cüretkâr, bu kez çırılçıplak bir raksa başlıyordu semada...Kutsal ki­tapların yazdığı gibi, tanrının geceye de hükmetmek üzere yarattığı bir büyülü ışık­tı o... Çevresi yıldızlarca kuşatılmıştı, onun kadar parlayamadığına yanan... ve biz yol boyu, hüzünlü şiirler damıttık gözalıcı ışığından...

Gerçi Fuentes’in dediği gibi, üzerinde o adamlar gezindiğinden beridir bizim romantik hayallerimizin tanrıçası olma özelliğini yitirmişti kısmen, ama hâlâ öy­le güzel, öyle baştan çıkarıcıydı ki...

Gece boyunca ilham verdi hepimize; bayram şekeri tadında, ilk öpücük heye­canında... ve eski bir şarkı olup yerleşti dilimize; “Dün gece mehtaba daldım hep, seni andım/öyle bir an geldi ki, mehtap... seni sandım”.

Sonra birden bastırıverdi kasvet...

Kalleş bir gölge, ağır ağır sokuldu dolunayın nurdan yüzüne... ve birkaç da­kika içinde kara bir şal gibi tamamen örttü üzerini gece güneşinin...Bir süre kıv­ranıp durdu ay ışığı, sonra tutulup kaldı aniden...Ölü bedenlere can veren o ürper­tici buğusu hoyratça gölgelendi. Karanlık, hükümranlığını ilan etti dağ ya­maçlarında... Bozkır, siyaha teslim oldu. Ay tutuldu, dilimiz tutulmuşcasma şaşır­tarak bizi.. Aydınlık yüzü keder bulutlarıyla gölgelenirken, gözümüzü semaya di­kip paylaştık sancısını...Okşadık bakışlarımızla; doğum anında bir annenin terli saçlarını okşarcasma... Öyle masum, öyle sessiz çekiliverdi ki başucumuzdan, da­ha kirpiklerimizdeki nemi kurumadan ışıklı busesinin, yokluğunun boşluğuna yu­varlandık ıssız bir yol ortasında, yapayalnız...

Efkârlandık mahrumiyetinden...

Aya tutulduk, ay tutulurken...

Yollarda esmer tenli adamlar silah sıktı ayın karanlık yüzüne doğru; kurşun dö- kercesine gökkubbenin uğursuz mührünün üzerine... ve çocuklar teneke çaldı do­lunayın ruhunu kurtarmak için, kara büyücünün elinden...Bense durumu açıklar­ken “aydan dede”sini kaybetme telaşındaki oğluma; ne kara büyücülerden sözet- tim; ne de gezegen sisteminden: “Güneşe tutkunmuş dolunay” dedim; “lakin kara­lar bağlamış, aralarına dünya girince...”

İzahat ne kolay, konu aşka gelince...

Gördünüz ya; yok bu yazının bir mesajı... Sadece dolunaya övgü için yazıldı. ... o dolunay ki, yoldaşı geceyarısı hasretliklerinin... İlhamı sevda sözcüklerinin... O dolunay ki, yüzyılda bir gölgelenir yüzü... Eh, haketti bu kadarcık sözü...

Kaynak: http://www.candundar.com.tr/_old/index.php?Did=2086

 

Özet


 

 

Dil ile dünya arasındaki kavramsal ilişkiyi ta- ^1 mmlayabilmek.

Dilde anlam gerçek dünya bilgisinden oluşturul­muş kavramlara gönderimle oluşur. Dil gerçek dünyayı bire bir yansıtmaz. Dile yansıyan insan algısıyla oluşturulmuş kavramlar dizisidir.

aimaç Dilde anlamın nasıl oluştuğunu açıklayabilmek. Dilde anlam 3 düzeyde oluşur ve 3 tür anlamdan bahsedebiliriz: Tümce anlamı sözcenin her han­gi bağlamdan bağımsız sözcüksel, dilbilgisel, bi­çimsel ve sözdizimsel birleşimini içerir. Sözce anlamı bir tümcenin belli bir bağlamda belli var­lıklara ve durumlara gönderim yapılması ve bel­li koşullar altında üretilmesiyle oluşur. îletişimsel anlam ise sözceleri söylememizle gerçekleştirdi­ğimiz söz eylemlerle oluşur.

Dilde anlamı oluşturan temel bileşenleri çözüm- ^3 leyebilmek.

Dilde kavramlar bir göstergeye karşılık gelir. Her gösterge bir kavramsal içeriği olan ‘gösterilen’ ve onu dile getirmemizi sağlayan bir ‘gösteren’ den oluşur. Kavramsal içerik evrensel özelliklerle ta­nımlanır. Her varlık kavramsal içeriğe karşılık ge­len bir gösterim taşır. Dilde sözcükleri hangi ulamdan olursa olsun kavramsal özellikleriyle ta­nımlayabiliriz. Varlıklar canlı olma, insan olma, haycan olma gibi evrensel özelliklerle, eylemler ise eylemin oluş biçimini temel alan ‘hareket, ya­ratım, bilişsellik’ gibi özelliklerle tanımlanır.

amaç Sözcükler arası ilişkileri kurabilmek ve tanımak. Sözcükleri yalın anlamlarıyla değil diğer sözcük­lerle olan ilişkileri açısından ediniriz. Sözcükleri edinmemizi ve sınıflandırmamızı sağlayan başlı­ca özellik alt anlamlılıktır. Alt anlamlılık bir kav­ram hiyerarşisidir. Canlı olma gibi bir üst kavra­mın altında hayvan olma özelliği, ve onun altın­da da hayvan türleri yer alır. Diğer özellikler eş anlamlılık, karşıt anlamlılık, eşseslilik, çok an­lamlılık, eğretileme ve ad eksiltmesidir.

 

Kendimizi S>nayal>m

  1. 1.    Aşağıdakilerden hangisi dünya gerçekliğinin dile doğrudan yansımadığı görüşünü destekler?
    1. Amazon yerli dillerinde yeşilliği tanımlamak için yüzlerce sıfatın olması
    2. Türk dillerinde akrabalık ilişkilerinin pek çok sözcükle ifade edilmesi
    3. Sayılabilen varlıkların dillere yığın adı olarak yansıması
    4. Dile ait bilgimizin dünya bilgimiz ile sınırlı ol­ması
    5. Dillerde kültüre bağlı olarak samimiyet ifadele­rinin farklı olması
    6. 2.    Dil ile dünya gerçekliği arasında aşağıdakilerden hangisinin olması anlamı tanımlamamızı sağlar?
      1. Kavramlar
      2. Varlıklar
      3. Dilbilgisi
      4. Sözdizim
      5. Olgular
      6. 3.    Dilde anlam ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğru-

dur?

 

a.

Birleşimsellik ilkesi ile oluşur.

b.

Kişilere göre değişir.

c.

Tanımlanamaz.

d.

Dilbilgiseldir.

e.

Sözcükseldir.

 

  1. 4.    ‘Köpekler dost canlısıdır’ tanımlaması hangi tür an­lamsal özelliği yansıtır?
    1. Gösterimsel anlam
    2. Kavramsal anlam
    3. Eşdizisel anlam
    4. Çağrışımsal anlam
    5. Sözlük anlamı
    6. 5.    Aşağıdakilerden hangisi dil göstergesi ile ilgili değil­dir?
      1. Sözcüklerin kavramsal içerikleri vardır.
      2. Göstergenin dünyada karşılık geldiği varlıklara gönderge denir.
      3. Gösterge gösteren ve gösterilenden oluşur.
      4. Göstergeler somut varlıklar için oluşturulur.
        1. Gösteren ile gösterilen arasındaki ilişki dile gö­re değişir.
      5. 6.    Sözce ile tümce arasındaki temel fark aşağıdakiler- den hangisidir?
        1. Tümcelerin gösterimlerinin, sözcelerin ise gön­derimlerinin olması
        2. Tümcelerin dilbilgisi kurallarına göre üretilmesi
        3. Sözcelerin çağrışımsal anlama dayalı olması
          1. Tümcelerin yazılı dilde olması
          2. Sözcelerin iletişimsel olması
      6. 7.    İşveren ve işçi sözcükleri arasında ne tür bir anlam­sal ilişki vardır?
        1. Derecelendirilebilen karşıtlık
        2. Ters karşıtlık
        3. Bakışımlı karşıtlık
        4. Alt kavram
        5. Parça bütün
      7. 8.    Aşağıdakilerden hangisi alt anlamlılık ilişkisi taşır?
        1. Anne-kız
        2. Semizotu-bitki
        3. Uzun-kısa
        4. Alt-üst
        5. Kuş-yılan
      8. 9.    ‘Kafam karıştı’ ifadesi aşağıdaki anlamsal ilişki türle-

rinden

hangisini yansıtır?

a.

Eğretileme

b.

Ad Eksiltme

c.

Karşıtlık

d.

Eşseslilik

e.

Alt anlamlılık

 

10. Aşağıdaki tümcelerde altı çizili sözcüklerin hangisi çok anlamlılık taşır?

  1. Emrah bavullarını kaybetti.
  2. Emrah’ın gözleri maviye çalıyor.
  3. Kapı aniden kapandı.
  4. Ahmet dilbilim çalışmayı sevdi.
  5. Annem yalnız yasıyor.

 

Okuma Parçası

ANLAM MASALI Ahmet İnam

Yazı bakıyor bana. Ben de ona. Soruyor: “Anlamım ne?” İçini yazanın anlamı. Kendini kazanın anlamı. Hayatını yazıya vuranın anlamı. Yazıyla kendini saranın anlamı. Yazıyla kapı açanın, göz açanın, ötenin eşiğinde dura­nın anlamı. Öteye gitmiş gelmişin anlamı. Kıyısında öm­rümün soruyorum yazıya:’Anlamın ne?” “Hiçliğe salın­mış çıkrığım ben” dedi yazı. “Ben de” dedim.

Böcek bakıyor bana. Ben de ona. Soruyor:”Anlamım ne?” Cânın evrene vuruşunun anlamı. Yeryüzünün gö­ğe kendini açışının anlamı. Uçmanın, karanlığın, mad­denin kalp atışının anlamı. Ölümü dirime katmanın an­lamı. Yeryüzünün zenginliğinin anlamı. Önünde say­gıyla eğildiğim varlık olmanın anlamı. Kendimden çı­kıp, uçuşarak soruyorum böceğe: Anlamın ne?

“Bitip tükenmek bilmeyen dönüşümün imâsıyım ben” dedi böcek. “Ben de” dedim.

Pınar bakıyor bana. Ben de ona. Soruyor:”Anlamım ne?” Kanısın bu gezegenin, can suyu. Devinerek akmanın anlamı. Akarak can katmanın anlamı. Tükenivermenin, kurumanın, bitimli oluşun, ortadan kalkmanın anlamı. Serpilmenin, dinelmenin, gelişmenin, bozulmanın anla­mı. Pınar pınarken değerini bilmeyişimizin anlamı. Ya­şamak, çağlamak demek, can vermek, akarak, kuruya­rak tohum olana. Çatlamış dudaklarıyla ruhumun varı­yorum pınara, soruyorum: “Anlamın ne?” “Kuruyunca- ya, tükeninceye dek var kılmanın kaynağıyım ben” de­di. “Ben de” dedim.

İnsanım ben. Hayat bakıyor bana. Ben de ona. Sınavla­rında çırpınarak, atıyorum kendimi ona. “Ruhum sana teslim. Korkmadım geldim. Acılarına varım. Kahrına. Sen- denim ey hayat!” Soruyor bana: “Anlamım ne?” “Ne olur­sa olsun” diyorum, “sana taktığım anlam çiçekleriyle, di­kenleriyle yürüyeceğim” “Ben de sana” diyor, hayat.

Kaynak: http://www.phil.metu.edu.tr/ahmet-inam/ anlam.htm

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtar>

1. c Yanıtınız yanlış ise “Dil, Dünya Gerçekliği ve Anlam İlişkisi” bölümünü yeniden gözden ge­çiriniz.

2. a Yanıtınız yanlış ise “Dil, Dünya Gerçekliği ve Anlam İlişkisi” bölümünü yeniden gözden ge­çiriniz.

3.

a

Yanıtınız yanlış ise “Anlamın Oluşumu: Birle- şimsellik İlkesi” bölümünü yeniden gözden ge-

 

 

çiriniz.

 

4.

d

Yanıtınız yanlış ise “Anlam Türleri” yeniden gözden geçiriniz.

bölümünü

5.

d

Yanıtınız yanlış ise “Dil Göstergesi” yeniden gözden geçiriniz.

bölümünü

6.

a

Yanıtınız yanlış ise “Anlam Türleri” yeniden gözden geçiriniz.

bölümünü

 

7. c Yanıtınız yanlış ise “Sözcük Anlamı ve Sözcük­

ler Arası İlişkiler” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

8. b Yanıtınız yanlış ise “Sözcük Anlamı ve Sözcük­

ler Arası İlişkiler” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

9. a Yanıtınız yanlış ise “Sözcük Anlamı ve Sözcük­

ler Arası İlişkiler” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

10. b Yanıtınız yanlış ise “Sözcük Anlamı ve Sözcük­

ler Arası İlişkiler” bölümünü yeniden gözden geçiriniz.

S>ra Sizde Yan>t Anahtarı

Sıra Sizde 1

Evet. Örneğin Yunan mitolojisindeki Pegasus bu dün­yada var olmayan kanatlı, tek boynuzlu beyaz bir ata karşılık gelir.

Sıra Sizde 2

Oğlan [-yetişkin] ve [-dişi]; kız ise [-yetişkin] ve [+dişi] özellikleri taşır. Erkek-Kadın sözcük çiftinden ayrılan özellikleri [-yetişkin] olmadır.

Sıra Sizde 3

Bu sözceyi diyelim ki Meral adında biri kendisini do­ğum günü partisine çağıran bir arkadaşına söylediğinde sözce anlamı açısından ‘ben’ Meral’e gönderim yapa­caktır. Sözcenin üretilebilmesi için koşul dinleyicinin bir teklifte bulunması gerekir. İletişimsel açıdan bu söz­ce bir reddetme eylemi gerçekleştirir.

Sıra Sizde 4

Dans etmek: Hareket Boyamak: Yaratma Düşünmek: Bilişsel

Sıra Sizde 5

Zaman sözcüğü ile her iki sözcük de kullanılabilmekte­dir: Zamanımı harcadın, zamanımı tükettin örneklerin­de görüldüğü gibi. Ancak edilgen formda bir nesnenin tükenmesi söz konusu olduğunda birbirlerinin yerine geçemeyebilirler: ‘Benzin tükendi’ yerine “*Benzin har­candı” diyemeyiz.

Sıra Sizde 6

Metinde AY BİR KADINDIR ve AY İYİ OLANDIR temel kavramsal eğretilemelerine bağlı olarak pek çok ben­zetme ilişkisi sunulmuştur. Karanlık ile ilgili olarak da KARANLIK KÖTÜDÜR temel kavramsal eğretilemesine bağlı olarak benzetmeler yapılmıştır.

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Chierchia, G. ve S. M. Ginet. (1991). Meaning and Grammar: An introduction to Semantics. Cambridge, Massachusett: MIT Press Frawley, W. (1992). Linguistic Semantics. Hillsdale, New Jersey: Lawrence Erlbaum Hurford, J.R., Heasley, B. ve M. B. Smith. (2007).

Semantics: A coursebook. Cambridge:CUP Kıran, Z. ve A.E. Kıran. (2010). Dilbilimine Giriş. Ankara: Seçkin Yayınevi.

Löbner, S. (2002). Understanding Semantics. London: Arnold

Martinel, A. (1998). İşlevsel Genel Dilbilim (Çeviren: Berke Vardar). İstanbul: Multilingual.

Saeed, J. (2008). Semantics. Oxford: Wiley-Blackwell. Ravin, Y. Ve C. Leacock. (2006). Polysemy. Oxford: OUP Russell, B. (1905). ‘On Denoting’. Mind, New Series, Vol. 14, No. 56. http://ocw.mit.edu/ courses/linguistics-and- philosophy/24-251-introduction-to-philosophy-of- language-spring-2005/lecture-notes/handout3.pdf Saussure, F. de (1985). Genel Dilbilim Dersleri (Çeviren: Berke Vardar), Ankara: Birey ve Toplum.

 

GENEL DİLBİLİM-II

 

I


 

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Sözce anlamı, tümce anlamı ve ifade anlamı arasında ayrım yapabilecek ve farklı anlam düzeylerinin değişkenlerini betimleyebilecek,

Önerme türlerini doğruluk koşulları açısından tanımlayabilecek ve farklı tür­den önermeleri çözümleyebilecek,

Önermeler arası anlamsal ilişkileri betimleyebilecek,

Tümcenin sözdizimsel yapısı ile anlamsal yapısı arasındaki ilişkiyi Eylem Öbeği ve yüklem açısından çözümleyebileceksiniz,

Anahtar Kavramlar


       
 

Sözce

Tümce

Önerme

Doğruluk Koşulları Analitik ve Sentetik Önerme Zorunlu ve Yeterli Koşullar

 
 

Gerektirim

Önvarsayım

Çelişki

Anlamsal Roller Eylem Üye Yapısı Yüklem ve Yüklemleme

 
 

 

 

 

 


İçindekiler


       
   
  • SÖZCE, TÜMCE VE ÖNERME
  • TÜMCE, ÖNERME VE ANLAMSAL İLİŞKİLER
  • TÜMCE ANLAMI VE SÖZDİZİM
  • YÜKLEM
 
   
 

 

 

 

 


Anlambilim: Tümce Anlamı

SÖZCE, TÜMCE VE ÖNERME

Daha önceki ünitemizde sözce ve tümce anlamı arasındaki farkı çalışmıştık. Şimdi sözce ve tümce arasındaki ayrımı tekrar ele alarak dilde anlamın bir düzeyini da­ha tanımlayacağız: Önerme,

‘Yarın Galata’da buluşalım’ ifadesini belli bir bağlamda ve belli bir iletişim ama­cıyla seslettiğimizde bu ifade artık bir sözcedir. Aynı ifade defalarca ve farklı bağ­lamlarda farklı konuşanlar tarafından sesletilebilir ve her sesletilişinde ele aldığımız farklı bir sözce olacaktır. Çünkü konuşanların ve bağlamın değişmesine bağlı ola­rak ‘yarın’ ve ‘biz’ ifadelerinin gönderimi de farklılaşacaktır. Ancak sonsuz kez söy­lenebilecek bu sözceyi bağlamından soyutlayarak yalnızca dilbilgisel düzlemde ele aldığımızda artık bizim için tek bir ifade vardır: Tümce. Tümceler sözcelerden so­yutlayarak oluşturduğumuz dilbilgisel bütünlüktür. Tümce anlamı birleşimseldir ve sözcüklerin, öbeklerin, dilbilgisel yapıların birbiriyle birleşimi tümce anlamını oluşturur. ‘Yarın Galata’da buluşalım’ tümcesinin ayrıca bir yüklem ve bu yüklemi gerçekleştirecek olan öznelerin oluşturduğu kavramsal bir içeriği vardır. Bu kav­ramsal içerik önermedir. Öyleyse, sözceleri bağlamdan soyutlayarak tümcelere, tümceleri de dilbilgisinden soyutlayarak önermelere ulaşırız. Tümce anlamının oluşumunda dilbilgisi ve sözdizim birer bileşendir ve tümce anlamı betimlenirken bu bileşenlerin tümceye kattığı anlam göz ardı edilemez. Örneğin ‘Emrah camı kır­dı’ ile ‘Cam Emrah tarafından kırıldı’ tümceleri her ne kadar aynı anlamsal içeriği taşısa da tümce anlamının betimlenmesi açısından etken ve edilgen tümce yapısı nedeniyle iki farklı anlamsal oluşum söz konusudur. Ancak önerme düzleminde bu iki tümce arasında bir farklılık yoktur. Öyleyse önerme betimlemesi yaparken dilbilgisi ve sözdiziminden bağımsız yalnızca yüklemler ve ‘üye’ olarak adlandıra­cağımız özneler ve nesneler arasındaki anlamsal ilişkiyi göz önünde bulundurma­mız gerekir.

Anlambilimde yaygın olarak kabul gören bu görüş ilk kez Strawson’ın (1950) sistematik olarak dile getirdiği ifade, sözce ve önerme ayrımına dayanır.

İfade/Tümce Anlamı: Her hangi bir bağlamdan bağımsız, yalnızca sözcük- sel, dilbilgisel ve sözdizimsel bileşenler açısından tanımlanabilen anlam demektir. Sözdizimsel bir bütünlük oluşturan ifadeler her hangi bir bağlamdan bağımsız ele alındığında ‘tümce’ olarak adlandırılırlar.

Sözce Anlamı: Her hangi bir tümce belli bir bağlamda bağlamın gerektirdiği gönderim ve doğruluk koşulları açısından tanımlandığında ortaya çıkan anlam
demektir. Sözce anlamı bağlam bağımlıdır. Gönderim bilgisi ve hangi koşullarda sözcenin geçerli olabileceği bilgisini gerektirir.

Önerme Anlamı: Sözce ve tümcelerin soyut kavramsal içeriğidir. Önermeler yüklem ile onun üyeleri arasındaki kavramsal bütünlüktür ve bir olgu hakkında bildirim yaparlar. Önerme anlamı dilbilgisi ve sözdizimden bağımsız betimlenir.

Sözce, tümce ve önermeyi yazımda birbirinden ayırmak için bundan sonra şöy­le bir işaretleme kullanacağız. Çift tırnak işareti içinde sunulan ifadeler “sözce”; tek tırnak işareti ile sunulanlar tümce; italik yazıyla sunulanlar ise önermedir:

  1. 1.     “Yarın Galata’da buluşalım”. SÖZCE
  2. 2.     ‘Yarın Galata’da buluşalım’. TÜMCE
  3. 3.      Yarm Galata’da buluşalım. ÖNERME

Önermeler ve Doğruluk Koşulları

Her önermenin onu oluşturan sözcükler ve içerik açısından belirli koşulları yerine getirmesi gerekir. Bir önermenin geçerli olmasını sağlayan koşullar ‘doğruluk ko­şulları’ olarak adlandırılır. Aşağıda (4)’te sunulan önermeyi doğruluk koşulu açısın­dan ele alalım.

  1. 4.     Evli olanlar bekardır.

Bu önermenin doğru olabilmesi için ‘bekar’ yükleminin anlamına uygun bir üye olması gerekir. Oysa ‘evli’ ‘bekar’ sözcüğünün karşıt anlamlısıdır ve ikisinin bir önermede bulunması bir çelişkiye neden olur. Bu önerme doğruluk koşulunu ye­rine getirmediğinden ‘yanlış’ bir önermedir. Önermeler doğruluk koşulları açısın­dan ele alındığı için yalnızca bildirim yapan tümcelerin önermeleri vardır. (5)’te sunulan tümceyi ele alalım:

  1. 5.     Evli olanlar bekar mıdır?

Bu tümce her hangi bir bildirimde bulunmaz çünkü soru tümceleri yapı olarak bildirim almak için üretilir. Öyleyse soru tümcelerinin önerme yapısından bahsedi­lemez. Artık önerme betimlemesi için bir ölçüt daha koymamız gerekir: Önerme­ler bildirim tümcelerinin kavramsal içeriğidir. Bildirim tümceleri dilbilgisel olarak olumlu ya da olumsuz olabilir. Dolayısıyla önermeler de olumlu ya da olumsuzla­nan önermeler olarak ele alınabilir.

Önerme Türleri

Bazı önermeler her durumda doğruluk taşırlar. Güneş doğudan doğar gibi bir önermenin doğru olamayacağı tek bir durum bulunamaz. Bu nedenle bazı öner­melerin zorunlu doğru olduğunu söylemeliyiz. Bu tür önermeler analitik önerme­lerdir. Aşağıda (5)’te sunulan önerme ile (6)’da sunulan önermeyi birbiriyle doğru­luk koşulu açısından karşılaştıralım:

  1. Bekârlar evli değildir.
  2. Bekârlar yalnızdır.

(5)’teki önerme bekârların durumu ile ilgili geçerli olan ve her durumda doğru olan bir bildirim sunmaktadır. Hem bekâr hem de evli biri olamayacağına göre bu önerme analitik bir önermedir. Öte yandan (6)’da sunulan önerme duruma göre hem doğru hem de yanlış olabilir. Bekâr olup yalnız yaşayan biri olduğunda bu önerme doğru değeri alırken bekâr olup biriyle birlikte yaşayan biri için bu önerme yanlış değeri alacaktır. Öyleyse (6)’da sunulan türden önermeler duruma göre hem doğru hem de yanlış değer alabilirler. Bu tür önermeler sentetik önermelerdir.

Analitik Önerme: Her durumda doğruluk koşulunu yerine getiren ve zorunlu ‘doğru’ değeri alan önermelerdir.

Sentetik Önerme: Duruma bağlı olarak ‘doğru’ya da ‘yanlış’ değeri alabilen önermelerdir.

Analitik bir önermenin yüklemi ve üyesi tümüyle aynı kavramsal içeriğe karşı­lık geldiğinde ortaya ‘eşsözlülük’ çıkar. Kediler kedidir; Çiçekler çiçektir; Aristo Aristodur önermelerinin hepsi eşsözdür. Eşsöz eşanlamlı sözcüklerle de üretilebi­lir. Venüs çoban yıldızıdır önermesinde hem Venüs hem de çoban yıldızı aynı gös­terimi taşır. Bu nedenle eşsözdür.

Aşağıdaki önermeler analitik midir?

İnsanlar ölümlüdür.

Paris dünyanın en güzel kentidir.

Kediler memelidir.

Zeynebin kedisi çok sevimli.

Önermelerin Doğruluk Koşulları: Zorunlu ve Yeterli Koşullar

Her önerme anlamsal özelliklerden oluşur. Örneğin Kediler memelidir önermesi kediler üst kavram özelliklerinden canlı ve hayvan ve memeli olma anlamsal özel­liklerini taşır ve bu nedenle yüklem olan memeli tanımlamasına uygundur. Bu özellikler içinde [+canlı] ve [+hayvan] olması kedilerin bu önerme için uygun bir üye olmasına yetmez. Örümcek de canlı ve hayvan olma özelliklerini taşıdığı hal­de memeli yüklemi için uygun değildir. Kedinin bu önerme için uygun olması ‘me­meli olma’ ön koşuluna bağlıdır. Canlı ve hayvan oluşu da diğer koşullardır. Bu önerme ancak ve ancak kediler memeli, canlı ve hayvan olduğunda doğru olabi­lecektir. Öyleyse, bir önermenin doğru olabilmesi için ön koşul olan zorunlu ko­şul ile yeterli koşullar vardır. Bizim örneğimizde zorunlu koşul ‘memeli olma’; yeterli koşullar ise ‘memeli, canlı ve hayvan’ olmadır.

Bazı felsefecilere göre Russellcı bir bakış açısıyla önermelerin doğruluk koşul­ları yalnızca yapısal ilişkilere değil bağlama göre değer kazanır. Evli olanlar bekar­dır gibi bir önerme ‘evli ve bekar ‘ kavramlarının çelişmesi nedeniyle yanlış değer alır. Buradaki koşul yapısaldır. Ancak Bugün Eskişehirde hava yağışlı önermesinin doğru olabilmesi bu önermenin sözce olarak üretildiği bağlam koşullarına bağlıdır. Sözcede geçen ‘bugün’ ve ‘Eskişehir’ ifadeleri gönderimseldir ve bu önerme ‘yağ­murlu olan belli bir tarih’ ve ‘Eskişehir’ için söylendiğinde ve o gün hava yağışlı ol­duğunda geçerli olacaktır. Anımsanacak olursa 3. Ünitede dilsel anlamın gerçek dünya ile olan ilişkisini ele alırken Russellcı bakış açısına değinmiş ve Russell’ın ‘Fransa kralı kel’ ifadesini bir önerme olarak kabul etmediğini, bu önermenin ger­çek dünyada bir karşılığı olmadığı için geçersiz olduğunu ifade etmiştik. Dikkat edilecek olursa Russell bu bakış açısıyla dilsel anlamı yalnızca sözce ve önerme olarak görür. Bildirim yapan tümceyi sözceden ayırmaz. Strawson (1950), Lemmon (1967) ve Löbner (2002) gibi felsefeci ve anlambilimciler ise önermelerin gerçek dünya gönderimi olmaksızın da doğruluk koşulları açısından ele alınabileceğini ileri sürer. Strawson tanımlamasında önerme, sözce ve bildirim tümceleri (ifadeler) arasında bir ayrım yapar. Her bildirim tümcesi farklı bir bağlamda farklı bir sözce­ye dönüşebilir ve sözcelerin doğruluk koşulları her defasında konuşanın gönderi­mine göre değişebilir. Oysa bir bildirim tümcesi gönderimsiz ele alınabilir ve doğ­ruluk koşulları sözceninkinden farklı olacaktır. Böylece Strawson önermelerin ara­
larında bir ilişkilendirme anlamı kurdukları sürece gerçek varlıklara ve durumlara gönderim olmaksızın geçerli olabileceğini savunur.

TÜMCE, ÖNERME VE ANLAMSAL İLİŞKİLER

Bir tümcedeki sözcüksel anlamsal ilişkiler o tümcenin ve taşıdığı önermenin anla­mını farklı biçimlerde etkileyebilir. Daha önce sözcükler arası anlamsal ilişkileri üst-alt kavram, eş anlam, karşıt anlam v.b. açısından çalışmıştık. Şimdi bu ilişkile­rin tümce ve önerme boyutunda kurduğu anlamsal ilişkileri ele alalım:

Gerektirim

Bir tümcenin bildirimi kendi bildiriminin yanı sıra ‘çıkarımsal olan’ başka bildirim­ler de taşıyabilir. Aşağıda (7)’de sunduğumuz tümceyi ele alalım.

  1. Emrah İstanbul’da doğdu.

Bu tümce ‘Emrah’ın İstanbul’da doğduğu bildiriminin yanı sıra aşağıdaki bildi­rimleri de taşır:

7a. Emrah Türkiye’de doğdu.

7b. Emrah erkektir.

7c. Emrah insandır.

Emrah Istanbulda doğdu önermesi doğru olduğu sürece (7a,b,c) deki önermeler de doğru olacaktır. (7)’deki tümce ile (7a,b,c) arasındaki ilişki gerektirim ilişkisidir.

Gerektirim: A tümcesi/önermesi zorunlu olarak B tümcesini/önermesini de ta­şıdığında A tümcesi/önermesi B tümcesi/önermesini gerektirir. Eğer A B’yi gerekti­rirse A doğru olduğunda B’de zorunlu olarak doğru olur.

İki tümce arasında gerektirim ilişkisi olmasını garantileyen anlamsal ilişkilerden biri üst kavram ilişkisidir. ‘Emrah İstanbul’da doğdu’ tümcesinde İstanbul ve Tür­kiye arasında bir kapsama ilişkisi vardır ve Türkiye, İstanbul için bir üst kavramdır. Benzer biçimde ‘Emrah’ ile ‘insan olma’ ve ‘erkek olma’ özellikleri arasında da bir üst kavram ilişkisi olduğunu da söyleyebiliriz.

Aşağıdaki önermelerde

1. Hangi önerme diğerini gerektirir?

  1. Canan şu anda Pariste kalıyor. B. Canan şu anda Fransada.

A ve B gibi iki tümce arasında gerektirim ilişkisi olması A’mn doğruluğuna bağ­lıdır. A doğru değilse Bde doğru olamaz. Ayrıca A olumsuzlandığmda B gerektiri­mi ortadan kalkabilir. Örneğin, Uğur Mumcu suikasta kurban gitti gibi bir A öner­mesi Uğur Mumcu öldii B önermesini gerektirir. Ancak A önermesi Uğur Mumcu suikasta kurban gitmedi biçiminde olumsuzlandığmda artık B önermesi ortadan kalkacaktır.

Gerektirim dikkat edilecek olursa karşılıklı bir ilişki değildir. A önermesi B önermesi gerektirdiğinde B önermesi de A’yı gerektirir diyemeyiz. Örneğin, Emrah İstanbul'da doğdu önermesi Emrah Türkiye de doğdu bildirimini de içerirken Em­rah Türkiye'de doğdu önermesi Emrah İstanbulda doğdu bildirimini içeremez. An­cak bir tümcedeki sözcükler arasında bakışımlı karşıtlık ilişkisi olduğunda A tüm­cesinin gerektirimi olan B tümcesi ile arasında çift yönlü bir gerektirim vardır. Aşa­ğıda (8)de sunulan tümce anlamsal olarak (8a)’yı gerektirir:

  1. Ali Ayşe’nin babasıdır.

8a. Ayşe Ali’nin evladıdır.

(8)   ve (8a)’da sunulan ‘Eğer X Y’nin babası ise Y X’in evladıdır’ anlamsal yapı­sı bakışımlı bir karşıtlık ilişkisidir ve dolayısıyla bu tür bir yapı taşıyan önermeler arasındaki anlamsal ilişki çift yönlü olacaktır. Bu ilişki açımlama ilişkisi olarak ele alınmaktadır (Hurford ve diğerleri, 2007).

Açımlama: İki önerme arasındaki gerektirim çift yönlü olduğunda araların­daki ilişki açımlama ilişkisidir.

Önvarsay>m

Tümceler arasında gerektirime benzeyen ancak farklı olan bir çıkarım ilişkisi daha vardır: Önvarsayım. Gerektirim ilişkisinde gerektiren tümce/önerme olumsuzlan- dığında gerektirim ilişkisinin iptal edilebildiğini görmüştük. Oysa aşağıda (9)’da ve

(10)           ’da verilen tümcelerdeki Murat’ın bir kedisi var önermesi hem olumlu hem de olumsuz tümce biçimlerinde ortadan kalkmamaktadır:

  1. Murat’ın kedisi çok güzel.

10. Murat’ın kedisi hiç güzel değil.

(9)    ve (10)’daki tümcelerde konuşmacı dinleyenin ‘Murat adındaki kişiyi ve onun bir kedisi olduğunu’ bildiğini varsayar ve sözcesini buna göre düzenler.

Burada dikkat edilmesi gereken, gerektirim mantıksal bir özellik iken önvarsa- yım sözce ile ve konuşmacının karşısındakinin bilgi düzeyine göre sözcesini dü­zenlemesiyle ilgili bir özelliktir. Eğer dinleyici konuşmacının Murat adında bir ar­kadaşı olduğunu ve onun da bir kedisi olduğu bilmiyorsa konuşmacı sözcelerini buna göre düzenler ve (9)’da çıkarımsal olarak sunulan önvarsayım bilgisini açık­ça dile getirerek “Murat adında bir arkadaşım var, onun da bir kedisi var. Çok se­vimli” der. Bu nedenle önvarsayım her ne kadar tümceler ve önermeler arası an­lamsal bir ilişki gibi görünse de konuşma koşullarına göre ortaya çıktığından daha çok sözce ile ilgili edimsel bir özelliktir. Dolayısıyla önvarsayım sözcelerin öner­meleri arasındaki anlamsal ilişkiyle ilgilidir (Löbner, 2002).

Önvarsayım: Konuşmacının sözcesinde dinleyenin önceden bildiğini varsay­dığı bilgiyi çıkarımsal olarak sunmasıdır.

Daha önce de belirttiğimiz gibi önermeler arasındaki ilişkinin önvarsayımsal olup olmadığını anlamak için olumsuzluk testini kullanmamız gerekir. Örneğin, “Sigarayı bıraktığıma pişmanım” sözcesi önceden sigara içerdim önermesini de ön- varsayar. “Sigarayı bıraktığıma pişman değilim” olumsuz sözcesi de aynı önermeyi hala önvarsaymaktadır. İşte, önvarsayımın olumsuz sözcelerde de kalması ‘olum­suzluğa direşim’ olarak adlandırılır.

Önvarsayıma kimi zaman varolma arka plan bilgisi olarak tümceden ulaşılabilir. “Arabam bozuldu” sözcesi bir arabam var önvarsayımıni; “Muratın kedisi sarışın” sözcesi ise Murat’ın bir kedisi var önvarsayımını taşır. Kimi zaman da önvarsayım bilgisi ana tümcenin tümleci olan bir iç tümceyle sunulabilir. ‘Sigarayı bıraktığıma memnunum’ tümcesinde ‘sigarayı bıraktığıma’ ana tümceye yerleştirilmiş bir ad tümceciğidir ve ‘daha önce sigara içerdim’ önvarsayımını yansıtır. ‘Annemin İstan­bul’dan ayrıldığını kimse bilmiyor’ tümcesinde de ‘Annemin İstanbul’dan ayrıldığı­nı’ ad tümceciği ‘annem daha önce İstanbul’da idi’ önvarsayımını yansıtmaktadır.

Bazı eylemler aldıkları tümceciklerdeki önvarsayım bilgisini engellerler. Örne­ğin ‘Bahçede bir adam gördüm sandım’ tümcesinde sanmak eylemi ‘bahçede bir
adam var’ önvarsayımını engeller. Öte yandan kimi eylemler önvarsayımı tetikler. ‘Bahçede bir adam gördüğüme eminim’ tümcesinde ‘emin olmak’ ile ‘bahçede bir adam var’ önvarsayımı garantilenmiş olur. Önvarsayımı engelleyen veya tersine te- tikleyen bu tür eylemlere önermesel tutum eylemleri denir. Önermesel tutum ey­lemleri olgusallık dışı ve olgusal olmak üzere iki türdedir. Önermesel Tutum Ey­lemlerine şunlar örnek olarak verilebilir:

Olgusal Olmayan: Sanmak, inanmak, zannetmek, farz etmek, hayal etmek, iste­mek v.b.

Olgusal Olan: Fark etmek, pişman olmak, bırakmak, görmek, v.b.

 

 

 

Sanmak eylemi olgusal olmayan bir tutum eylemidir. Farenin “Bunu tuzak sanmıştım" sözcesinde ‘bir tuzak var’ önvarsayımı ‘sanmak’ eylemi ile ortadan kalmaktadır.

Karikatür: Selçuk Erdem


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Aşağıdaki tümcedeki önvarsayım nedir?

‘Öğrencilerin hepsi derse zamanında gelmedi".

Çelişki

B önermesi A önermesinin doğruluk değeriyle çeliştiğinde aralarında ‘çelişki’ olu­şur. Örneğin, Ali Ankara'ya gitti ö nermesi eğer doğruysa Ali hiç Ankara'da bulun­madı önermesi çelişkilidir. Benzer biçimde Ali evli ama henüz evlenmedi önerme­sinde de eğer ‘Ali evli’ doğruysa henüz evlenmedi yanlış olmalıdır. Dikkat edece­ğiniz gibi çelişki söz konusu olduğunda A doğruysa B yanlış olmalıdır. Yukarıda­ki karikatürde bunu tuzak sanmıştım’ ile ‘ama aslında tuzakmış’ tümceleri çelişki­lidir. Bu çelişki ‘sanmak’ eylemi ile ‘aslında tuzakmış’ ifadelerinin çelişmesi söz konusudur.

Çelişki: İki önerme arasında A doğru iken B 'nin A 'yi yanlışlayan içerik sunma­sıdır.

TÜMCE ANLAMI VE SÖZDİZİM Anlamsal Roller

Tümce anlamı daha önce de değindiğimiz gibi birleşimseldir ve sözcüksel, dilbil­gisel ve sözdizimsel bileşenlerin bir arada yorumlanmasıyla tümce anlamına ulaşı­lır. Sözcükler ait oldukları ulamın dilbilgisel ve anlamsal özelliklerini hem öbeğe hem de tümceye taşırlar. Eylemler tümcede EÖ’ nün başıdır ve dilbilgisel özelliği olan geçişliliğe göre bir EÖ oluşur. Örneğin, ‘kırmak’ eylemi geçişlidir ve iç üye olarak tümleci konumuna ‘kırılabilir’ anlamsal özelliğini taşıyan bir AÖ alması ge­rekir. Oysa ‘ölmek’ eylemi geçişsizdir ve bir iç üye alamaz. ‘Ali *kendini/Ayşeyi öl­dü’ ifadesi bu nedenle bozuktur. Bir tümcede sözdizimsel olarak doğrudan nesne eylemin ‘iç üyesi’ özne ise ‘dış üye’dir. Eylem başı olduğu öbek içinde bir anlam­sal seçim işlemi yapar ve iç üyesini kendi anlamsal özelliğine uygun olarak seçer. Örneğin ‘kırmak’ eylemi kırılabilir olma anlamsal özelliğini taşıyan ‘cam, porselen vazo, v.b.’ adları seçebilir. Kırılabilir olma özelliğini taşımayan adlarla ortaya bo­zuk ifadeler çıkar: ‘*su kırmak, *kitap kırmak v.b. Aslında eylemin anlamsal etkisi iç üyesi ile sınırlı değildir. Şimdi aşağıdaki tümcenin neden bozuk olduğunu sap­tamaya çalışalım:

11. *Taş uyudu.

Yukarıdaki tümce geçişlilik açısından sorun taşımamaktadır çünkü geçişsiz ey­leme uygun olarak iç üye yoktur. Sorun, uyumak eyleminin [+canlı] bir özne ge­rektirmesinden kaynaklanmaktadır. Öyleyse eylem yalnızca iç üyesi olan nesneye değil, özneye de bazı anlamsal özellikler yükler. Eylemlerin nesnelere ve öznele­re yüklediği anlamsal özellikleri bir oyundaki rol dağıtımına benzetebiliriz. Örne­ğin, cinayet konulu bir oyunda bir katil-öldürme eylemini yerine getiren; bir de kurban-öldürülen ve eylemden etkilenen olacaktır. Öyleyse, öldür- eylemi öznesi­ne ‘edici’ nesnesine ise ‘etkilenen’ rolü yüklemektedir. İşte, eylemlerin üyelerine yükledikleri rollere anlamsal roller denir.

Anlamsal Roller: Eylemlerin özne ve nesne olan üyelerine eylemin gerçekleşebil­mesi için verdiği rollerdir.

Öldürmek eyleminin özneye yüklediği rollerden biri EDİCİ rolüdür. Edici rolü öznelere özgü bir roldür ve öznenin bir fiziksel eylemi bilinçli veya gücül olarak yerine getirmesini gerektirir. Kırmak, pişirmek, yırtmak, koşmak v.b. eylemler öz­nelerine edici rolü yüklerler:

11. Emrah camı kırdı

12. Rüzgâr fidanları kırdı.

13. Ayşe yemek pişiriyor.

14. Murat gazeteyi yırttı.

(11)     , (12) ve (13) ve (14)’te görülen tümcelerde özneler bilerek fiziksel bir ey­lemi gerçekleştirirler. (11)’de kırmak eyleminin tümcedeki öznesi [+insan] iken (12)’de özne [-canlı] özelliktedir ve kırmak eylemini gücül olarak yerine getirir.

Öldürmek eylemine geri dönecek olursak, bu eylemle kullanılacak olan nesne canlı iken eylem sonucunda öleceği için bir değişime uğrayacaktır. Öyleyse öldür­mek v.b. eylemler nesnelerine ‘etkilenen rolü’ yüklerler. ETKİLENEN rolü yükle­nen üyelerin bir değişime uğraması gerekmektedir. Yukarıdaki tümcelerin hepsin­de eylemler nesnelerine etkilenen rolü yüklemektedir. Peki, yalnızca nesneler mi etkilenen rolü yüklenir? Hayır. Özne de etkilenen rolü yüklenebilir. Örneğin, öl­mek eylemi geçişsizdir ve öznesine ‘etkilenen’ rolü yükler.

Şimdi nesnesi ‘gazete’ olan başka bir eylem üzerinde çalışalım. Aşağıdaki tüm­celerin ikisinde de nesne ‘gazete’dir. Peki, üstlendikleri rol aynı mı?

14. Murat gazeteyi yırttı.

15. Murat gazeteyi okudu.

Daha önce gördüğümüz gibi (I4)’te nesnenin üstlendiği rol etkilenen olacaktır çünkü değişime uğrar. Oysa (15)’te nesne bir değişime uğramaz. Burada ‘gazete’ eylemin yerine getirilmesinde bir konu oluşturur ve bize eylemin ne hakkında ya­pıldığını gösterir. Öyleyse, (15)’te nesnenin üstlendiği rol KONU rolüdür. ‘Zeynep arkadaşım aradı’, ‘Fatma dilbilim okuyor’ örneklerinde nesnelerin üstlendiği rol konu rolüdür. ‘Anlambilim dilbilimin alt alanlarından biridir’ örneğinde de ‘anlam- bilim’ konu rolünü yüklenmiştir.

Eylem bazı üyelerine de YARARLANICI rolü yükler. Eylem bir üye için gerçek­leştirildiğinde üye ‘yararlanıcıdır’. Aşağıdaki örneklerde sırasıyla ‘Ayşe’, ‘Murat’ üyeleri yararlanıcı rolü yüklenmişlerdir.

16. Ayşe’ye çay demledim.

17. Fatma Murat’a yemek pişirdi.

Özne duygusal, duyuşsal veya durumsal bir süreci yaşadığında üstlendiği rol DENEYİMCÎ rolüdür. Duymak, görmek, sevmek, özlemek, hoşlanmak gibi eylem­ler özneye deneyimci rolü yüklerler.

Tümcede eylemin geldiği yönü gösteren üye KAYNAK rolü; eylemin olduğu yeri gösteren üye YER rolü, eylemin hangi yöne doğru olduğunu gösteren üye ise HEDEF rolü yüklenir. Eylemin ne ile yapıldığını gösteren üye ise ARAÇ rolü yük­lenir. Aşağıdaki örneklerde sırasıyla ‘çeşmeden’ kaynak rolü; ‘masanın üstünde’ yer rolü; ‘annelerine’ hedef rolü ve ‘fırça ile’ araç rolü yüklenir.

18. Kedi çeşmeden su içti.

19. Kitapları masanın üstünde unuttum.

20. Çocuklar annelerine çiçek verdi.

21. Duvarı fırçayla boyadık.

Aşağıdaki örneklerde altı çizili AÖ'lerin yüklendiği rolü belirleyiniz: 1.  Emrah arkadaşına mektup gönderdi.

  1. Çocuklar camı tasla kırmış.
  2. Buzlar eridi.
  3. Çantamı otobüste unuttum.

YÜKLEM

Yüklem ve Yüklemleme

Sözdizimsel yapıda Eylem Öbeği üyelerini seçmesi ve bir takım anlamlar yükleme­si açısından tümceyi oluşturan birim olarak ele alınabilir. Benzer biçimde önerme yapısında ‘yüklem’ önermeyi oluşturan üyedir ve yüklem dışındaki birimler yükle­min üyeleridir. Yüklem üyelerini birbirleriyle ilişkilendirmek için yüklemleme işi­ni yapar. ‘Ayşe’ ‘masaya’ kitap’ ifadeleri ‘koy’ yüklemi tarafından birleştirilerek Ay­şe masaya kitap koydu önermesine ve ‘Ayşe masaya kitapları koydu’, ‘Kitabı ma­saya Ayşe koydu’ veya ‘Masaya kitap koydu Ayşe’ gibi tümcelere ulaşabiliriz. Öy­leyse bu tümcelerdeki önerme yapısı yüklem ve üyeleri açısından şöyledir:

YÜKLEM: koymak ÜYE:Ayşe ÜYE:Masa ÜYE:Kitap

Bu yüklemlemeyi şu işaretlemeyle de gösterebiliriz: koy ( Ayşe, masa, kitap)

Bu işaretlemede ‘koy’ yüklemi üç üyeyi yüklemler. ‘Ali öldü’ önermesinde ise ‘öl’ yüklemi tek üyeyi yüklemler. Öyleyse, yüklemler yüklemleme yaptıkları üye sa­yısına göre ‘tek üyeli’, ‘iki üyeli’ ve ‘üç üyeli’ olmak üzere üç türde ele alınabilirler. Yüklemleme: Tümcenin öbeklerini önermesel düzlemde ilişkilendirme işlemidir. Dikkat edilecek olursa yukarıda verilen tümcelerdeki dizilimler farklıdır ve tümce açısından ortaya çıkan anlamsal yapılar da farklıdır. Kitabı Ayşe masaya koydu diziliminde ‘kitap’ tümce başına taşınmış ve belirli biçimi almıştır. Bu ne­denle Ayşe masaya kitap koydu dizilimindeki ‘kitap’ belirsiz iken ‘kitabı’ belirlidir. Ancak daha önce de belirttiğimiz gibi önermeler tümcelerden farklı olarak sözdi- zimden kaynaklanan anlamsal farklılıkları taşımaz.

Yüklemleme işini yapan bir eylem olabileceği gibi bir ad veya sıfatta olabilir. Ay­şe çok kibar önermesinde ‘kibar’ bir sıfattır. Ayşe öğretmen önermesinde ise ‘öğret­men’ bir addır. Yüklemleme bir ad veya sıfat tarafından yapıldığında adcıl yüklem; bir eylem tarafından yapıldığında ise eylemcil yüklem ortaya çıkar. Yüklemler ay­rıca bir iş veya olayı aktardıklarında olay yüklemi; bir durum ve oluşu aktardıkla­rında ise durum yüklemi olarak sınıflandırılır. Vendler’a göre (1957; 1967) yük­lemlerin bir durumu veya bir olayı aktarmalarında eylemin anlamsal yapısı etkilidir. Kimi eylemler sürebilen bir etkinliğe; kimileri ise zamanda belli bir süre sürerlik gösteremeyen etkinliklere karşılık gelir. ‘Yürümek’ eylemi ile ‘düşmek’ eylemini karşılaştıralım. İnsan saatlerce yürüyebilir. ‘Mehmet saatlerce şehrin sokaklarında yürüdü’ diyebiliriz. Ancak ‘saatlerce düşmek’ gibi bir ifade olamaz ve ‘Mehmet sa­atlerce ağaçtan yere düştü’ diyemeyiz. Düşmek ve yürümek eylemlerinin her ikisi de olay yüklemi oluştururlar ancak ortaya çıkan yüklem eylemlerin zamanda sürek­lilik gösterebilmeleri açısından farklı olacaktır. Öte yandan ‘sevmek, hoşlanmak, bil­mek’ gibi eylemler fiziksel bir etkinliğe değil bilişsel veya duygusal bir etkinliğe kar­şılık gelirler. Bu tür eylemler ile kurulan yüklemler durum yüklemidir. Durum yük­leminde sevmek gibi eylemler olduğunda ne başlama zamanını, ne sürme zamanı­nı saptayabiliriz ve tümcede zamansal sınırlama ifade eden öbekler koymak olası değildir. Bu nedenle ‘Mehmet *iki saattir/ üç gündür/üç yıldır beni seviyor’ veya ‘Mehmet *iki saat içinde /üç gün içinde /üç yıl içinde beni sevdi’ tümceleri bozuk­tur. Vendler’ın yaptığı olay ve durum yüklemi sınıflandırması zamansal sürerlik olup olmamasını temel aldığı için ‘sözcüksel görünüş’ sınıflandırması olarak da ad­landırılır. Görünüş, bir eylemin bitip bitmediğine dair verilen bilgidir. Görünüş hem dilbilgisel bir ulam olarak hem de eylemlerin kendi içsel özelliği olarak tüm­ceye yansır. Dilbilgisel ulam olarak ‘bitmişlik ve bitmemişlik’ görünüş ulamları var­dır. (Daha ayrıntılı bilgi için Biçimbilim 4. Ünitesine bakınız).

Görünüş: Bir eylemin bitip bitmediği ile ilgili bilgi verem sözcüksel ve dilbilgisel ulamdır.

Sözcüksel görünüşü temel alan Vendler sınıflandırmasında 4 tür eylem sunul­maktadır:

  1. Durum eylemleri: Sevmek, hoşlanmak, beğenmek v.b.
  2. Edim Eylemleri: Yürümek, koşmak, yüzmek, temizlemek, v.b.
  3. Erişme Eylemleri: Bitirmek, başlamak, varmak, v.b.
    1. Tamamlama Eylemleri: bir mektup yazmak, bir kadeh şarap içmek, karşı kıyıya yüzmek, v.b.

Vendler eylemlerin görünüş türlerini saptamak üzere [+/- bitimli] olma anlam­sal özelliğini kullanır. Bazı eylemler içsel olarak bir etkinliğin başlangıç ya da bitiş noktasına gönderim yaparlar ve dolayısıyla bitimli eylemlerdir. Zamanda süreklilik gösteremezler. Örneğin, bitmek eylemi bir işi yapma etkinliğinin son noktasıdır. ‘Ödevi bitirdim’ dediğimizde ‘ödevi hazırlama işinin sonunda olduğumuz anlaşılır. ‘Tepeye vardım’ örneğinde de ‘Tepeye tırmanma işini bitirdim’ bilgisi vardır. Öy­leyse ‘varmak’ bir mesafenin bitim noktasını gösterir. Erişme eylemleri bitimlidir. Benzer biçimde bir edim eylemini zamansal ya da fiziksel bir ölçüm yapan bir öl­çüm öbeğiyle kullandığımızda da eylemi [+bitimli] yapmış oluruz. ‘mektup yaz­mak’ edim eylemidir. Saatlerce sürebilir. ‘Dün mektup yazdım’ ifadesinde eylem açısından bir bitimlilik söz konusu değildir. Ancak ‘Dün bir mektup yazdım’ dedi­ğimizde ‘bir mektup’ yazmak eylemin in ne kadar sürdüğüne ve bittiğine dair bil­gi verir. Böylece eylem de bir bitimlilik kazanır. Bir ölçüm öbeği ile bitimli hale ge­len eylemler tamamlama eylemleridir. Erişme eylemi ile tamamlama eylemi arasın­daki yapısal fark şudur: Erişme eylemleri bitimliliği içsel bir anlamsal özellik ola­rak taşırlar. Tamamlama eylemleri ise ancak Eylem Öbeğinde bu özelliği bir Öl­çüm Öbeği ile yüklenirler.

Bir eylemin bitimlilik taşıyıp taşımadığını ‘içinde’ testi ile anlayabiliriz. Aşağıda­ki örnekleri inceleyelim:

22. Dağcılar iki saat içinde/ iki saatte tepeye vardı.

23. Filiz iki saat içinde/ iki saatte duvarı boyadı.

24. Altuğ *iki saat içinde/ iki saatte yürüdü.

25. Can *iki saat içinde/ iki saatte konuştu.

26. Mehmet *iki saat içinde/iki saatte beni sevdi.

(22)’de ve (23)’te sunulan örnekler içinde testinden geçebilirken (24), (25) ve (26)’da sunulan örnekler geçememektedir. Tepeye varmak bir erişme eylemidir ve bu özelliği tümceden almaz. Ancak boyamak eylemi aslında bir edimdir. ‘Günler­ce duvar boyadım’ da denebilir. Örnekte ‘duvarı’ ifadesi belirli bir duvar anlamı ta­şıdığından eylemin ne kadar süre yapılmış olduğu da ölçülür. Dolayısıyla ‘duvarı boyamak’ bir tamamlama eylemidir. Öte yandan (24) ve (25)’te sunulan tümceler­deki ‘yürümek’ ve ‘konuşmak’ eylemleri edim gösteririler. Edim eylemleri [+sürer] ve [-bitimli] özellik taşırlar. Bir eylemin sürdüğü ile ilgili bilgi sunarken bitimi ile il­gili bilgi sunmazlar. Bir eylemin edim eylemi olup olmadığını ‘boyunca’ testi ile an­layabiliriz. Boyunca belirteci ancak sürebilen eylemlerle kullanılabilir. Daha önce (24) ve (25)’te sunduğumuz tümceler boyunca belirteci ile sorunsuz kullanılabil­mektedir: ‘Altuğ iki saat boyunca yürüdü’ ve ‘Can iki saat boyunca konuştu’.

(26)’da gördüğümüz ‘sevmek’ eylemi ise ne edimler gibi sürerlik ne de erişim ve tamamlama eylemleri gibi bitimlilik taşırlar. Bu tür eylemler [+durağan] dır ve ne başlangıcına, ne de bitişine zamansal olarak gönderim yapılabilir. ‘*Dün İngiliz­ce bilmeye başladım’ ve ‘*İki saat/iki gün/ iki yıl içinde İngilizce bildim’ ifadesi bu nedenle bozuktur.

 

Şimdi Vendler’ın önerdiği eylem türlerinin [+/-sürer], [+/-bitimli] ve [+/-durağan] oluşuna göre dağılımlarını aşağıdaki tabloda görebiliriz:

 

Edim

Erişim

Tamamlama

Durum

Bitimli

-

+

+

-

Sürer

+

-

-

-

Durağan

-

-

-

+

Tablo 4.1


 

 

Özet


 

 

P

 Sözce anlamı, tümce anlamı ve ifade anlamı ara­sında ayrım yapabilmek ve farklı anlam düzey­lerinin değişkenlerini betimleyebilmek.

Tümce anlamı her hangi bir bağlamdan bağımsız, yalnızca sözcüksel, dilbilgisel ve sözdizimsel bileşenler açısından tanımlanabilen anlam de­mektir. Sözdizimsel bir bütünlük oluşturan ifade­ler her hangi bir bağlamdan bağımsız ele alındı­ğında ‘tümce’ olarak adlandırılırlar. Sözce anlamı ise her hangi bir tümce belli bir bağlamda bağla­mın gerektirdiği gönderim ve doğruluk koşulları açısından tanımlandığında ortaya çıkan anlam de­mektir. Sözce anlamı açısından bağlam, gönde­rim bilgisi ve hangi koşullarda sözcenin ge­çerli olabileceği bilgisini gereklidir.

Önerme sözce ve tümcelerin soyut kavramsal içe­riğidir. Önermeler yüklem ile onun üyeleri arasın­daki kavramsal bütünlüktür ve bir olgu hakkında bildirim yaparlar. Önerme anlamı dilbilgisi ve söz- dizimden bağımsız betimlenir. Yalnızca bildirim yapan tümcelerin önermeleri vardır. Örneğin, so­ru tümceleri önerme düzeyinde ele alınamaz.

Önerme türlerini doğruluk koşulları açısından tanımlayabilmek ve farklı türden önermeleri çö­zümleyebilmek.

Önermeler doğruluk koşulları açısından zorunlu doğru olan analitik önerme ve koşullara göre doğru veya yanlış olabilen sentetik önerme ola­rak ikiye ayrılır. Analitik önermeler olgulara da­yalı genellemeleri (Güneş doğudan doğar) ve eş- sözlülüğü içerir. Bir önermenin doğru olması zo­runlu koşul ve yeterli koşulları yerine getirmesiy­le sağlanır.

Önermeler arası anlamsal ilişkileri betimleyebil­mek.

Önermeler arasındaki temel ilişki türlerinden biri gerektirimdir. Gerektirim A tümcesi/önermesi zo­runlu olarak B tümcesini/önermesini de taşıdı­ğında A tümcesi/önermesi B tümcesi/önermesini gerektirir. Eğer A B’yi gerektirirse A doğru oldu­ğunda B’de zorunlu olarak doğru olur. Gerekti­rimlerde ilişki tek yönlüdür. Örneğin Abdi İpek­çi suikaste kurban gitti önermesi Abdi İpekçi öldü önermesini gerektirir ancak Abdi İpekçi öldü öner­mesi Abdi İpekçinin nasıl öldüğü bildirimini ge­rektirmez. Önermeler arasındaki diğer bir ilişki türü de önvarsayımdır. Önvarsayım konuşmacı­nın sözcesinde dinleyenin önceden bildiğini varsaydığı bilgiyi çıkarımsal olarak sunmasıdır. Önvarsayım tümceden çok sözce ile ilgilidir. Çe­lişki ise A önermesi doğruyken B önermesinin yanlış olması durumudur. Ali evde ama şu anda evde değil çelişen iki bildirimi içerir. Evde olduğu doğruysa evde değil önermesi yanlış olmalıdır.

Tümcenin sözdizimsel yapısı ile anlamsal yapısı 4 arasındaki ilişkiyi Eylem Öbeği ve yüklem açısın­dan çözümleyebilmek.

Eylem Öbeği üyelerine anlamsal roller yükler. Anlamsal roller bir eylemin yerine getirilebilmesi için gerekli koşullarla ilgilidir. Örneğin, kırmak eyleminin yerine getirilebilmesi için [+canlı] bir özneye ihtiyaç vardır. Fiziksel bir eylemi yerine getiren özne EDİCİ rolü üstlenir. Kırmak eyle­minden etkilenerek dönüşüm geçiren üye ise ET­KİLENEN rolündedir. Üye eylemden etkilenmek yerine eylemin ne hakkında olduğunu gösterin­se KONU rolünü yüklenir. Kitap okumak öbe­ğinde kitap konu rolündedir. Eylemin kaynağı ya da çıkış noktasını gösterdiğinde KAYNAK; hangi yöne doğru olduğunu gösterdiğinde HE­DEF; üye eylemden yararlandığında YARARLA- NICI rolünü alır. Özne olan üye eylemle duygu­sal, bilişsel ve duyusal bir süreç geçirdiğinde ise DENEYİMCİ olur.

Önermelerin kurucuları ise yüklemlerdir. Bir yük­lem yüklemleme ile üyeler arasındaki olay ve durumun yerine getirişi açısından ilişkilendirme- yi kurar. Yüklemler taşıdıkları olay yapısı eylem­lerin sözcüksel görünüş özelliği açısından farklı­lık gösterir.Vendler’in sınıflandırmasına göre 4 tür eylem vardır: Edim, erişme, tamamlama ve durum. Eylemleri görünüş özellikleri açısından birbirinden ayıran özellikler sürerlilik, bitimlilik ve durağanlıktır.

Kendimizi S>nayal>m

  1. Aşağıdakilerden hangisi sözce anlamının özellikle-

rinden

biridir?

a.

Doğruluk koşulları

b.

Kavramsal içerik

c.

Yüklemleme

d.

Birleşimsel anlam

e.

Sözcüksel anlam

 

  1. 6.    Aşağıdaki tümcelerin hangisinde altı çizili üye etki­lenen rolü üstlenmiştir?
    1. Çocuklar top oynadı.
    2. Ayşe annesini özlemiş.
    3. Öğrenciler soru çözüyor.
    4. Karadeniz açıklarında bir gemi battı.
    5. Kuşlar güneye göç ediyor.

 

 

 

2. Analitik önermeler ile ilgili aşağıdaki ifadelerden 7. Aşağıdakilerden hangisi anlamsal rollerden biri de- hangisi doğrudur?                                 ğildir?

a.

Genellemeler içermez.

a.

Konu

b.

Bağlama göre yanlış olabilir.

b.

Taşıma

c.

Yeterli koşulları taşımaz.

c.

Kaynak

d.

Karşıtlık içerir.

d.

Araç

e.

Her koşulda doğrudur.

e.

Edici

 

 

 

 

  1. 3.    (I) Ali arabasının anahtarını kaybetmiş.

(II) Alinin bir arabası var.

Aşağıdakilerden hangisi yukarıda verilen önermeler ara­sındaki anlamsal ilişkiyi doğru olarak betimler?

  1. Çelişki
  2. Gerektirim
  3. Önvarsayım
  4. Eşsöz
  5. Alt kavram
  6. 4.    Aşağıdaki tümcelerden hangisi açımlama içerir?
  7. Bütün öğrenciler derse erken geldi.
  8. Can yarın gidecek.
  9. Akşam yağmur yağdı.
  10. Anlambilim anlambilimdir.
  11. Kitaplar dergilerin altında.
  12. 5.    Aşağıdakilerden hangisi önvarsayım özelliklerinden biri değildir?
    1. Konuşmacı sözcesini dinleyicinin bilgi durumu­na göre düzenler.
    2. Arka plan bilgisi sözcelerde çıkarımsal sunulur.
    3. Önvarsayım varolma bildirimi yapar.
    4. Önvarsayım doğru veya yanlış olabilir.
    5. Olgusal eylemler önvarsayımı tetikler.
    6. 8.    Aşağıdaki tümcelerde altı çizili eylemlerden hangisi tamamlama eylemidir?
      1. Semih çok güzel bir resim çizdi.
      2. Murat bütün gün spor yaptı.
      3. Belediye görevlileri sokaklara afiş asıyor.
      4. Dün yeni bir ise başladım.
      5. Arkadaşlarım Ankarada kalıyor.
    7. 9.    Durum yüklemeleri ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
      1. Adcıl yapı taşırlar.
      2. Zamanda sürerlik gösterir.
      3. Durağandırlar.
      4. Sıfatlardan oluşur.
      5. İçsel olarak bitimlidir.
    8. 10.  Aşağıdaki önermelerden hangisi sentetiktir?
      1. Memeliler doğurgandır.
      2. Çocuklar yetişkin değildir.
      3. Bekârlar yalnızdır.
      4. Antartika kuzey kutbundadır.
      5. Çoban Yıldızı Venüstür.

Okuma Parçası

ÇAĞIN BİLGE TANIĞI Yıldırım Türker

‘Russel: Üç tutku yönlendirdi hayatımı: Sevgi açlığı, bil­gi arayışı ve insanlığın acılarına yönelik dayanılmaz bir merhamet. ’

Bahçede bir kez daha ağırlamanın zamanıdır. Çağını en iyi anlamış düşünürlerdendi. Arada döne döne Russel okumak insana iyi gelir. 97 yaşına kadar yaşamış olan bu benzersiz adam, hemen her konuda yapıt üretti. Analitik felsefenin önde gelen kuramcılarından olan Russel, mantık konusunda devrimci adımların yolunu açtı. Denemelerindeki berraklık dinden siyasete, edebi­yattan eleştiriye kadar çeşitli alanları aydınlatıyordu. Yılmaz bir aktivistti. I. Dünya Savaşı’na karşı çıktığı için Cambrid-ge, Trinity College’dan atıldı. Daha sonraları New York City College’dan da atılacaktı.

“Vatanseverler hep vatan için ölmekten söz eder, asla vatan için öldürmekten değil” diyordu. 1918 yılında al­tı aylığına Brixton Hapishanesi’nde kaldı.

Edebiyatçı parlaklığı O, her zaman bir edebiyatçı par­laklığı, bir bilim adamı berraklığıyla tatlı tatlı anlatır. Si­yaset üstüne şu dediklerine bir bakın: “Hükümet icraat­ları sonucunda herkesin inanıp çıktığı saçmalıkların so­nunun gelmeyeceğine ikna oldum. Bana uygun bir or­duyla onlara sıradan insanın payına düşenden daha faz­la para ve daha bol yemek sağlayacak gücü de verin, ben de otuz yıl içinde, nüfusun büyük bir çoğunluğu­nu, iki artı ikinin beş olduğuna, suyun ısıtıldığında don­duğuna ve soğuduğunda da kaynadığına ya da devletin çıkarlarına hizmet edecek başka her türlü saçmalığa inandırayım. Elbette bu gibi inançlar oluşturulduktan sonra bile insanlar su ısıtmak için çaydanlığı buzdolabı­na koymayacaklardır. Suyun soğukta kaynadığı, pazar ayinlerine özgü, kutsal ve mistik, huşu içinde sözü edi­lecek ama günlük hayatta asla uygulanmayacak bir ha­kikat olacaktır. Sonunda, bu mistik doktrinin sözlü ola­rak inkârı yasalara aykırı kabul edilip inatçı heretikler de halk önünde ‘dondurularak’ cezalandırılacaktır. Bu resmi doktrini büyük bir hevesle benimsemeyen kimse­nin öğretmenlik yapmasına ya da yetki sahibi olmasına izin verilmeyecektir. Sadece en üst düzeydeki yetkililer kendi aralarında bütün bunların ne kadar saçma oldu­ğunu fısıldaşıp ardından da içip eğlenmeye devam ede­ceklerdir.”

Chomsky, gerek felsefe ve mantık konusundaki katkıla­rı gerekse eylemci kişiliğiyle kendisini çok etkilemiş olan Bertrand Russel’ı Einstein’la karşılaştırır: “İnsanlığın karşısındaki ciddi tehlikeler konusunda hemfikirdiler, ancak tepki vermek için farklı yollar seçtiler. Einstein’ın tepkisi Princeton’da oldukça rahat bir yaşam sürüp ken­disini çok sevdiği araştırmalarına adamak ve ara sıra bir­kaç dakika ara verip bir kehanette bulunmaktı. Russel’ın tepkisiyse gösterilere öncülük edip polisler tarafından götürülmek, güncel sorunlar hakkında geniş kapsamlı yazılar yazmak, savaş suçları mahkemeleri düzenlemek vb şekillerde oldu. Sonuç? Russel o zaman da şimdi de kötülenip suçlandı, Einstein ise bir aziz olarak yüceltil­di. Bu, bizi şaşırtmak mı? Hiç de değil?”

Vietnam Savaşı sırasında Sartre’la birlikte ‘Uluslararası Savaş Suçları Mahkemesi’ni kurdu.

89 yaşındayken Parlamento Meydanı’nda nükleer silah­lanmaya karşı yapılan bir gösteride tutuklandı. Hayatını nefretle mücadele ederek geçirdi. “Okullarda çocuklara okutulan tarih kitaplarının, o ülkenin tarihçileri tarafın­dan değil, başka bir ülkenin (hatta düşman ülkenin) ta­rihçileri tarafından yazılmışlardan okutulması önerisi dinleyenin kulağını sızlatabilir ama ‘tarih’ işte o zaman yıllar süren ve hep ‘bizim’ kazandığımız kanlı bir savaş (masal) olmaktan çıkar... İşte o zaman bize karşı pen­cereden bakan komşunun ‘öcü’ olmadığını, onun da bi­zim gibi aşamalardan (okullardan) geçip tam da devle­tinin istediği gibi bir koyun (pardon özür diliyorum... tamamen ‘vatandaş’ demek istemiştim oysa) olduğunu ve tarihte kazanan büyük hükümdarın ‘savaşlarda galip gelen değil’ aksine halkına ‘en uzun barışı’ yaşatan kü­çük insanlardan olduğunu öğrenirdik... Ve lakin mü­rekkeple değil kanla yazılıyor tarih dünyanın bütün devletlerinde.”

Kendini anlattığı bir şiirde, “Üç tutku yönlendirdi haya­tımı: Sevgi açlığı, bilgi arayışı ve insanlığın acılarına yö­nelik dayanılmaz bir merhamet” der. “Aşk ve bilgi gök­lere yükseltti/ Ama merhamet beni her seferinde çekip yere indirdi” diye devam eden şiirinin son dizesi, “İşte hayatım böyle geçti, yaşanmaya değer bulduğum” dur.

Kaynak: Radikal Gazetesi, 04/12/2010

 

 

Eğer yanıtınız doğru değilse “Anlam Türleri” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Önerme Türleri” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Önvarsayım” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Açımlama ve 1. Ünitedeki bakışımlı karşıtlık” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Önvarsayım” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Anlamsal Roller” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Anlamsal Roller” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Eğer yanıtınız doğru değilse “Vendler’ın Eylem Sınıflandırması” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız. Eğer yanıtınız doğru değilse “Vendler’ın Eylem Sınıflandırması” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız. Eğer yanıtınız doğru değilse “Önerme Türleri” ile ilgili bölümü tekrar çalışınız.

Sıra Sizde 1

İnsanlar ölümlüdür ve Kediler memelidir önermeleri her koşulda doğru olan değişmez bir olguyu bildirdik­leri için analitiktir. Ancak Paris dünyanın en güzel baş­kentidir ve Zeynebin kedisi çok sevimli önermeleri kişi­ye bağlı yargıları içerdiği için doğru veya yanlış olabilir. Dolayısıyla sentetik önermelerdir.

Sıra Sizde 2

  1. Canan şu anda Pariste kalıyor.
  2. Canan şu anda Fransada.

A önermesi B önermesini gerektirir. Paris Fransa’nın alt sınıfındadır.

Sıra Sizde 3

‘Öğrencilerin hepsi derse zamanında gelmedi’. Bu tüm­cedeki önvarsayım Derse geç gelen öğrenciler var öner­mesidir.

Sıra Sizde 4

Aşağıdaki tümcelerde altı çizili üyelerin anlamsal rolle­ri şunlardır:

  1. Emrah arkadaşına mektup gönderdi.

Arkadaşına: Hedef

  1. Çocuklar camı tasla kırmış.

Taşla: Araç

  1. Buzlar eridi.

Buzlar: Etkilenen

  1. Çantamı otobüste unuttum.

Otobüste: Yer

 

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Chierchia, G. ve S. M. Ginet. (1991). Meaning and Grammar: An introduction to Semantics. Cambrid­ge, Massachusett: MIT Press Donnellan, K. (1966) ‘Reference and Definite Descripti­ons’. Philosophical Review 75, syf. 281-304. Hurford, J.R., Heasley, B. ve M. B. Smith. (2007). Seman­tics: A coursebook. Cambridge:CUP Güven, M. (2008). ‘GörünüşTerimlerinin Türkçeleştiril­mesi üzerine Bazı Gözlem ve Öneriler’. Dilbilim Araştırmaları, syf 128-137.

Lemmon, EJ. (1967). ‘Sentences, Propositions and Sta­tements’. In Williams, B. ve A. Montefiore (eds.) Bri­tish Analytical Philosophy. London: Routledge ve Kegan Paul.

Löbner, S. (2002). Understanding Semantics. London: Arnold

Pustejovsky, J. pages.cs.brandeis.edu/~jamesp/clas- ses/LING130/presup.ppt Saeed, J. (2008). Semantics. Oxford: Wiley-Blackwell. Strawson, P. F. (1950). ‘On Referring’. Mind, New Seri­es, Vol. 59, No. 235. http://ocw.mit.edu/courses/linguistics-and-philo- sophy/24-251-introduction-to-philosophy-of-lan- guage-spring-2005/lecture-notes/handout8.pdf Vendler, Z. (1957) Verbs and Times, The Philosophical Review, 66, syf. 143-60 Verkuyl, H. J. (1993) A Theory of Aspectuality: The inte­raction between temporal and atemporal structure. Cambridge: Cambridge University Press.

Yule, G. (2003). The Study of Language. Cambridge:CUP

 

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Edimbilimi ve çalışma konularını tanımlayabilecek, Edimbilim-anlambilim arasındaki farkları açıklayabilecek, Konuşma ilkelerini tanımlayabilecek,

Söz eylemleri tanımlayabileceksiniz,

Anahtar Kavramlar

Edimbilim

• Bağıntı İlkesi

Anlambilim

• Sezdirim: Geleneksel Sezdirim,

Bağlam

Konuşmaya Dayalı Sezdirim

Sözce

• Söz Eylem Kuramı

İşbirliği İlkesi

• Düzsüz, Edimsöz, Etkisöz

Nitelik İlkesi

• Saptayıcı, Edimsel

Nicelik İlkesi

• Belirtici, Yükümleyici, Yönlendiri­

Tarz İlkesi

ci, Yansıtıcı, İlan Edici Edimsözler

 

 

 

 

EDİMBİLİM

Dilbilimin alt dalları olan sözdizimde tümce yapısı, anlambilimde sözcüklerin ve önermelerin anlamı ve edimbilimde sözcelerle ifade edilen anlam, inceleme kap­samına girer. Öyleyse, hem anlambilimin hem de edimbilimin konusu anlamdır. Dilbilimin bu iki alt dalı, birbirleriyle bağlantılı olsalar da dilin farklı anlam boyut­larını araştırırlar. Anlambilimin kapsamı, önermenin içeriğindeki sözlüksel anlam­dır; edimbilimin kapsamı ise konuşucunun niyetine ve bağlama dayalı anlamdır. Bu anlam farkları aşağıda daha ayrıntılı anlatılacaktır.

Edimbilim, 1930’larda Amerikalı felsefeciler Morris ve Peirce ile Viyana Çevresi felsefe ekolünden Alman asıllı felsefeci Carnap’ın çalışmalarıyla başlamıştır. Edim- bilimi bir çalışma alanı olarak ilk kez ortaya koyan bu felsefeciler, dilbilimin alt alanlarını şu şekilde ayırmışlardır: Sözdizim, dilsel işaretleri (sözcük gibi) birbirine bağlayan biçimsel ilişkilerin, anlambilim dilsel işaretler ile işaretlerin gönderimleri arasındaki ilişkilerin ve edimbilim dilsel işaretler ile bu işaretleri kullanan ve yo­rumlayanlar arasındaki ilişkilerin incelenmesidir. Edimbilim, anlamın önerme içe­riğinden ayrı, bağlama dayalı anlam unsurlarını inceleyen bir daldır.

Dilde anlamı inceleyen dil felsefesi uzun yıllar matematiksel mantık ile iç içe ele alınmıştır. Örneğin, Alman felsefeci Gottlob Frege hem matematiksel mantık hem de dil çözümlemelerine aynı anda katkı sağlamıştır. Daha sonra dil felsefecileri Grice (1967), Austin (1962) ve Searle (1969) dilin formal mantık yöntemi aracılığıyla çö­zümlenmesine karşı çıkmışlar ve dil incelemelerinde salt mantıkçılığın yeterli olma­dığını ve kişilerin niyet ettikleri anlamın da incelenmesi gerektiğini savunmuşlardır. İnsan bilişini anlamak için doğal bir dil olan insan dilinin incelenmesi amacıyla ya­pay mantık dilinin araç olarak kullanılmasının bir çelişki oluşturduğunu gören Grice iletişim süreçlerini başka bir araç ile incelememiz gerektiğini gösterir. Austin ve Se­arle ise dil kullanırken aynı zamanda bir eylem gerçekleştirdiğimizi açığa kavuşturur­lar. Bu araştırmacılar, edimbilimin gelişmesinde önemli katkı sağlamışlardır.

Edimbilim, dilbilimin diğer dallarına göre dilin daha çok iletişimsel boyutlarını inceler. Bu ünitede edimbilimsel dil çözümlemesi konu edildiğine göre önce dil, iletişim ve biliş arasındaki ilişki ve sonra anlambilim ve edimbilim arasındaki fark­lar açıklanacak; ardından edimbilimdeki temel dönüm noktalarını oluşturan dilsel çözümleme yöntemleri ele alınacaktır.

Dil, İletişim ve Biliş İlişkisi

Dilin bir iletişim aracı olduğu yadsınamaz. Ancak dili yalnızca ‘bir iletişim aracı’ olarak tanımlamak yetersizdir; çünkü dil her zaman iletişim için kullanılmaz. Ör­

 

neğin, zihnimizdeki içsel konuşmalarımız ve belleğimizde tutmak amacıyla dili kullanarak yazdığımız küçük notlar iletişim kurmak amacıyla yapılmaz (Bierwisch, 1980). Ayrıca iletişimin dil dışı görsel ya da sese dayalı başka boyutları da vardır: vücut dili, yüzümüzdeki mimikler, el hareketleri, dans, resim, sözsüz müzik, trafik işaretleri, vs. gibi. Üstelik dilsel iletişim de, iki insanın bilişlerinde var olan bilgiyi kullanarak ve bu bilgiyi güncelleyerek etkileşimde bulunmasıdır. İletişim esnasın­da konuşucu ve dinleyici zihinlerinde birlikte çeşitli çıkarımlar da kullanarak birer bilişsel model oluştururlar. Brown ve Levinson’a (1987: 8) göre konuşulanın anla­şılması konuşucunun niyetinin dinleyicinin zihninde yeniden oluşturulmasıdır. Ko­nuşucu ve dinleyicinin bilişsel modelleri ne kadar birbirine yakınsa iletişim o ka­dar başarılı; bu modeller birbirlerinden ne kadar farklı ise o kadar yanlış anlama söz konusu olur. Bunu şu şekilde örneklendirebiliriz:

  1. Ayşe Antalya’ya taşındı.

Bu sözceyi dile getiren konuşucu, dinleyicisinin zihninde hangi bilgiler olduğu konusunda bir fikir sahibidir: Her ikisi de ‘Ayşe’nin kim olduğunu’, ‘Antalya’nın Türkiye’nin güneyinde bir kent olduğunu’ biliyorlardır ve yine her ikisi de bu bilgi­yi diğerinin bildiğini biliyordur. Bu örnekte olduğu gibi iletişim kuran kişiler arasın­da ortak bilişsel bir bilgi envanteri mevcuttur (Prince, 1981; Clark ve Marshall, 1981). Daha sonra göreceğimiz gibi, bu bilişsel bilgi dökümüne söylem modeli (Webber, 1979) ya da (bilişsel bağlam) diyeceğiz. Yukarıdaki konuşucu, bu sözceyi söyleye­rek ve dinleyicisinin bilişsel dökümünde bulunmadığını düşündüğü bir bilgiyi (Ay­şe’nin Antalya’ya gitmesi) vererek onun söylem modelini ya da bilişsel bağlamını günceller. Dili zihinsel olarak işlemlemek ve iletişim kurmak bir bakıma konuşucu ve dinleyicinin dil aracılığıyla bilişsel bağlamlarını mümkün olduğunca uyumlu hale getirmektir. Aksi takdirde yanlış anlamalar veya iletişimde kopukluk oluşur.

Bir dili konuşmak ve anlamak demek, sözdizim yapılarının edinçteki bilgisinin yanı sıra dili bağlam içinde ne şekilde kullanarak iletişimin başarıya ulaşacağını bilmek de demektir. Bu nedenle, Amerikalı toplum dilbilimci Dell Hymes (1974), Chomsky’nin edinç teriminin, dilin iletişimsel düzeydeki bilgisini de kapsayacak şekilde genişletilmesi amacıyla iletişimsel edinç kavramının gerekliliğini savun­muştur. İletişimsel edinç, dilin ses ve sözdizim yapılarının bilgileri yanı sıra bağ­lam içinde iletişim amacıyla uygun sözcelerin ne şekilde kullanılması gerektiği ve hangi sözcelerin hangi bağlamda uygun olacağı bilgisini içerir.

Yukarıda gördüğümüz gibi dil kullanımı ve yorumlamasının sosyal iletişimsel bir yanı olduğu gibi bir de bilişsel boyutu da vardır. Dilbilimin her alt alanında bi­liş ve bilişsel dil işleme süreçleri önemli boyutlardır.

Yandaki karikatürü iletişim açısından ne şekilde değerlendi­rebilirsiniz?

ANLAMBİLİM VE EDİMBİLİM

Anlambilim ve edimbilimin anlam çözümlemesi kapsa­mındaki iş bölümünü açıklamak için sözdizim ve anlam- bilim ünitelerinde de sözü edilmiş olan temel terimleri bir kez daha hatırlayarak bunları karşılaştıralım: Tümce, önerme ve sözce terimleri, sırasıyla sözdizim, anlambi- lim ve edimbilimin inceleme konusu olan kavramlardır. Hem tümce hem de önerme kuramsal soyut birimlerdir, oysa sözce somuttur. Tümce belli bir dilde olan sözdi-
zimsel bir yapıdır; önerme ise anlambilimsel bir öğedir. Fransızca, Japonca, vs. dil­lerindeki tümcelerin farklılık gösteren yapıları vardır. Oysa önerme aynı ifadeyi içeriyorsa her dilde aynı anlamı taşır; yani önerme herhangi bir dilde ifade edilse de belli bir dile ait değildir. Hem tümce hem de önerme bağlamdan bağımsız kav­ramlardır. Sözce ise bağlam içinde kullanılan bir tümce ya da onun bir parçası ola­bilir. Bir sözce belli bir yerde, belli bir zaman diliminde belli bir konuşucu tarafın­dan dinleyicisine söylenen birimdir. Önerme, zamansızdır, sözce belli bir zaman­da kullanılmıştır. Bu yüzden önermeleri inceleyen anlambilimin konusu, Grice’ın (1967) belirttiği gibi zamanı olmayan anlamdır. Tümce ve önerme, özne ve yüklem içerirken, sözce tam bir tümceden oluşabileceği gibi onun eksiltili bir parçası da olabilir. Örneğin, belli bir bağlam içinde dile getirilirse ‘Evet, belki de’, ‘olmaz’, ‘ta­bii ki’, vs. gibi parçalar sözce olabilir. Bir önermeyi anlamak için sözcüklerin bir- leşimsel anlamını bilmek yeterlidir. Oysa bir sözceyi anlamak için sözcüklerin bir- leşimsel anlamından daha fazla bilgiye gereksinim vardır.

Anlambilim, sözcük anlamını ve önermelerin doğruluk değerini; edimbilim ise konuşucunun sözcesinde dile getirmeyi amaçladığı anlamı incelemeye yöneliktir. Bir başka deyişle, edimbilimde sözcükler aracılığıyla dile getirilmeyen, yüzeyde görülmeyen anlam incelenir. Öyleyse, anlambilim dilsel anlamı, edimbilim ise ko­nuşucunun sözcesini kullanırken bağlam içinde niyet ettiği anlamı inceler. Her dil­de konuşucular söylediklerinden daha fazlasını anlatırlar. Örneğin, “burası çok sı­cak” gibi bir önerme içinde bulunulan ortamın sıcak olduğu gerçeğini belirtirken fiziksel bağlam içinde bir değer ifade eden sözce, konuşucu, dinleyici, aralarında­ki ilişki, fiziksel ortam, vs. göz önüne alındığında dildeki sözcükler ve önermenin belirttiği anlamın ötesinde görünmeyen bir anlam da taşıyacaktır. Bu sözce, bir ko­nuk tarafından ev sahibine yöneltilirse o kişinin pencereyi ya da klimayı açması yönünde bir rica olarak yorumlanabilir. Ancak bu sözce, kaloriferi yakmakla gö­revli kat görevlisine söylendiğinde bir şikâyet ya da kalorifer kazanındaki ısının azaltılmasına yönelik bir rica anlamı taşıyabilir. Bir üçüncü senaryoda ise deniz ke­narında güneş altında oturan iki arkadaş arasında geçen böyle bir konuşmada bu sözce denize girerek bir parça serinlemeye ya da gölgede başka bir yere gitmeye yönelik bir niyet anlamı içerebilir. Dördüncü olarak böyle bir sözce bir alışveriş merkezinde bir erkeğin, eşinin çok uzun süren mağaza gezmesini sona erdirip bir an önce açık havaya çıkma yönündeki isteğini belirtebilir. Sonuçta bu örnekte de gördüğümüz gibi aynı sözler farklı bağlamlarda çok değişik biçimlerde yorumlana- bilmektedir. Anlambilim dil içi anlamla; edimbilim ise dil ötesi bağlama dayalı an­lamla ilgilidir. Bağlama dayalı anlam Örnek (2)’de de görülmektedir:

  1. Yarın sinemaya gideceğiz.

Burada bir önerme ve bir sözce vardır. Anlambilim önermenin anlamını açık­larken, ‘sinemaya gidecek kişilerin kim olduğu ’ ve ‘yarın ’m hangi gün olduğu ’ so­rularıyla ilgilenmez. En fazla gizli öznenin konuşucuyu da içeren birinci çoğul ki­şi olduğunu ve yarın belirteciyle sözcenin söylendiği günden bir sonraki güne işa­ret edildiğini belirtir. Anlambilim, bu sözcenin hangi amaçla söylendiği ile de ilgi­lenmez. Bu sözcenin davet mi, öneri mi, vs. olduğu soruları da anlambilimin ko­nusu değildir. Bu soruların yanıtı, edimbilim kapsamında araştırılır.

Anlambilim ve edimbilimde anlam çözümlemesine yönelik iş bölümü şu şekil­de özetlenebilir:

Anlambilim ve Edimbilimde Anlamı İncelemeye Yönelik İş Bölümü

Anlambilim

Edimbilim

Tümce (ve sözcük) anlamı X sözcüğü/tümcesi ne demek?

Konuşucu (niyetine bağlı) anlam Konuşucu X sözcüğü ya da sözcesi ile ne demek istedi?

Zamana ve konuşucuya bağlı olmayan ve her zaman geçerli olan anlam

Belli bir zaman dilimine ve konuşucuya bağlı olarak yorumlanan anlam

Birleşimsel anlam

Gizil, dolaylı, çıkarıma dayalı olabilen anlam

Bağlamdan bağımsız anlam

Dil içi ve dil dışı bağlama dayalı anlam

Önerme anlamı

Sözce anlamı

Doğruluk değerine dayalı anlam

Doğruluk değerinin ötesinde anlam

Yapıya dayalı anlam

İşleve dayalı anlam

İletişimden bağımsız ele alınan anlam

Örtük iletişimsel anlam

Konuşucu ya da dinleyici üzerinde yaptırımı bulunmayan anlam

Konuşucu ya da dinleyici üzerinde yaptırımı olabilen anlam (Örneğin, söz verme, emretme, rica etme, vs.)

 

Bu bölümde hem edimbilim hem de edimbilimin inceleme birimi olan sözce için bağlamın önemli olduğunu gördük. Bu nedenle aşağıdaki bölümde bağlam kavramı ele alınacaktır.

Anlambilim ve edimbilim, dilbilimin anlamı inceleyen iki bilim dalıdır. Aralarında ne gibi farklar vardır? Kısaca açıklayın.

BAĞLAM

Edimbilim, dili gerçekleştirildiği bağlam kapsamında inceler (Stalnaker, 1972:383). Konuşucu için bağlam, sözce seçimi ve sözcenin sunum biçimini belirlerken din­leyici için sözcenin belli bir şekilde yorumlanmasını sağlar. Eğer bağlam, konuşu­cu ve dinleyici için bu kadar önemli ise, onların kullandığı dili ve onu üreten biliş­lerini modellemeyi amaçlayan araştırmacı da bağlam kavramını göz ardı edemez. Bağlam kavramı ve bağlama ilişkin aşağıdaki bilgiler, hem bu ünitede hem de bir sonraki edimdilbilim ünitesinde işlenecek konulara ışık tutucu niteliktedir.

Bağlam, bir sözcenin içinde yer aldığı dilbilimsel unsurlar ile sözcenin üretil­mesi, anlaşılması ve çözümlenmesinde rol oynayan bilişsel, durumsal ve sosyo­kültürel unsurlardır. Bu tanımdan da anlaşılacağı gibi, sözcelerin çözümlenmesi için farklı bağlamlar söz konusudur. Bu bağlamlar şunlardır:

Söylemsel Bağlam: Bu bağlam, aslında daha geniş kapsamlı olan dilbilimsel bağlamın bir parçasıdır. Fakat bizim amaçlarımıza uygun olan söylemsel bağlam olduğu için daha geniş olan dilbilimsel bağlamdan söz etmeksizin söylemsel bağ­lamı tanımlayacağız. Söylemsel bağlam, bir sözcenin içinde yer aldığı sözlü söylem ya da yazılı metnin yakınında ya da uzağında bulunan her türlü dil öğesidir. Bir sözcenin hemen önünde ya da arkasındaki sözce, gönderimsel ifadeler (yani adıl­lar, işaret sıfat ve adılları), zaman ve kip kullanımları söylemsel bağlamın içindeki bazı öğelerdir.

Bilişsel Bağlam-(Söylem Modeli)

Konuşucu/yazar, dil kullanarak dinleyici/okurun bilişinde belli bir söylem modeli (Webber, 1979) ya da bilişsel bağlam oluşturmasını sağlar. Bu bağlamda söylem varlıkları (kişiler, olaylar, varlıklar, vs) onlara atfedilen özellikler, eylemler, vs. ve bunların arasındaki bağlar bulunur (Webber,1979; Prince, 1981; Prince, 1992). Söy­lemde iletişim, bu söylem varlıkları, onlara atfedilenler ve aralarındaki bağlara yö­neltilen dikkat ile kurulur. Bilişsel bağlam, söylem ilerlerken aynı anda oluşturu­lur. Konuşucu ve dinleyicinin bilişsel bağlamları birbirine ne kadar yakınsa veya örtüşürse iletişim o kadar başarılı olur. Bağlam devinimseldir ve yeni sözceler ile güncellenir. Öyleyse bilişsel bağlam, konuşucu ve dinleyicinin dil kullanarak bir­likte oluşturdukları, sürekli değişen, güncellenen bir bağlamdır. Konuşucu ve din­leyicinin paylaştıkları bilgi ya da “ortak zemin” üzerine yeni bilgiler eklenir. Ah­met, bir arkadaşım, Türkiye, Pamuk Prenses, bir adam, vs. gibi öğeler söylem var­lıklarıdır. Söylem varlığı, üzerinde konuşulan, sözü edilen öğedir. Söylem varlıkla­rı, bilişsel bağlam ya da söylem modelinde, üzerine başka bilgiler asılacak askılar ya da içine yeni bilgi eklenen zihinsel dosyalar olarak görülebilir. Öyleyse bilişsel bağlamda konuşulan varlıklar, onlara atfedilen özellik, eylem, nitelikler, vs. ile bunların arasındaki bağlar bulunur. Bu ünitede bilişsel bağlam ve söylem modeli aynı anlamda kullanılmaktadır. Örneğin, bir sözcede geçen Eskişehir ya da bir şe­hir öbekleri bilişimizde bir dosya açmamız doğrultusunda bir talimat gibidir. Daha sonra bu dosyaya ...bir havacılık kenti olma yolunda... gibi bir atıf eklenerek bağ­lam güncellenebilir.

Durumsal Bağlam: Bir sözcenin içinde yer aldığı zaman, mekân ile konuşucu ve dinleyicinin kim oldukları gibi unsurlardır. ‘Senin bana bu kitabı getirmen ge­rek’ gibi bir sözcenin dile getirilmesi ve anlaşılması için sen ve bana adıllarının ve bu kitap gibi bir Ad Öbeğinin gönderimsel özelliklerinin anlaşılması, yalnızca ko­nuşucu ve dinleyicinin kim oldukları ve hangi kitabın söz konusu edildiğinin bi­linmesi ile gerçekleşebilir. Bunun için de bu kişilerle söz konusu kitabı durumsal bağlam içinde konumlandırabilmek gereklidir. Dün sinemaya yeni bir film geldi sözcesinde dün belirtecini anlamak için sözcenin zamanını bilmek önemlidir. Ben­zer şekilde, bana şu kitabı uzatıver sözcesinde hangi kitabın kastedildiği durum­sal bağlamdan anlaşılır. Durumsal bağlam, iletişim sırasında işaret adılları, işaret sı­fatları ve işaret eden zaman ve yer belirteçlerini (bu ay, bu ülkede, sen, ben, gele­cek yıl, geçen hafta, burası, böyle bir yer, vs.) işlemlemek için önemlidir,

Sosyo-kültürel Bağlam: Sözcenin içinde yer aldığı sosyal ve kültürel unsurla­rı içeren bağlamdır. Sözcenin kullanıldığı ortamdaki konuşucu ve dinleyici arasın­daki resmiyet veya samimiyet ilişkileri, konuşucu ve dinleyicinin cinsiyeti, yaşları, eğitim düzeyleri, içinde bulunulan kurumsal ortam (okul, hastane, banka, vs. gibi). Örneğin, bir doktorun bir meslektaşı, hastası, arkadaşı ve eşiyle konuşurken kul­landığı dil, farklılıklar gösterecektir. Hatta bu doktorun eşi de aynı işyerinde çalı­şan bir başka doktorsa aynı kişiye hastanede ve evde kullandığı dil farklı olacak­tır. Bir kadının ve erkeğin kullandıkları sözcük ve tümce seçimleri farklıdır. Kara­deniz bölgesi ile Ege bölgesinde kullanılan dil farklılık gösterir. 18 ve 78 yaşında­ki insanların kullandıkları dil farklıdır. Dil dışı toplumsal unsurlara dayalı bu fark­lılıklar, ‘dil değişkeleri’ olarak adlandırılır ve bu konular, dilbilimin başka bir alt da­lı olan toplum dilbilimin alanıdır. Bu ünitede dil değişkelerinden söz etmeden sos- yo-kültürel bağlamın edimbilimi ilgilendiren yönlerine değineceğiz. Örneğin, Türk- çede sen/siz îtalyancada tu/voi ve Almancada du/Sie adıllarının seçimi, konuşucu ve dinleyici arasındaki ilişkinin yakın ya da mesafeli olmasıyla ve dinleyicinin gö­
rece toplumsal konumu ile ilgilidir. Bu seçim de edimbilime ilişkin diğer ünitede değineceğimiz kibarlık stratejilerine bağlıdır. Bir başka edimbilimsel dil tercihi ve yorumu ise konuşucuların sosyo-kültürel bağlam kapsamında uzun süreli bellek­lerinde depoladıkları kişi, yer ve nesnelerden söz ettiklerinde görülür. Örneğin, bir kişi diğerine ‘Hafta sonu Adalar’a gidelim’ dediğinde Adalar, Eskişehir’de bir semt, İstanbul’da ise Büyükada, Heybeliada, vs. olarak algılanır. Benzer şekilde, bir konuşucunun diğerine ‘Ben Zeki Müren’i çok severim’ dediğini varsayalım. Bu durumda konuşucu, dinleyicinin Zeki Müren’in kim olduğunu bildiğini düşünü­yordur. Ortak olduğunu düşündüğü bu bilginin kaynağı, paylaşılan sosyo-kültürel bağlam içinde uzun süreli bellekte depolanan envanterdir. Öte yandan, yurt dışın­da doğup büyümüş ve Türkiye ile fazla bağlantısı olmamış olan ve dolayısıyla Ze­ki Müren’i tanımayan birine bunu belirtmek için konuşucu, sözcesini başka bir şe­kilde “paketlemelidir”. Örneğin, ‘Türkiye’de bir zamanlar çok ünlü olan ama ar­tık yaşamayan bir sanatçıyı çok severim’ şeklinde bir sözce tercih edebilir. Demek ki benzer sosyo-kültürel bağlamı paylaşan konuşucular, uzun süreli belleklerinde depoladıkları varlıklar hakkında karşılıklı bilgiye sahiptirler. Yukarıda Zeki Müren hakkındaki iki sözcedeki gönderim ifadelerine de ayrıca dikkat etmek gerekir: Bi­rinci sözcede sanatçı adı ile diğerinde ise ‘...bir sanatçı’ olarak anılmaktadır. Bu gönderimsel ifade seçimleri, konuşucunun dinleyicisi ile paylaştıklarını düşündü­ğü sosyo-kültürel ve bilişsel bağlamlardaki bilgiyle yakından ilişkilidir. Konuşucu dinleyicinin neyi bilip neyi bilmediği hakkında bir görüşe sahiptir (Clark ve Havil- land, 1977; Clark ve Marshall, 1981, Prince, 1981). Öyleyse sosyo-kültürel bağla­mın uzun süreli bellekte depolanan bilgi anlamında bilişsel bağlam ile etkileştiği­ni ve bu etkileşimin de gönderimsel ifade ve sözce seçimini belirlediğini söyleye­biliriz. Edimbilimdeki eski-yeni bilgi kavramları buna ilişkindir. Bu konuya sonra­ki ünitede biraz daha ayrıntılı biçimde değinilecektir.

Aşağıdaki bağlama ilişkin soruları yanıtlayınız: 1.                Korece ve Japonca yaşça büyük ya da mevki sahibi kişilerle konuşurken saygı biçimbi-

rimleri dediğimiz dilsel unsurlar kullanırlar. Bu kullanımı hangi bağlam belirler?

  1. “Yarın okula gidemeyeceğim” sözcesini anlamak için hangi bağlamsal bilgilere gerek

vardır?

İŞBİRLİĞİ İLKESİ (GRİCE, 1975)

Konuşmalarımız birbirinden kopuk, ardı ardına sıralanmış bağmtısız sözcelerden oluşmaz. Eğer öyle olsaydı konuşma sağduyulu ve akılcı olmaz ve bizler de anla­şamazdık. Aşağıdaki örnekteki gibi bir konuşma sizce mümkün olabilir mi? Buna iletişim diyebilir miyiz?

  1. Ahmet: Bugün sinemaya gittim.

Ahsen: Ben çikolatayı çok severim.

Şükran: Bugün Mars’ta su olduğu bulundu.

Yukarıdakine benzer bir konuşmanın iletişim olamayacağı açıktır. Biz bu şekil­de birbirinden tamamen kopuk ve herkesin kendince ürettiği sözceleri duymaya ve bu şekilde konuşmaya alışık değiliz. Sürekli bu şekilde konuşsaydık iletişim kurma­mız olanaksız olurdu. Amaç, gevezelik etmek olsa bile konuşmanın ortak bir hede­fi vardır. Konuşucular, bir diğeri ile işbirliği yaparak konuşmaya bu hedef doğrultu­sunda katkıda bulunurlar. Konuşmanın belli bir yerindeki katkı diğer konuşulanlar­la ilintilidir. Öyleyse, konuşmalarımızı düzenleyen bazı ilkeler vardır. Grice, insan­
ların genelde davranışlarını ve özelde dil kullanımlarını belirleyen ve insan aklı ta­rafından düzenlenen ve İşbirliği İlkesi adını verdiği düzenleyici kuralların varlığı­nı önermiştir. İşbirliği ilkesinin alt ilkeleri ise şunlardır: Nicelik İlkesi, Nitelik İlkesi, Bağıntı İlkesi ve Tarz İlkesi. Bu ilke ve alt ilkeleri örneklerle açıklayacağız.

İşbirliği İlkesi (Grice, 1975):

Konuşmanın amaç ve hedefi doğrultusunda ve uygun yerinde konuşmaya olan katkınızı beklendiği şekilde yapın.

Nicelik İlkesi:

a)    Konuşmaya katkınızı (konuşmanın amacı doğrultusunda) yeterince bilgilen­dirici olacak şekilde yapın

b)    Konuşmaya katkınızda gereğinden çok bilgi vermeyin.

Aşırı bilgilendirici olmak zaman kaybına yol açar. Ayrıca doğrudan ilintili olma­yan yan konuların ayrıntılarını vermek dinleyicinin aklını karıştırabilir. Gereğinden az bilgi vermek de dinleyici için yeterince bilgilendirici olmayacaktır. Nicelik İlke­sini açıklamak için aşağıda verilen örneğe bakabiliriz. Aşağıdaki konuşmanın Eski­şehir’de yeni tanışan iki arkadaş arasında geçtiğini varsayalım:

  1. Ahmet: Nerede oturuyorsun?

Sedef: Türkiye’de.

Bu konuşmada Sedef, yeterince bilgilendirici değildir, Türkiye bulundukları yer itibariyle çok geniş bir alanı kapsamakta ve yeterli bilgi vermemektedir. Tepeba- şı’nda deseydi, Eskişehir’de bulunan bir semt olarak Tepebaşı, konuşmanın amacı doğrultusunda yeterince bilgilendirici sayılırdı. Oysa postaneden Sedef’e bir paket yollayacak kişi için ise gereğinden az bilgi olurdu çünkü postaneden yollanacak bir paket için tam adres gereklidir. Bunun yanı sıra, Ahmet ve Sedef yurt dışında karşılaşsalardı, Sedef’in ilk yanıtı yeterince bilgilendirici sayılırdı çünkü o zaman yurtdışmda yaşama olasılığı da söz konusu olurdu. Yukarıdaki konuşmada Se­def’in Ahmet’e tam posta adresini vermesi de konuşmanın hedefi doğrultusunda aşırı bilgilendirici olduğu için zaman kaybına yol açar. Ayrıca doğrudan ilintili ol­mayan yan konuların ayrıntılarını vermek Ahmet’in aklını karıştırabilir. Gereğinden az bilgi vermek de dinleyici için yeterince bilgilendirici olmayacaktır. Yani her iki durumda da Nicelik İlkesi çiğnenmiş olur. Öyleyse, konuşmanın amacı, bağlam ve konuşmayı sürdüren kişilerin amaçları doğrultusunda önem kazanır. Burada bağ­lamın konuşmayı ne ölçüde belirlediğini bir kez daha gözlemlemiş oluyoruz.

Nitelik İlkesi: Konuşmaya doğru katkı yapmaya çalışın.

a)    Yanlış olduğuna inandığınız bir şeyi söylemeyin.

b)    Yeterince kanıtınız olmadan bir şey söylemeyin.

Nitelik İlkesine Brezilya’dan bir örnek verebiliriz. Brezilya’nın başkenti 1960’a kadar Rio de Janeiro idi. Ancak bu kentin aşırı kalabalıklaşması nedeniyle başkent, 1960’ta Brasilia kentine taşındı.

  1. Seda: Brezilya’nın başkenti nedir?

Sedat: Brasilia

Yukarıdaki soruya verilen yanıt Nitelik İlkesine uygundur çünkü Sedat doğru bilgi olduğunu düşündüğü bilgiyi vermiştir. Ancak Sedat, Brezilya’nın başkentinin hâlâ Rio olduğunu düşünseydi ve o şekilde yanıtlasaydı da kendince Nitelik İlke­sine uymuş olacaktı çünkü Nitelik İlkesi doğruluk değerleri gibi birebir dünyadaki gerçeklerle örtüşmek zorunda değildir. Konuşucuların niyetlerine bağlı bir ilkedir.

Konuşucular, konuşmanın hedef ve kapsamı doğrultusunda doğru olduklarına inandıkları bilgiyi verirler. Bu, konuşucu için yalan yanlış bilgi vermekten daha ko­lay ve daha ekonomiktir. Ancak daha sonra göreceğimiz gibi bu ilke de bazen çiğ- nenebilir.

Bağıntı ilkesi: Konuşmanızı bağıntılandırın. (Diğer söylenenlerle ilişkilendirin).

İnsanlar konuşma sırasında daha önce söylenmiş olanlara bağıntılı katkı yapar­lar. Örneğin, birisi size dün gördüğü bir filmden söz ederse siz de sinema ile bağ­lantılı konuşursunuz. Son zamanlarda gördüğünüz bir film ya da en çok sevdiğiniz filmden söz edersiniz. Diğerinin sinemaya ilişkin sözcesi üzerine “Mars’a olası in­san yolculuğundan” söz açılmaz (elbette karşıdaki kişinin izlediği film Mars’a iliş­kin değilse).

Tarz ilkesi: Açık olun.

a)    İfadede belirsizliği önleyin.

b)    Bulanık anlamlılığı önleyin.

c)     Kısa ve öz konuşun (gereksiz söz kullanıp lafı uzatmayın)

d)    Düzenli olun.

İnsanlar, bir öykü anlatacaklarsa ya da bir yemek tarifi vereceklerse olayların oluş sırasına göre bir düzenleme yaparlar. Örneğin pilav tarifi verirken, önce pirin­ci ayıklayıp yıkamalı, sonra yağda kavurmalı, daha sonra da pirincin çekebileceği kadar sıcak suda haşlamalıyız ve bu tarifi bu sırada vermeliyiz. Yoksa “önce pilavı haşlamalı, sonra pirinci ayıklayıp yıkamalı” sırasında bir yemek tarifi yapmak Tarz İlkesine uygun değildir.

Yukarıda görüldüğü gibi İşbirliği İlkesi ve alt ilkeleri 2. tekil kişiye yönelik emir kipinde düzenlenmiş olsa bile, bu ilkeler kuralcı ve yaptırımcı değildir. Bir başka deyişle “Ben Grice’a göre mi konuşacağım?” sorusu söz konusu değildir; çünkü bu ilkeler, akılcılık çerçevesinde zaten var olduğu düşünülen ve dili düzenleyici prensipleri betimleyen ilkelerdir. Bu ilkeler, dilbilimcilere dil kullanımına ilişkin çözümleme araçları sunar. Konuşucu ve yazarlar Grice’ın bu ilkelerini bilmeseler bile akıl sahibi kişiler olarak bu ilkelere uyarlar. Kullandıkları dilin dinleyici ve okuyucu için en iyi anlaşılacak biçimde düzenlenmesi için gerekli çabayı harcar­lar. İletişime giren kişilerin ortak bir hedefi vardır. Bu ortak hedef, sıradan bir ko­nuya ilişkin konuşurken, dedikodu yaparken ve gevezelik ederken bile mevcut­tur. Yapılan katkı bu hedef doğrultusunda ve diğer konuşulanlarla ilintilidir. Aslın­da İşbirliği ilkesi ve alt ilkeleri, kural olmaktan çok insan davranışlarını yönlendi­ren unsurlardır. Grice, akılcılık ve konuşucu niyeti kavramlarını özellikle vurgu­lar. Grice’in İlkeleri de dilsel kullanıma ve insan davranışlarına ilişkin olarak akıl­cılığın ve niyetin temelinde olan ilkelerdir. Öyleyse, İşbirliği ilkesi yalnızca dili kullanma ve anlama boyutunda değil, sağduyulu insan davranışlarının bütününde gözlemlenen olgulardır (Grice, 1975). Örneğin, Deniz’in kek pişirirken 4 adet yu­murtaya ihtiyacı varsa ona 2 ya da 6 yumurta vermek Nicelik ilkesine ters düşe­cektir. Nitelik ilkesine ilişkin olarak ise kek yapımında yardım eden kişinin katkı­sının gerçek ve doğru olduğu umulur. Örneğin birisi kek yaparken ona tuz değil, şeker verilmesi beklenir. Bağıntı ilkesine göre ise yapılan iş ile en bağıntılı katkı­nın yapılmasını bekleriz. Örneğin kek malzemelerini karıştırırken tam o esnada güzel bir kitap vermek yerine yumurta ya da şekeri uzatmak bağıntılı olacaktır. O sırada kek yapan kişiye güzel bir parfüm hediye etmek ise bağıntı ilkesini çiğne­mek demektir.

Sezdirim

Grice, bazen konuşma ilkelerinin çiğnenebileceğini göstermiştir:

  1. Sezen: Ayşe Sedat’ın sevgilisi mi?

Nermin: Bu konuda konuşmak istemiyorum.

Burada Nermin, Sezen’e bu konuda konuşmak istemediğini belirterek onunla işbirliği yapmayı açıkça reddeder. İşbirliği ilkesinin bu kadar açık çiğnenmediği ör­tük olarak işbirliği yapılmadığı durumlarda veya konuşucunun sözcesinde kastet­tiği örtük anlamlar sonucu Grice’in sezdirim dediği edimsel anlam ortaya çıkar:

  1. Meral: Ahmet her şeye burnunu sokuyor, değil mi?

Füsun: (Kısa bir sessizlikten sonra) Son zamanlarda hava iyice soğudu.

Bu örnekte Füsun Meral’in sözcesine bağıntılı bir biçimde yanıt vermeyerek ba­ğıntı ilkesini çiğner. Yani Meral ile işbirliği yapmaz. Bunun sonucunda Füsun, Ah­met’e ilişkin yorum hakkında görüş bildirmek istemediğini sezdirmektedir.

Aşağıdaki örnek ise biraz daha farklıdır:

  1. Ayça: Brezilya’nın başkenti nedir?

Yiğit: Brasilia ya da Rio herhalde.

Örnek (8)’de, nitelik ve nicelik alt ilkeleri çatışmaktadır. Yiğit, Brezilya’nın baş­kentini tam olarak bilmediği için doğru olduğuna inandığı bir yanıt verememekte ama bu kenti tam olarak belirtemediği için de yeterince bilgi sunamamaktadır. Bu­rada Yiğit’in tek kanıtı, sunduğu iki seçenekli bilgidir. Sonuçta Nitelik İlkesi paha­sına yeterince bilgilendirici olma doğrultusundaki Nicelik ilkesi çiğnenmiştir. Orta­ya çıkan sezdirim, Yiğit’in konuya ilişkin yeterli bilgisinin olmadığıdır. Aşağıdaki örnek de sezdirim içerir:

  1. Akif: Can iyi bir araştırmacı, değil mi?

Berna: El yazısı çok güzel.

Burada Akif, Can’ın iyi bir araştırmacı olduğunu düşünürken, Berna yalnızca el yazısının güzelliğinden söz ederek onun iyi bir araştırmacı olmasına ilişkin bir özellik söylemeyerek öyle olmadığı konusundaki görüşünü sezdirmektedir.

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi, konuşucular, bir şekilde işbirliği ilkesi­ni çiğnedikleri zaman sezdirimler ortaya çıkar. Sezdirim, işbirliği ilkelerinin çiğ­nenmesi sonuca ya da bu İlkelerin belli bir şekilde kullanımının tercihi sonucu or­taya çıkar; bir sözcede açıkça dile getirilmeyen, ama konuşma ilkeleri doğrultusun­da konuşucunun iletmeyi hedeflediği örtük anlamdır, dile getirilmeyen ama yine de anlaşılan bilgidir. Grice, sezdirimi ikiye ayırır: Geleneksel sezdirim ve konuş­maya dayalı sezdirim. Örnek (7), (8), (9) konuşmaya dayalı sezdirim örnekleri­dir. Konuşmaya dayalı sezdirim sözcenin dilbilimsel anlamından değil, iletişimde­ki bağlamından ortaya çıkan anlamdır. Öte yandan geleneksel sezdirim, sözcede­ki dilsel öğeler aracılığıyla ortaya konulan sezdirimdir. Aşağıdaki örnekte gelenek­sel sezdirim örnekleri görülmektedir:

10. a. Ayşe evlendi ve bebeği oldu.

  1. Ayşe’nin bebeği oldu ve evlendi.

Örnek (10a) ve (10b)’deki sözceler aynı doğruluk değeri taşıyan önermeler içerseler de sezdirimleri farklıdır: (10a)’da Ayşe önce evlenip sonra bebek doğur-

 

muştur; (10b)’de ise önce bebek doğurup sonra evlenmiştir. Öyleyse “ve” bağlacı­nın kullanımı ile sözce sıralanışı Ayşe’nin evlenme ve bebeğinin olması olaylarının gerçek hayatta da aynı sırada gerçekleştiği sezdirimini ortaya çıkartır. Aşağıdaki sözcede de “ve” bağlacı ve sözcelerin sıralanışı geleneksel sezdirim içerir:

11.Ayşe Ali’ye hakaret etti ve Ali evi terk etti.

Bu örnekte açıkça dile getirilmemesine karşın önce Ayşe’nin hakaret etmesi ve Ali’nin evi terk etmesi “ve”bağlacı ile birlikte bir neden sonuç ilişkisi sezdirimi içer­mektedir. Gerek (10) gerekse (11) Tarz ilkesi doğrultusunda düzenlenmiş sözce­lerdir. Örnek (12) ise Nicelik İlkesi doğrultusunda değerlendirilebilir:

12. Bazı arkadaşlarım partiye geldiler.

Yukarıdaki örnekte bazı arkadaşlarımın partiye gelmesi, hepsinin gelmediği anla­mını sezdirmektedir. Konuşucu, yeterli bilgiyi vermektedir: Eğer bütün arkadaşları partiye gelseydi, “bazı” yerine “bütün” niceleyicisini kullanırdı. Dolayısıyla sözcenin kendisinden çıkarımda bulunularak hesaplanan bu sezdirim de geleneksel sedirimdir.

Geleneksel sezdirimi hesaplamak (Grice’in terimi compute) için sözcedeki dil­bilimsel unsurlar yeterlidir. Öte yandan eğretileme (istiare), gizli alay (istihza), vs. konuşmaya dayalı sezdirimlerdir. Aşağıdaki fıkrada konuşmaya dayalı sezdirim bu­lunmaktadır:

Gözleri kör yalnız ve yoksul bir adam kırlarda başıboş dolanırken bastonuna değen sihirli lambayı alıp içinden Cin çıkarmayı başarmış. Cin çalışmaktan çok yorgun­muş ve adama şöyle bir baktıktan sonra;

- “Senin hayli isteğin vardır; şimdi sen gözlerin açılsın istersin, zenginlik dilersin, ev­lenmeyi arzularsın, ama uğraşamam. Sadece bir dileğini yerine getireceğim. İyi dü­şün ve ne isteyeceksen iste. ” demiş. Adam biraz düşündükten sonra dileğini söylemiş; -’’Çocuğumun saatlerce altınlarımı saymasını görmek istiyorum”

Bu fıkrada Cin adamın “tek” dilekte bulunabileceğini belirtir. Adam, ise “çocu­ğunun altınlarını saatlerce saymasını” ister. Adamın çocuğunun olması öncelikle evlenmiş olmasını ve altınlarının olması ise zengin olmasını gerektirir. Öyleyse as­lında tekmiş gibi görünen isteği içinde başka birkaç isteği daha barındırmaktadır. Sezdirim hakkında söylediklerimizi aşağıdaki şekli kullanarak özetleyebiliriz:

 

Konuşucu Anlamı                                                                               K ANLAMI

ve Sezdirimler


 

Şekilde görüldüğü gibi konuşucu anlamı ikiye ayrılır: Söylenen ve sezdirilen. Söylenen dile getirilen, sezdirilen ise dile getirilmeyen anlamdır. Sezdirilen anlam geleneksel sezdirim ve konuşmaya dayalı sezdirim olarak ikiye ayrılır. Yukarıda da belirttiğimiz gibi geleneksel sezdirim, sözcenin kendisinden, konuşmaya dayalı sezdirim ise konuşma bağlamından hesaplanan sezdirimdir.

Aşağıdaki soruları Grice'ın ilkeleri ve sezdirim konusunu göz önünde bulundurarak yanıt­layınız:

  1. Selen, Ceyda'ya “Yarın akşam tatlı yemeğe bekliyorum” dediğinde Ceyda, yemek yiye­rek Selen'e tatlı yemeğe gider. Oraya ulaştığında masanın harika yemeklerle donatılmış olduğunu görür ve Selen'in kendisini aslında yemeğe davet ettiğini anlar. Bunu Grice'ın konuşma ilkeleriyle ne şekilde açıklayabiliriz?
  2. Aşağıdaki fıkradaki sezdim nedir?

Nasreddin Hoca’ya sormuşlar.

-  İstanbul trafiği hakkında ne düşünüyorsun?

Hoca:

-  Tanrı’dan umut kesilmez, demiş. (Çetin Altan, Milliyet 25 Şubat 2007)

  1. Aşağıdaki örnekteki sezdirim nedir? Ne tür bir sezdirim bulunmaktadır? Niçin?

Onlar fakir ama mutlu.

SÖZ EYLEM KURAMI

Söz Eylem Kuramı, kişilerin inanç, amaç, isteklerine dayalı niyetlerine bağlı ola­rak edimsel anlam taşıyan sözcelerin konuşucu ve dinleyiciyi eyleme geçiren etki­lerini inceler. Söz Eylem Kuramı, İngiliz dil felsefecisi John Austin (1955, 1962) ta­rafından ortaya konmuş ve daha sonra Austin’in Harvard Üniversitesi’nde öğrenci­si olan Amerikalı felsefeci John Searle (1969) tarafından geliştirilmiştir.

Austin, dili matematiksel mantık çözümlemesi ile inceleyen dil felsefecilerinin önerme anlamına doğrulanabilirlik değerlerine indirgemelerine tepki olarak her önermenin bir doğruluk değeri taşımak zorunda olmadığını belirtmiştir. Bir başka deyişle, bizler konuşurken yalnızca dünya hakkında bir takım gerçekleri, olguları dile getirmeyiz: Soru sorarız, emir veririz, rica ederiz. Yani, bazı sözceleri kullana­rak bir edimde bulunuruz. Öyleyse, bir şey söylemek aynı zamanda bir şey yap­maktır. Bir sözce doğrultunda aynı zamanda bir eylem gerçekleştirdiğimiz bu işle­me söz eylem denir. Austin doğruluk değeri taşıyan ve doğruluk değeri taşımak zorunda olmayan sözceler arasındaki ayrıma dikkat çeker:

13. a. Bugün yağmur yağdı.

  1. Seninle iddiaya girerim ki yarın yağmur yağacak.
  2. Servetimi eğitim kurumlarına bağışlıyorum.
  3. Toplantıya zamanında geleceğime söz veriyorum.
  4. Sizi karı koca ilan ediyorum.
  5. Seni işten atıyorum.
  6. Özür dilerim.
  7. Çok teşekkür ederim.
  8. Buraya gel.

Yukarıda (13a) sözcesi dünyaya ilişkin bir olguyu saptar ya da betimler. Bunu Austin saptayıcı ya da betimleyici sözce olarak belirler. Buradaki önerme yağmur yağmış ya da yağmamış olmasına göre doğru ya da yanlış olabilir. Buna karşın, (13b-i)’deki diğer sözceler saptayıcı değil, bir eylem ortaya koyan sözcelerdir. Bu sözceleri dile getirerek aynı zamanda bir iş gerçekleştiririz. Yani, dili kullanarak aynı zamanda iddiaya girer, mirasımızı bağışlar, söz verir, insanların medeni du­rumlarını değiştirir, bir çalışanımızı işten atabilir ve özür dileyebilir, teşekkür ede­biliriz. Bunlar, edimsel sözcelerdir. Edimsel terimi etmek eyleminden türeyerek dil aracılığıyla aynı zamanda bir iş yaptığımızı gösterir. Austin, daha sonra saptayı­
cı sözcelerin de aslında edimsel olduğunu belirtir; çünkü saptayıcı sözceleri kulla­narak bir durumu belirtebilir, bir gerçeği dile getirme işlemi yaparız. Ayrıca, edim­sel sözceler, edimsel eylemler ile birlikte kullanılabilir: söylemek, belirtmek, dile getirmek, iddiaya girmek, söz vermek, yemin etmek, özür dilemek, affetmek, yasak­lamak, vs edimsel eylemlerdir.

14. Sizi yarın akşam yemeğine davet ediyorum.

Örnek (I4)’te dili kullanarak arkadaşlarımızı akşam yemeğine davet edebiliriz. Ancak edimin başarı ile gerçekleşmesi için aşağıda sözü edilen belli koşullar ge­reklidir. Bu koşullar gerçekleşmezse, yukarıdaki sözce ile bir edim gerçekleştirmek söz konusu olamayacağı için sözce geçersiz, Austin’in terimiyle mutsuz ya da uy­gunsuz, isabetsiz sözce olur. Bir sözce ile eylem gerçekleştirmek için gerekli olan ön şartlar uygunluk ya da mutluluk koşullarıdır. Örneğin, birisine söz vermek için samimi olmak ve gelecekte söz verilen eylemi gerçekleştirme niyeti olması gere­kir. Örneğin, söz verdiğimizde buna ilişkin şaka yapmıyor ya da söz verme eyle­mini yazdığımız bir şiir ya da roman için kullanıyor olmamamız gereklidir. Eğer söz verilen iş gerçekleştirilmediyse doğru/yanlış yargısı yerine sözcenin mut­lu/mutsuz sözce olması söz konusudur.

Bu kutunun içinde verilmiş olan koşullar söz eylemlerin artalamm daha iyi anlama­nız için verilen EKBİLGİdir.

EK BİLGİ: Söz Eylem Mutluluk Koşullan (Austin, 1962)

Sözcenin mutlu olabilmesi için gerekli koşulları Austin şu şekilde sıralar:

A.l. Belli koşullar altında belli kişiler tarafından dile getirilen sözlerin kabul edilmiş ge­leneksel usulleri olmalıdır.

  1. 2.   Belirli kişiler ve içinde bulunulan belirli koşullar o edimin yürütülmesi için uygun ol­malıdır.
  2. l.    Prosedür tüm kişilerce uygun ve
  3. 2.   eksiksiz biçimde yürütülmelidir.
    1. l.    Edimi gerçekleştirmeye yönelen insanların duygu ve düşünceleri o prosedürü gerçek­leştirmeye hazır olmalıdır

C.2. Ve bu edimler eksiksiz biçimde gerçekleştirilmelidir.

Eğer edimsel sözcelerde yukarıdaki kurallardan herhangi birine uyulmazsa or­taya mutsuz sözce çıkar. Daha önceki ünitelerde gördüğümüz gibi tümceler, dilbil­gisel açıdan kuralsız ise (*) kullanılır, edimbilimde ise mutsuz/uygunsuz sözce için (#) işaretini kullanmak gelenektir.

Yukarıdaki koşulların yanı sıra kurumsal edimleri gerçekleştirmek için yetki sa­hibi de olmak gereklidir:

14. Sizi karı koca ilan ediyorum.

15.Toplantıyı açıyorum.

16. Seni aforoz ediyorum.

Örnek (14)-(16)’daki sözceler ile bir edim gerçekleştirmek için kurumsal bir yetkiye sahip olmak gerekir (Searle,1979). (14)’te belediyenin, (15)’te yönetim ku­rulunun, (16)’da ise Hıristiyan âleminde kilisenin verdiği yetkiler gereklidir. Öte yandan, [Sevgi Gökçe’nin belirttiği gibi(kişisel iletişim)] İslam’a dayalı şer’i hüküm­le yönetilen bir hukuk sisteminde bir koca eşini söz eylem aracılığıyla boşayabilir:

17. Boş ol! Boş ol! Boş ol!

Austin söz eylemleri Şekil (2)’de görülen üçlü yapıya ayırmıştır:

Düzsöz eylemi: Bir sözceyi, ses, sözcük ve tümce olarak dilbil­gisel kurallara uygun bir biçimde dile getirme edimidir,

Edimsöz eylemi: Sözceyi kul­lanarak gerçekleştirilmek istenen amaca edimsöz denir. Örneğin bi­risini yemeğe davet etme amacını

bir sözce ile dile getirmek bir edimsöz eylemidir. Bazı edimsözler şunlardır: soru sormak, cevap vermek, bilgi vermek, güvence vermek, uyanda bulunmak, ilan et­mek, randevu vermek, eleştirmek, sözleşmek, yemin etmek, söz vermek, emretmek, rica etmek, teşekkür etmek, onaylamak, önermek, tavsiye etmek, tasdik etmek, vs.

Bazı edimsözler, açık edim eylemleriyle dile getirilebilir:

18. Yardım etmeye söz veriyorum.

19. Seni son kez uyarıyorum.

20. Bu konuyu onaylıyorum.

21. Sana yalvarıyorum.

Bunun yanı sıra sözceler aracılığıyla başka edimsözler gerçekleştirilebilir: Biri­sini aşağılayabilir, tehdit edebilir, şaşırtabilir, kızdırabiliriz. Ancak bu eylemleri kul­lanarak edimsözü açıkça dile getiremeyiz:

  1. #Seni             şaşırtıyorum,
  2. #Seni             kızdırıyorum

24. #Seni aşağılıyorum, vs.

Örnek (22-24)’teki sözceler bir edim gerçekleştirmek için değil ama bir gözlemi dile getirmek için kullanılabilir. Bunlar ancak saptayıcı sözceler olarak kullanılabilir. Edimsöz, tüm insan dillerine özgüdür; belirli bir dile göre değişmez ama edimsöz belirten sözcükler bir dilden diğerine farklılık gösterir (Searle, 1976: 2). Yani, söz ver­me edimi tüm dillerde aynıdır; ama İngilizcede “promise”, Almancada “versprechen”, Fransızcada “promettre”, Türkçede “söz vermek” sözcükleriyle dile getirilir.

Etkisöz eylemi: Bir sözceyi dile getirmenin sonucunda ortaya çıkan etkidir. Austin’e göre etkisöz eylemleri, konuşucu, dinleyici ya da diğerlerinin duygu, dü­şünce, görüş ve hareketlerinde sözceler sonucunda yaratılan etkidir. Örneğin, söz­ce kullanarak birisini ikna edebilir, ona kendimizi affettirebilir, birisine bir işi ger­çekleştirme yükümlülüğü hissettirebilir, ya da konuşucu olarak kendimizi yüküm­lülük altına sokabiliriz. Bu etkilerin her biri etkisöz eylemleridir.

Söz eylemin bileşenlerini aşağıdaki örneği kullanarak açıklayabiliriz:

 

Dolaysız ve Dolaylı Söz Eylemler

Searle (1975) söz eylemleri dolaysız ve dolaylı söz eylemler olarak ikiye ayırmıştır, Söz eylemlerdeki edim açıkça dile getirilebildiği gibi konuşucu niyetini dolaylı ola­rak da ifade edebilir. Açıkça dile getirilen söz eylemlere dolaysız söz eylemler, edimin açıkça dile getirilmediği durumlardaki söz eylemlere ise dolaylı söz ey­lemler denir. Dolaylı söz eylemde konuşucu dinleyiciye paylaştıkları bağlama bağlı olarak onun akılcı yetilerine güvenerek çıkarımda bulunması amacıyla bir söz eylem iletir.

25. a. Bana çikolata ver.

  1. Bana çikolata verir misin?
  2. Çikolatan var mı?
  3. Canım çikolata istiyor.
  4. Keşke çikolata olsa...

Örnek (25a)’da açıkça dile getirilen bir emir görüyoruz. Bu dolaysız bir söz ey­lemdir. Öte yandan (25b-c) soru tümceleridir. Normal şartlar altında, soru bir bilgi edinmek amacıyla sorulur ama burada bir rica edimi gerçekleştirildiği için bu söz­celer dolaylı söz eylemleridir. Benzer şekilde (25 d-e) örnekleri de dinleyicinin çı­karımına dayalı bilgi içerdikleri için dolaylı söz eylemlerdir. Konuşucu, dinleyici­nin bu sözceleri rica olarak yorumlayıp, çikolata isteği yönünde etkisöz edimi ger­çekleştirmesini beklemektedir.

Dolaysız söz eylemlerin bir tek anlamı vardır; oysa dolaylı söz eylemlerde çok­lu anlam söz konusudur.

26. Kitabı verir misin?

Yukarıdaki sözce, dinleyicinin kitabı verebilme yetisini sorgulama ve rica anla­mı gibi iki anlam içerir. Oysa aşağıdaki gibi doğrudan dile getirilen söz eylemlerin sadece tek anlamı ve tek edimsöz gücü vardır:

27. Kitabı ver.

Dolaylı söz eylemlerin bazıları aşağıda görüldüğü gibi gelenekselleşmiştir (Se­arle, 1975; Morgan 1978).

Konuşucu, karşısındakinin bir işi yapabilme yetisine ilişkin soru sarabilir:

28. Kapıyı kapatabilir misin?

29. Kapıyı kapatman mümkün mü?

Konuşucu bir işin yapılması konusunda kendi isteğini belirtebilir:

30. Çay içmek istiyorum.

31. Çay içsek ne iyi olur.

Dolaylı söz eylemde ayrıca konuşucu dinleyicinin işe ilişkin iznini isteyebilir:

32. Çay alabilir miyim?

Ancak her zaman bir söz eylemin belli bir yapı ile örtüşmesi söz konusu değil­dir. Örneğin aşağıda çeşitli teşekkür etme eylemi gerçekleştirebileceğimiz örnekler verilmiştir:

 

33. a. Çok teşekkür ederim.

  1. Teşekkürler.
  2. Sağol.
  3. Bana bu kadar güzel bir yemek yaparak beni çok mutlu ettin.
  4. Bu yemeğe bayıldım. Ellerine sağlık.

Öte yandan tıpatıp aynı yapıya sahip olan ve aynı anlamı taşıyan sözceler fark­lı bağlamlarda farklı edimsöz gerçekleştirebilir:

Örnek

Bağlam

Edimsöz

Oturun!

Karşısındakinin başında dikilmesinden bunalan bir müdürün çalışana söylediği sözce

Emir

Oturun!

"Oturabilir miyim?" Çalışanın müdüre sorduğu sorunun yanıtı olarak

İzin

Saat bir hayli geç oldu.

Bir davette bir kadının eşine söylediği sözce:

(Eve dönme konusunda) Rica

Saat bir hayli geç oldu.

Geç saatte eşinin çok yemek yemesi sonucu sağlığının bozulmasından çekinen kadının davette eşine söylediği sözce

Uyarı

Tablo 5.3


 

Edimsözlerin S>n>fland>r>lması

Yukarıdaki örneklerde görüldüğü gibi aynı sözcükleri, aynı yapı ve aynı anlam­ları taşıyan sözceler ile farklı edimsöz gerçekleştirilebilir. İletişimin başarılı ola­bilmesi için bu farklı edimsözlerin bağlama uygun biçimde yorumlanması gerek­lidir. Öyleyse, bu edimsözleri anlamak iletişimsel edincin bir parçasıdır. Dolayı­sıyla edimsözlerin sınıflandırılması dilbilim çözümlemeleri için gereklidir. Edim­sözleri yapısal ve anlamsal özelliklere bağlı olarak farklı biçimlerde sınıflandıran araştırmacılar vardır (Austin, 1962; Vendler, 1972; Searle, 1976 ve başkaları). Biz burada en yaygın olarak başvurulduğu için Searle’ün (1976) sınıflandırmasını te­mel alacağız:

Searle (1976) edimsözün amacı, sözcenin dünya ile bağlantısı ve konuşucu ve dinleyicinin psikolojik/bilişsel durum ölçütlerini kullanarak söz eylemleri sınıflan­dırır. Searle, edimsöz sınıflamasında bu üç ölçütü kullanır:

  • Edimsözün amacı: Örneğin rica etmek ve emretmek aynı edimsöz amacı ta­şırlar: Karşıdaki kişinin bir şekilde bir iş yapmasını sağlamak
  • Sözler ile gerçek dünya arasındaki bağlantı:

(a)  Gerçekte olan bir olayı mı anlatıyoruz? (dün başıma geleni anlatmak)

(b)  Sözlerimizle (yakın ya da uzak) gelecekte olacakları mı belirliyoruz? (bir işi yapmaya söz vermek, birisini işten atmak, bir durumu ilan etmek, vs.)

  • Sözlerimizle ifade ettiğimiz bilişsel/psikolojik durum: Söz verirken yapmaya niyet etmek, emir verirken diğer kişinin işi gerçekleştirme olasılığına ve bu konudaki yetisine inanmak ve o işi gerçekleştirmesini istemek, gibi. Dolayı­sıyla “#Sana mektup yazmaya söz veriyorum ama mektup yazmak gibi bir niyetim yok” diyemeyiz, çünkü söz vermek bilişsel olarak o işi yapmaya yö­nelik niyeti gösterir. Benzer şekilde bir kişiye “#Fransız ol!” diyemeyiz çün­kü o kişi Fransız değil, Amerikalı ise Fransız olamaz ama “Fransızca öğren!” diyebiliriz çünkü insanlar yabancı dil öğrenebilirler. “#Kapıyı aç ama kapı-

yı açmanı istemiyorum ” diyemeyiz çünkü emir vermek diğerinin o işi ger­çekleştirmesini istemek demektir. Öte yandan “Çok üzgünüm” gibi bir söz­ce içtenlikle ya da yapmacık da olsa pişmanlık/üzüntü gösterir; en azından o niyetle algılanması için söylenmiştir.

Searle bu ölçütleri kullanarak beş çeşit söz eylem grubu önerir:

iddia ifadeleri (Belirtici): Konuşucunun dünyada gerçekleşmiş olan, gerçek­leşmesi olası olan olayları, vuku bulduğundan emin olduklarını, varsayımlarını, tahminlerini belirttiği sözcelerdir. Konuşucu söylediğinden kesinlikle emin olabilir, sadece öyle olduğunu duymuştur, tahmin yürütüyordur, vs.

34. Nermin’in bugün döneceğini belirtiyorum.

Burada dünyadaki bir olaya ilişkin bir saptama-yani Nermin’in döneceği-dile getirilmiştir.

Yönlendirici: Amacı dinleyicinin bir iş yapmasını sağlamak olan edimlere yönlendirici denir. Emretmek, rica etmek, yalvarmak, izin vermek, yasaklamak, önermek, bir şey dilemek, niyaz etmek, ısrar etmek, vs.

35. Sana televizyon seyretmeyi yasaklıyorum.

Örnek (35)’teki sözce ile konuşucu, dinleyiciye bir işi yapmaması konusunda yasak getirmektedir.

Yükümleyici: Konuşucu gelecekte gerçekleştirmeye yönelik bir yükümlülüğü üstlendiğinde bu edimsöze yükümleyici denir: Söz vermek, yemin etmek, garanti etmek, temin etmek, tehdit etmek, istifa etmek, vs.

36. Paranın zamanında ödeneceğini garanti ederim.

Örnek (36) yükümleyicidir; çünkü konuşucu bu sözce ile kendisini garanti ver­me yükümlülüğü altına sokmuştur.

Yansıtıcı: Konuşucu içtenlikle ya da içtensiz olarak bir psikolojik durumunu dışa vurur: teşekkür etmek, başsağlığı dilemek, mutluluk dilemek, teselli etmek, teb­rik etmek, vs.

37. Başarılarından dolayı seni kutlarım.

Bu örnekte konuşucu tebrik etme gibi duygu belirten bir ifade kullanarak yan­sıtıcı edimsöz gerçekleştirmiştir.

ilan edici (Bildirici): Bu edimsözler aracılığıyla dünyada bir durum değişikli­ğine yol açılır: Seni işe alıyorum, Bu bebeğin adını “Gülsüm” koyuyorum, vs. gibi.

38. İş başvurunuzu inceleyerek sizi işe almamamızın uygun olacağı sonucuna vardık.

Yukarıdaki sözce, dinleyiciye bir durum değişikliğini ilan etmektedir.

Örneklerde ve açıklamalarda görüldüğü gibi, belirticiler dünyadaki gerçekleri olduğu gibi resmederken, yönlendirici ve yükümleyiciler gelecekte olacak olayla­rı şekillendirmeye yöneliktir. Dinleyici (yönlendirici) ve konuşucunun (yükümle­yici) gelecekte yapacaklarına karar verir. Yansıtıcılar ise bir gerçek, bir olay karşı­sında duygusal tepki gösteren edimsözlerdir. İlan ediciler, söylendiği anda dünya­da bir olay gerçekleştiren eylemlerdir.

Aşağıdaki soruları söz eylem kuramı çerçevesinde yanıtlayınız.

  1. Aşağıdaki sözcelerin edimsöz anlamlarını ve hangi edimsöz sınıfına girebileceklerini açıklayınız:
  2. Yanına gelirim.
  3. Karnım acıktı.
    1. Bir edimsöz olan söz vermenin Karay Türkçesindeki önemini yazar aşağıdaki gibi an­latıyor. Bunu söz eylem kuramı ile nasıl açıklayabilirsiniz? Sizce Türkiye Türkçesinde de söz verme edimsözü bu kadar bağlayıcı mıdır?

Sözün Önemi/Sözünde Durmak

(Karay Türkçesinde) (k)işinin toplum içerisinde değer kazanması, verdiği sözü yerine ge­tirmesine bağlıdır. Atasözlerinde sözün hayata geçirilmesi, ağızdan çıkan söze dikkat edil­mesi gerektiği öğütlenir. Halk nazarında, kişilerin huzurunda, toplum içerisinde verilen söz, mutlaka ifa edilmesi gereken bir borçtur. Söz adeta kanun hükmündedir. Çünkü veri­len söz atılan oktur. (Atılgan soz, atılgan ok, aşkan tirlik kaytıp kelmez). Söz ya verilme­meli ya da verilirse mutlaka yerine getirilmelidir. Ayrıca sözün önemli olduğu, büyük söz söylemenin insana zarar vereceği, her söylenen söze değer verilmemesi gerektiği atasöz­lerinde veciz bir şekilde dile getirilmiştir. Bunlarla ilgili şu atasözleri verilebilir: “Buyuk tigim ekmek aşa, buyuk soz sözleme”, “Yavaş yuru, bek basma, olır olmaz sozge kulak as­ma”, “Er sozge kulak asılmaz”, “Tilden tatlısı da yok, eççisi da yok”. (Alkaya, 2006: 93)


Özet


Edimbilimi ve çalışma konularını tammlaya- Jg' bilmek.

Edimbilimsel kuramlar, akılcılık, niyetlilik, işbirli­ği, ortak bilgi, bağıntı gibi kavramlar üzerinde durmuşlardır. Edimbilimsel çalışmaların bir bölü­mü dilde kibarlık gibi toplumsal ve kültürel bağ­lamda dil dışı unsurlar kapsamında incelenirken, bir bölümü de çıkarım, niyetlilik, vs. gibi içsel yani bilişsel faktörlerle açıklanır. Bu ünitede içsel unsurlara dayalı iki edimbilim kuramından söz ettik. Bir sonraki ünitede dilde kibarlık da ele alı­nacaktır.

Edimbilim-anlambilim arasındaki farkları açık­layabilmek.

Bu ünitede edimbilimin anlambilimden farklı ola­rak konuşucu anlamını incelediğini örneklerle gösterdik. Anlambilimin alanı ise dilsel anlamı incelemekle sınırlıdır.

Dil içi ve dil dışı bağlam edimbilim çözümleme­lerinde son derece önemli bir unsurdur. Söylem bağlamı, bilişsel bağlam (Söylem modeli), du- rumsal bağlam ve sosyo-kültürel bağlam sözce­lerimizi oluştururken, diğerlerinin sözcelerini yo­rumlarken ve araştırmacı olarak dili çözümler­ken önemlidir. Örneğin aynı tümcenin neden bir durumda tersinleme diğerinde övgü olarak yo­rumlandığına ilişkin yanıtı bağlamdan çıkarabili­riz. Sözdizimi ve anlambilim dili dil dışı bağlam­dan bağımsız incelerken edimbilim bağlamı göz önünde bulundurur. Bir başka deyişle, edimbi­lim dil ile bağlamın ilişkisini inceler.

Konuşma ilkelerini tanımlayabilmek.

▼3 İşbirliği ilkesi konuşmada akılcı bireylerin niyete bağlı konuşucu anlamını dile getirmek amacıyla uyguladıkları zımni ilkeleri açıklar. Grice’a (1975) göre konuşmacının sözlerinin doğru ve içten ola­cağı (nitelik ilkesi), bu sözlerin yakın konuşma amaçlarıyla ilgili olacağı (bağıntı ilkesi), konuş­macının açık olacağı, sözlerini düzenli olarak di­le getireceği (tarz ilkesi) ve konuşmacının ko­nuşma amaçları açısından ne fazla ne de eksik söyleyeceği (nicelik ilkesi) ilkeleri söz konusu­dur. Bu ilkelerin belli bir şekilde kullanılması ve­ya bilerek ya da bilmeyerek çiğnenmesi duru­munda örtük konuşucu anlamı olan sezdirimler ortaya çıkar.

Söz eylemleri tanımlayabilmek.

Söz eylem, söz verme, selamlama, emretme, bil­gilendirme, uyarma, tehdit etme, iltifat etme, vs. gibi dil aracılığıyla gerçekleştirilen eylemlere ve­rilen addır.

Austin (1962) Searle (1969) söz eylem kuramı çerçevesinde sözler aracılığıyla aynı zamanda iş­ler gerçekleştirdiğimizi gösterirler. Sözceler yo­luyla, belirli koşullar altında insanları motive ede­bilir, olanları teselli edebilir, incitebilir, savaş ilan edebiliriz.

4

Kendimizi Sınayalım

  1. Dil ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
    1. Dil, bilişimizi yansıtır.
    2. Dil, iletişim aracıdır.
    3. Dilin hem iletişimsel hem de bilişsel boyutu vardır.
    4. Dil, belleğimizle ilintilidir.
    5. Dil, konuşucuların iletişim için kullandıkları tek yoldur.
    6. Aşağıdakilerden hangisi edimbilimin inceleme ala­nında değildir?
      1. Önermelerin doğruluk değerleri
      2. Sözcelerin iletişimsel anlamı
      3. Konuşucunun niyet ettiği anlam
      4. Bağlam bağımlı anlam
      5. Çıkarıma dayalı anlam
      6. Söylem modeli aşağıdakilerden hangisini içerir?
        1. Söylemdeki her sözceyi
        2. Konuşucuların söylem varlıklarına ve onlara at­fedilenlere ilişkin bilişsel modellerini
        3. İletişimin yer aldığı ortamdaki her türlü unsuru
          1. Uzun süreli bellekte yer alan olguları
          2. Kültüre ilişkin söylemi
          3. “Güneş Dünya’nm etrafında döner” sözcesi hangi işbirliği ilkesini çiğner?
            1. Nicelik ilkesi
            2. Nitelik ilkesi
            3. Bağıntı ilkesi
            4. Tarz ilkesi
            5. Sezdirim
            6. Aysun: Yarın benimle sinemaya gelir misin?

Serap: Saçımı tarayacağım.

Yukarıdaki konuşmada Serap’ın sözcesinde nasıl bir sorun vardır?

  1. Nitelik ilkesi çiğnemiştir.
  2. Nicelik ilkesi çiğnenmiştir.
  3. Tarz ilkesi çiğnenmiştir.
  4. Yanlış bilgi verilmiştir.
  5. Bağıntı ilkesi çiğnenmiştir.
  6. Seda: Mehmet, sen beni terk etmek mi istiyorsun? Mehmet: Ben seni çok seviyorum.

Yukarıdaki konuşmada Mehmet’in yanıtı hakkında ne söylenebilir?

  1. Mehmet, sezdirim yoluyla Seda’yı terk etmek is­temediğini belirtmek ister.
  2. Mehmet lafı değiştirir.
  3. Mehmet, nicelik ilkesine uymaz.
  4. Mehmet, konuşmada işbirliği yapmaz.
    1. Mehmet, sezdirim yoluyla gerçek niyetini gizle­meyi başarır.
    2. Aşağıdakilerden hangisi geleneksel sezdirim örne­ğidir?
    3. Nursun genç ve dinamik bir kızdı.
    4. Nursun genç ve güzeldi.
    5. Nursun genç ve huzur dolu bir kadındı.
    6. Nursun genç bir anneydi.
    7. Nursun genç ama yorgun düşmüş bir kişiydi.
    8. Aşağıdakilerden hangisi söz eylem değildir?
    9. Yemek yemek
    10. İfade etmek
    11. Beyan etmek
    12. Yalvarmak
    13. Rica etmek
    14. “Ali kapıyı aç” sözcesi üzerine Ali kapıyı açar. Bu söz eylem kuramına göre hangi söz eylem bileşkesine işaret eden bir iştir?
    15. Düzsöz
    16. Edimsöz
    17. Etkisöz
    18. Sezdirim
    19. Yükümleyici
    20. Bir kişi bir dilekçe yazdığı zaman nasıl bir edimsöz gerçekleştirir?
    21. Yönlendirici
    22. Yansıtıcı
    23. Yükümleyici
    24. İlan edici
    25. Belirtici

Okuma Parçası

Austin’in Söz Eylem, kuramı

Britanyalı filozof J. L. Austin [...] 1950’li yıllarda alterna­tif bir dil anlayışı geliştirdi (Austin, 1962). İlk gözlemi şuydu: bariz olarak mükemmelen anlamlı fakat doğru ya da yanlış olarak belirlenemeyen bir ifade kümesi vardır. ‘Gelip seni göreceğime söz veriyorum ’ diyen bir adam, ya da bir çifte ‘sizi kan-koca ilan ediyorum’ di­yen yetkili bir otorite -sırasıyla- ne bir taahhüde ya da evliliğe ilişkin haber vermekte, ne de bu taahhüdü ya da evliliği tanımlamaktadır. Böylesi ifadelerin tanımla­ma ya da ifadelendirme örnekleri olarak değil de edim (doing) ve eyleme (acting) olarak düşünülmeleri gere­kir. Austin bu tür ifadeleri ‘edimsel ifadeler’ (performa­tives) diye adlandırdı ve onları ‘saptayıcı ifadeler’ (cons- tatives) ile kutuplandırdı. Saptayıcı ifadelerle edimsel ifadeler arasındaki bu ayrımın üç özellik içerdiği düşü­nülüyordu: edimsel ifadeler değil de saptayıcı ifadeler doğru ya da yanlış olabilir; diğer taraftan, edimsel ifa­deler doğru ya da yanlış olamasa da, doğruca, bütü­nüyle ve başarıyla icra edilmelerine bağlı olarak isabet­li (felicitous) ya da isabetsiz (infelicitous) olabilir; ve ni­hayet, edimsel ifadelerin, salt söylemelere ya da de­meçlere (statements) zıt olarak eylem, edim ya da icra olması gerekir. [...] Örneğin, elde yeterli miktarda kanıt bulunmadan bir demeç verildiğinde, isabetsiz bir ifade kullanılmış olacaktır. Ve son olarak, demeç vermek de söz vermek, emretmek ya da özür dilemekle aynı dü­zeyde bir eylem icra etmektir. Edimsel ifade-saptayıcı ifade ayrımı görüşünü terketmesi, Austin’i genel bir ko­nuşma eylemleri kuramına yönlendirdi.

Austin’in söz eylemleri kuramının büyük bir meziyeti, sonraki filozofların, dil felsefesini eylem felsefesinin bir dalı olarak yorumlamalarını sağlaması oldu. Söz eylem­ler, diğer herhangi bir eylem kadar eylem olduğundan, felsefi dil analizi insan davranışının genel analizi olgusu­na ait bir kısımdır. Niyete dayalı insan davranışının zihni fenomenlerin bir ifadesi olmasından ötürü de dil felsefe­si ve eylem felsefesi gerçekten daha geniş bir alanın, ya­ni zihin felsefesinin sadece değişik yönlerinden ibarettir. Bu görüşe göre dil felsefesi ‘ilk felsefe’ değildir de, zihin felsefesinin bir dalıdır. Austin, başlangıç aşamasındaki tespitlerinde örtük duran araştırma programını tamamla- yamadan öldüyse de, benimkiler de dâhil olmak üzere sonraki çalışmalar bu araştırmayı ileri boyutlara taşıdı. Konuşma olgusuna niyetsel eylemin bir türü olarak mu­amele etmek suretiyle, birçok eski soruya yeni bir an­lam kazandırabiliriz. Örneğin, ‘Ortada kaç çeşit ifade var?’ şeklindeki eski soru cevaplandırılma açısından aşı­rı düzeyde belirsizdir. Ancak, ‘Orada kaç çeşit edimsö- zel eylem var?’ diye sorarsak kesin bir cevap verebiliriz, çünkü soru şunu sormaktadır: ‘Konuşanların, önerme içeriklerini, edimsöz niyetlerini yansıtan eylem icrası halinde gerçekliğe aktarmasının kaç mümkün yolu var?’ Bu niyetlerin yapısına ilişkin bir analiz beş temel söz- edimsel eylem türü belirler: insanlara şeylerin nasıl ol­duğunu söyleriz (İddia ifadeleri: Assertives), insanlara şeyler yaptırırız (Talimat (Yönlendirici) ifadeleri: Direc­tives), kendimize şeyleri yapma taahhüdünde bulunu­ruz (Yükümleme ifadeleri: Commissives), duygu ve ta­vırlarımızı yansıtırız (Yansıtma ifadeleri: Expressives), ve ifadelerimiz aracılığıyla dünyada değişikliklere yol açarız, böylece de dünyanın, ifadenin önermesel içeri­ğine uygun düşme hedefiyle değişmesini bekleriz (Bil­dirim ifadeleri: Declarations). (Ayrıntılar için bakınız, Searle, 1979 ve 1983).

Niyetsel anlam kuramları

Austin’in 1962’de yayımlanan How to Do Things (Şeyler Nasıl Yapılır) kitabıyla benim 1969’da yayımlanan Spe­ech Acts (Söz Eylemler) kitabımdan sonra söz eylem ku­ramına ilişkin yapılan en iyi çalışmaların çoğu, Paul Gri- ce’ın anlam değerlendirmesine ilişkin öngörülerini ko­nuşma eylemleri kuramınca sağlanmış çerçeveyle bir­leştirmeye çalıştı. 1950’lerin sonlarına doğru yayımla­maya başladığı bir dizi makalede Grice (Grice, 1957, 1968), bir lafzı kullanırken konuşmacının taşıdığı niyet­le bu lafzın anlamı arasında yakın bir bağ olduğu fikri­ni ileri sürmüştü. Bu yaklaşımın özgün formülasyonu itibarıyla Grice, konuşmacının kastettiği anlamı, konuş­macının dinleyici üzerinde -kendi oluşturmaya çalıştığı etki niyetini dinleyicinin tanımasını sağlamak suretiyle- etki oluşturma niyeti açısından analiz etti. Dolayısıyla, Grice’a göre örneğin bir konuşmacı bir dinleyiciye yağ­mur yağdığını söylemeye niyet ederse, konuşmacının ‘Yağmuryağıyor’ cümlesini telaffuzuyla kastettiği anla­mı dinleyicide yağmur yağdığı inancını -bu inancı üret­me niyetini dinleyicinin tanımasını sağlamak suretiyle- üretme niyeti sayesinde oluşacaktır. Grice’ın sonraki çalışmaları bu değerlendirmenin ayrıntılarını değiştirdi ancak genel ilke hiç değişmedi: anlam, dinleyici üzerin­de -dinleyicinin, konuşmacının bir etki üretme niyetini tanımasını sağlamak suretiyle- bu etkiyi üretmeye yö­nelik bir öz-delalet imsel niyet meselesidir. Grice bu anlam analizini konuşma işbirliğine yönelik belli ilkele­rin analiziyle birleştirdi. Konuşma olayında insanlar, Grice’ın ‘Konuşma İlkeleri’ (Maxims of Conversation) dediği belli zımni ilkeler kabul ederler -konuşmacının sözlerinin doğru ve samimi olacağı (nitelik ilkesi), bu sözlerin yakın konuşma amaçlarıyla ilgili olacağı (ba­ğıntı ilkesi), konuşmacının açık olacağı (tarz ilkesi) ve konuşmacının konuşma amaçları açısından ne fazla ne de eksik söyleyeceği (nitelik ilkesi) ilkeleri.

Grice’ın anlam analizinin ayrıntılarına ilişkin yoğun bir tartışma süregeldi ancak, anlam ile niyet arasında yakın bir bağ vardır şeklindeki temel fikir kabul edildi ve bu fikrin belli başlı tipik konuşma eylemi olgularının yapı­sını analiz bağlamında gayet faydalı olduğu kanıtlandı. [...] niyetsel anlam değerlendirmesiyle rasyonel işbirliği ilkelerinin bireşimi; ‘dolaylı konuşma eylemleri’ gibi problemlerin analiziyle mecaz gibi dilin temsili kulla­nımlarının analizinde son derece faydalıdır. Dolayısıyla, örneğin dolaylı bir söz eylemde konuşmacı genel ola­rak söylediği şeyden daha fazlasını kastetmektedir. Ba­sit bir örnek vermek gerekirse, akşam yemeği yenen bir masada ‘Tuzu uzatabilir misiniz?’ diyen bir konuşma­cı, genellikle muhatabın ‘tuz uzatma’ becerisine ilişkin bir soru soruyor olmayacaktır; bu kimse muhatabın tu­zu uzatmasını istiyor olacaktır. Şimdi mesele şudur: Ko­nuşmacının kastettiği şey ile doğrudan doğruya söyle­diği şey arasında büyük bir fark olduğunda konuşma­cıyla dinleyicinin birbiriyle zahmetsizce iletişim kurma­sı nasıl mümkün olmaktadır? Mecaz örneğinde de ben­zeri bir soru gündeme gelir: Telaffuz ettiği cümlenin bi- re-bir gerçek anlamı mecazi anlamı da göstermediğinde konuşmacı, kastettiği mecazi anlamı zahmetsizce nasıl iletir? Bu ve benzeri diğer problemler üzerinde Grice’ın konuşma ilkeleri kuramına sağladığı ayrıntılar kullanıla­rak muazzam bir gelişme kaydedildi. Felsefi ilerleme­nin bir belirtisi felsefi analiz sonuçlarının, diğer disiplin- lerce benimsenmeye yatkın olmasıdır ve bu tür bir be­lirti konuşma eylemi kuramıyla ilgili olarak tezahür et­miştir. Konuşma eylemi kuramı dilbilim disiplininin ge­lişmekte olan bir dalıdır. Yanı sıra, Austin, Grice ve bir de benim kendi çalışmalarım filozoflar arasında olduğu kadar dilbilimciler arasında da iyi bilinmektedir.

Kaynak: John R. Searle “Birleşik Devletler’de Çağdaş Felsefe” Çeviren: Mehmet Atalay (2005) Kutadgubilig Felsefe-Bilim Araştırmaları Dergisi, 8: 125-149

John Searle’den söz eylemler üzerine diğer bazı gözlemler

Bazı işler, sözedim kullanarak gerçekleştirilmez. Örne­ğin bir grup eşyayı gruplandırmak için onları gruplara ayırarak farklı kutulara koyabiliriz. “Bu eşyayı A, öteki­ni B olarak gruplandırıyorum” diyerek bir sözedim ger­çekleştirilmiş olunmaz. Teşhis etmek, tahmin etmek, vs. sözedim aracılığıyla gerçekleştirilen eylem değildir. “Yan masadaki adamın sarhoş olduğunu tahmin ediyo­rum” demek tahmin etmek eylemini gerçekleştirmez. Bu durumlarda bir sözedim eylemi gerekli değildir. Büyük sayıda bir grup oluşturan sözedimler dil ötesi kurumlan ve sözedimin yerine getirilmesi için kurumca kişiye verilen yetkiyi gerektirir. Böylece, kutsamak, afo­roz etmek, evlendirmek, suçlu ilan etmek, savaş ilan et­mek herhangi bir kişinin “savaş ilan ediyorum” diyerek gerçekleştirebileceği sözedimler değildir. Austin, bu ku­rumsal içerikli sözedimlerden diğer herhangi bir söze- dim gibi söz etmektedir; ancak bunlar diğerlerinden farklıdır. Yağmur yağdığını bildirmem ya da bir konuda söz vermem için bir kurumsal yetkiye ihtiyacım yoktur. Sadece dilin kurallarına uymam gerekir. Bu şekilde ku­rumsal yekinin var olmasını ve konuşucu ve dinleyici­ye kurumlarca belli rollerin yüklenildiği durumlarda kullanılan sözedimler diğerlerinden ayrılmalıdır. Elinde silah bulunduran bir hırsız da paraların verilmesi rica etmek yerine emredebilir. Ancak, gücü kurumsal rolün­den değil elindeki silahtan almaktadır.

Etkisöz sözcükleriyle gerçekleştirilmeyen sözedimler de vardır: “...söylüyorum”, “söz veriyorum”, “teşekkür ederim”, “özür dilerim” gibi sözcüklerle gerçekleştir­diğimiz edimsözler vardır. Ancak, “..tehdit ediyorum”, “övünüyorum” gibi sözcüklerle sözedim gerçekleşti­remeyiz.

Kaynak: John R. Searle (1979:6-8) “A Taxonomy of Il- locutionary Acts” Expression and Meaning: Studies in the Theory of Speech Acts adlı yazısından alınmıştır). (Çeviren: Ümit Deniz Turan)

 

Kendimizi S>nayal>m Yan>t Anahtarı

  1. c Yanıtınız yanlış ise “Dil, İletişim ve Biliş İlişkisi”

adlı bölümü yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Anlambilim ve Edimbilim”

adlı bölümü yeniden gözden geçiriniz.

  1. b Yanıtınız yanlış ise “Bağlam” ve özellikle “Biliş­

sel Bağlam” adlı bölümü yeniden gözden geçi­riniz.

  1. b Yanıtınız yanlış ise “İşbirliği İlkesi” adlı bölümü

yeniden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise “İşbirliği İlkesi” adlı bölümü

yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Sezdirim” adlı bölümü ye­

niden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise “Sezdirim” adlı bölümü ye­

niden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Söz Eylem Kuramı” adlı

bölümü yeniden gözden geçiriniz.

  1. c Yanıtınız yanlış ise “Söz Eylem Kuramı” adlı bö­

lümü yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Sözedimlerin Sınıflandırıl­

ması” adlı bölümü yeniden gözden geçiriniz.

S>ra Sizde Yan>t Anahtarı

Sıra Sizde 1

Öncelikle bu karikatür, aynı fiziksel ortamda bile yüz yüze yapılan sözlü iletişimin yerini bilgisayar aracılığıy­la oluşturulan sosyal medyanın almasını hicvetmektedir. Dolayısıyla dil kullanılarak yapılan iletişim yüz yüze ve konuşarak olabildiği gibi elektronik ortamda yazışarak da kurulabilir. Bunun ötesinde modern çağın gereği ola­rak iletişim kavramının genişlediği ve iletişim kurmak için aynı yerde ve hatta aynı zaman diliminde yüz yüze bulunma zorunluluğu olmadığı da görülmektedir.

Sıra Sizde 2

Anlambilim ve edimbilim arasındaki fark şudur: Anlam­bilim önermenin dilsel anlamını incelerken, edimbilim belli bir zaman diliminde, belli bir yerde belli bir kişi ta­rafından muhatabına yöneltilen bağlam içinde niyete dayalı anlamı inceler.

Sıra Sizde 3

  1. Korece ve Japoncada yaşça büyük ya da mevki sahi­bi kişilerle konuşurken saygı biçimbirimleri dediğimiz dilsel unsurlar kullanılir. Bu kullanımı belirleyen yaş ve toplumsal konuma ilişkin olduğunu gözlediğimiz sos- yo-kültürel bağlamdır.
  2. “Yann okula gidemeyeceğim” sözcesini anlamak için durumsal bağlamda bulacağımız konuşulan zaman ve konuşucunu kimliği önemlidir.

Sıra Sizde 4

1.Selen, Ceyda’ya “Yann akşam tatlı yemeğe bekliyo­rum” dediğinde Ceyda, yemek yiyerek Selen’e tatlı ye­meğe gider. Oraya ulaştığında masanın harika yemek­lerle donatılmış olduğunu görür ve Selen’in kendisini aslında yemeğe davet ettiğini anlar.

Bu örnekte Selen, Ceyda’ya yeterli bilgi vermemiştir çünkü tatlı yemek, yemek yemekten daha farklı bir et­kinliktir. Genelde tatlı, bir yemek davetinin en sonunda yenebilecek bir besin olduğu için, Ceyda yalnızca tatlı yemeğe davet edildiğini düşünmekte haklıdır. Burada Nicelik ilkesi çiğnenmiştir.

  1. Burada Nasreddin Hoca, doğrudan bağıntılı bir yanıt vermeyerek Bağıntı İlkesini çiğnemiştir. Ortaya çıkan konuşmaya dayalı sezdirim ise, İstanbul trafiğinin aslın­da çok ümitsiz olduğudur.
  2. Bu örnekteki sezdirim, geleneksel sezdirimdir, çün­kü konuşmanın yer aldığı dil ötesi bağlama başvurmak­sızın sözceden fakir insanların mutlu olamayacağı gibi bir sezdirim ortaya çıkmaktadır. Bunun nedeni de fakir ve mutlu sıfatlarının zıtlık gösteren “ama” bağlacı ile bağlanmış olmasıdır.

Sıra Sizde 5

A: 1. Buradaki sözce farklı koşullarda söz verme, tehdit, tahmin ve sadece bir bilgi verme gibi farklı amaçlarla söylenmiş olabilir. Bunların hepsi aynı tümce yapısını ve aynı önermesel içeriği paylaşmakla birlikte edimsöz güç­leri bakımından farklılık gösterirler. Hatırlayacağınız gibi böyle çok anlamlı söz eylemler dolaylı söz eylemlerdir. Edimsöz

Yanına gelmeye söz veriyorum. Yükümleyici - Senin yanına gelirsem... fena olacak. (tehdit) Yükümleyici Yanına geleceğimi tahmin ediyorum. Belirtici Yanına geleceğimi bildiriyorum. Belirtici

  1. Bu sözce de birden çok edimsöz anlamı içerdiği için dolaylı söz eylemdir. Bir rica (yönlendirici) ya da bir belirtici olabilir.

B. Daha önce gördüğümüz gibi Searle, söz eylemlerin üç ölçütü olduğunu söylemişti. Konuşucunun biliş­sel/psikolojik durumunda eğer verdiği sözü yerine ge­tirme niyeti yoksa söz eylem başarısız ve sözce de mut­suz/uygunsuz olur. Öyleyse, söz vermenin yaptırımı vardır. Karay Türkçesine ilişkin metinde ise sözünü tut­mamanın Karay Türkçesi konuşan toplumda itibar kay­bına yol açacağı gösteriliyor. Söz eylemlerin yaptırımsal sonuçları da böylece göz önüne sürülüyor. Türkiye Türkçesinde de “Söz namustur” atasözünden yola çıka­rak söz vermenin ne ölçüde bağlayıcı olduğunu hatırla­makta yarar var.

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Aijmer, Karin. (1996). Conversational Routines in Eng­lish. London: Longman.

Alkaya, Ercan. (2006) “Dil ve söz bağlamında Kırım Ka­ray Türklerinin atasözleri”. Erciyes Üniversitesi Sos­yal Bilimler Enstitüsü Dergisi. 20/1: 89-99.

Aslan, Sema (2005) “Türkiye Türkçesinde sezdirmeye dayalı rica stratejileri” Modern Türklük Araştırmala­rı Dergisi. 2/1: 114-126.

Austin, John L., (1956)”A plea for excuses” Proceedings of the Aristotelian Society; reprinted in J.O. Urmson and GJ. Warnock (eds.), Philosophical Papers. Ox­ford: Oxford University Press. Pp.175-204.

Austin, John L. (1962) How to do things with words. Ox­ford: Clarendon.

Austin, John L. (2009) Söylemek ve Yapmak: Harvard Üniversitesi 1955 William James Dersleri (Çeviren: Levent Aysever, Yayına haz: Tuncay Birkan). İstan­bul: Metis Yayınları.

Bierwisch, Manfred. (1980). “Semantic structure and il- locutionary force” John R. Searle, F.Kiefer, M. Bier­wisch (eds.), Speech act theory andpragmatics. Dor­drecht/Boston: D. Reidel Publishing Co. Pp: 1-35

Brown, Penelope and Levinson, Stephen C. (1987). Po­liteness: Some Universals in Language Usage. Cam­bridge: Cambridge University Press.

Clark, Herbert H., and Susan E. Haviland (1977) “Com­prehension and the given-new contract” In. R. O Freedle (ed.) Discourse Production and comprehen­sion. Norwood, N.J.: Ablex Publishing. Pp: 1-40.

Clark, Herbert H. and Catherine R. Marshall (1981). “De­finite reference and mutual Knowledge”. In Aravind K. Joshi, Bonnie L. Webber, and Ivan A. Sag (eds.) Elements of Discourse Understanding. Cambridge: Cambridge University Press. Pp: 10-63.

Davis, Steven (1980) “Perlocutions” In John R. Searle, F.Kiefer, M. Bierwisch (eds.), Speech act theory and pragmatics. Dordrecht/Boston: D. Reidel Publishing Co. Pp: 37-55.

Gazdar, Gerald. 1979, Pragmatics: Implicature, Presup­position, and Logical Form. New York: Academic Press.

Givon, Talmy (1984) Context as other minds: the prag­matics of sociality, cognition, and communication. Amsterdam: John Benjamins.

Grice, H. Paul (1967) “Logic and conversation”. William James Lectures at Harvard.University” Ms.

Grice, H. Paul (1975) “Logic and Conversation”. In Pe­ter Cole and Jerry L. Morgan (eds.) Syntax and Se­mantics Volume 3. New York: Academic Press. Pp: 41-58.

Grice, H. Paul (1978) “Further Notes on Logic and Con­versation”. In Peter Cole (ed.) Syntax and Seman­tics, Volume 9: Pragmatics. New York: Academic Press. Pp: 113-127.

Hymes, Dell H. (1974) Foundations in sociolinguistics: An ethnographic approach. Philadephia: University of Pennsylvania Press.

Karttunen, Lauri ( 1974) “Presupposition and Linguistic Context” Theoretical Linguistics 1:181-194.

Lyons, John (1977) Semantics, Volume II. Cambridge: Cambridge University Press.

Morgan, Jerry L. (1978) “Two types of convention in in­direct speech acts”. In Peter Cole (ed.), Syntax and semantics, Volume 9: Pragmatics. New York: Aca­demic Press. Pp: 261-280.

Prince, Ellen F. (1981) “Toward a taxonomy of given- new information”. In Peter Cole (ed.) RadicalPrag- matics. New York: Academic Press. Pp. 223-256.

Prince, Ellen F. (1983) “Grice and Universality: A Reap­praisal”. Ms, University of Pennsylvania.

Prince, Ellen F. (1992) “The ZPG letter: subjects, defini­teness, and information-status”. In Sandra Thomp­son and William Mann ( Eds). Discourse descripti­on: diverse analyses of a fund raising text. Amster­dam: John Benjamins. Pp. 295-325.

Sadock, Jerold (2004) “Speech acts” In Laurence Horn and Gregory Ward (eds.) The Handbook of Pragma­tics. Malden, MA: Blackwell Publishing. Pp: 53-73.

Searle, John R. (1969) Speech acts: An essay in the phi­losophy of language. Cambridge: Cambridge Uni­versity Press.

Searle, John R. (1975). ‘Indirect speech acts’. In P. Cole and J. Morgan (eds.), Syntax and Semantics. Vol. III: Speech Acts. New York: Academic Press. Pp: 59-82.

Searle, John R. (1976) “ A Classification of Illocutionary Acts” Language in Society, 5/1: 1-23

Searle John R. (1979) “A Taxonomy of Illocutionary Acts” Expression and Meaning: Studies in the The­ory of Speech Acts. Cambridge: Cambridge University Press.

Searle, John R. [Çeviren: Mehmet Atalay] (2005) “Birle­şik Devletler’de Çağdaş Felsefe” Kutadgubilig Felse- fe-Bilim Araştırmaları Dergisi, 8: 125-149.

Stalnaker, Robert. (1999). Context and Content. Oxford: Oxford University Press.

Stalnaker, Robert (2002) “Common ground” Linguistics and Philosophy 25: 701-721.

Turan, Ümit Deniz and Deniz Zeyrek (2011) “Context, contrast and the structure of discourse in Turkish” in Anita Fetzer and Etsuko Oishi (eds.) Context and Contexts: Parts meet whole? Amsterdam: John Ben­jamins. Pp:147-170.

Turan, Ümit Deniz (2011) “Ölçümsel sezdirim”. Ms. Ana­dolu Üniversitesi.

Vendler, Zeno. (1972). Res cogitans: An essay in ratio­nal psychology. Ithaca: Cornell University Press.

Webber, Bonnie Lynn (1979) A Formal Approach to Dis­course Anaphora. New York: Garland Press.

Wierzbicka, Anna. (1987) English speech act verbs. A Se­mantic Dictionary. Sydney: Academic Press.


GENEL DİLBİLİM-II

6

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

<S^ Bilgi değeri ve bilgi yapısını tanımlayabilecek ve bu kapsamda basit çözüm­lemeler yapabilecek,

<j^ Bilgi değeri ve bilgi yapısı arasındaki farkları açıklayabilecek,

<j^ Türkçede bilgi yapısının temel özelliklerini betimleyebilecek,

Dilde kibarlık ve kabalığı açıklayıp, basit çözümlemeler yapabileceksiniz,

Anahtar Kavramlar

• Bilgi Değeri: Tanıdıklık Varsayımı

• Karşıtsallık

• Yeni Bilgi

• Vurgu

• Eski Bilgi

• Dilde Kibarlık

• Yepyeni Bilgi

• Kibarlık İlkeleri

• İliştirilmiş Yepyeni Bilgi

• Kibarlık Stratejileri

• Kullanılmamış Bilgi

• Yüz

• Çıkarımsal Bilgi

• Olumlu Yüz

• Söylemsel Eski Bilgi

• Olumsuz Yüz

• Durumsal Eski Bilgi

• Yüz Tehdit Edici Edim

• Bilgi Yapısı

• Dilde Kabalık

• Konu

• Tabu Sözcükler

• Odak

• Küfür

 

İçindekiler

Genel Dilbilim-II

Edimbilim II: Bilgi Değeri, Bilgi Yapısı ve Dilde Kibarl>k ve Kabal>k

 

Sevgili ECCen F Prince 'in antsına (RtI.P.)


 

BİLGİ DEĞERİ VE BİLGİ YAPISI

İletişim, bir bakıma bilgi aktarımı demektir. İnsan zihni bilgiyi işlemler, depolar, geri getirir, kullanır ve uyarlar. Konuşucular, Grice’ın Nicelik ilkesinde de gördü­ğümüz gibi başkalarınca bilinen bilgiyi tekrar söylemezler. Söyledikleri zaman bu sözcenin birleşimsel anlamından farklı bir sezdirimi ortaya çıkar: “ Çocuk çocuktur gibi bir sözce çocuk olmanın tipik özelliklerini vurgulamak için söylenebilir. Bu­nun yanı sıra bilgi aktarmayan ve toplumsal ilişkileri düzenleyen “merhaba”, “na­sılsınız?’ gibi sözceler ve durumsal bağlamda paylaşıldığı için yeni bilgi sunmayan “Bugün ne kadar sıcak’ gibi sözceler dışında yeni bilgi içeren sözceler kullanılır. Yeni bilgi sayesinde bilgi paylaşımı sağlanarak iletişim ilerleyebilir.

İletişimsel edince sahip olan konuşucular, sözcelerini Örnek (1)’de olduğu gi­bi diğer kişilerin bilişsel durumlarına göre uyarlarlar.

1. a. Ali dün bir kitap aldı.

  1. Bir arkadaşım dün bir kitap aldı.
  2. Bir adam dün bir kitap aldı.

İletişim sırasında diğerlerinin ne bilip ne bilmediği konusunda bir varsayımımız vardır ve bu görüş doğrultusunda dinleyicinin söylem modellerini (bilişsel bağlam­larını) güncelleriz. Bunu yaparken de sözcelerimizi bilgi yapısına bağlı olarak din­leyicinin beklenti ve ihtiyaçları doğrultusunda güncelleriz. Bilgi yapısı, konuşucu­nun sunacağı bilgiyi en etkin şekilde aktarmak amacıyla bağlam içinde sözcesini tümce düzeyinde belli bir şekilde düzenlemesi ya da bilgiyi paketlemesidir (Chafe 1976; Vallduvi 1992; Dalrymple ve Nikolaeva 2011). Konuşucu, bir önermeyi din­leyicinin bilişsel bağlamına en uygun biçimde şekillendirir; tümce yapısını bilgiye dayalı olarak uyarlar. Sözceler hem eski hem de yeni bilgiler içerir. Başarılı iletişim eski ve yeni bilginin dengeli olarak düzenlenmesidir. Çok fazla yeni bilgi söylem bağlamında bulunan önceki sözcelerle ilişki kurmayı güçleştirebilir. Her yeni söz­ce söylem bağlamındaki önceki sözcelerle bağıntılıdır ve aynı zamanda yeni bilgi ekleyen bölümü vardır (de Swart ve de Hoop 1995:3).

Yeni bilgi genelde dinleyicinin bilişsel bağlamında bulunan yani eski olan bil­giye eklenir. Böylelikle bilgi güncellenir. Bilgi yapısının düzenlenmesi bir bakıma dinleyiciye bilişsel bağlamdaki dosyaları düzenlemesine ilişkin bir yol göstericidir. Bilgi yapısı terimi ilk kez Halliday (1967) tarafından tümcedeki konu ve odak doğ­rultusunda eski ve yeni bilgi düzenlenmesi amacıyla kullanılmıştır. Bugün dilbilim alanyazınında bilgisellik iki şekilde ele alınmaktadır: Gundel (1999) bilgiselliğin bu iki boyutunu şu şekilde ayırır:

 

  • (Gönderimsel) bilgi değeri
  • (Göreceli) bilgi yapısı

Gönderimsel bilgi değeri söylem varlıklarının özelliğidir: (1)’de “Ali ”, “bir arka­daşım”, “birisi ”, vs. gibi öğeler eski ya da yeni bilgi değeri taşıyabilirler:

  1. a. Ali dün bir kitap aldı,
    1. Bir arkadaşım dün bir kitap aldı,
    2. Bir adam dün bir kitap aldı,

Yukarıdaki örnekte sırasıyla “Ali”, “birarkadaşım’ ve “biradam” farklı eski-ye- ni bilgi değerleri taşırlar. Bilgi değerinin seçimi, konuşucunun zihnindeki dinleyi­cinin neyi bilip neyi bilmediğine ilişkin “tanıdıklık varsayımı”na dayanır: “Ali” der­ken dinleyicinin de o kişiyi tanıdığını biliyor ya da varsayıyordur. “Bir arkadaşım” dediği zaman o arkadaşını dinleyicinin tanımadığını, “ bir adam” dediği zaman ise bu kişinin ne konuşan ne de dinleyence tanınmadığını düşünüyordur. Öyleyse söylem varlıklarına ilişkin farklı farklı eski - yeni bilgi değerleri bulunmaktadır. Bu tür eski-yeni bilgiyi (gönderimsel) bilgi değeri olarak adlandıracağız.

Öte yandan, (la)’daki sözcede “Ali” ve “birkitap” öğelerinin de sözcede bir di­ğerine göre eski -yeni bilgi yapısı vardır: “Ali” eski, “bir kitap” yeni bilgidir. Sözce içinde eski-yeni bilginin düzenlenmesine (göreceli) bilgi yapısı adını vereceğiz.

Bilgi değeri ve bilgi yapısı bağımsız kavramlar olmakla birlikte örtüşebilirler. Örneğin, daha sonra görüleceği gibi göreceli eski bilgi olan konu, genelde gönde- rimsel olarak da eski bilgidir. Aşağıdaki bölümlerde bilgi değerleri ve bilgi yapısı tanıtılacaktır.

Bilgi değeri ve bilgi yapısını kısaca açıklayınız.

Bilgi Değeri: Varsayılan Tanıdıklık Sınıflandırılması

Daha önce sözünü ettiğimiz gibi söylem varlıkları sözlü ve yazılı dilde sözünü et­tiğimiz ve gönderim yaptığımız ve genellikle Ad Öbeği ile kodlanan varlıklardır. İs­tanbul, Ali, bizim okul vs. gibi öğeler söylem varlığı olabilir. Hâlihazırda dinleyi­cinin zihninde bulunan söylem varlıkları eski, dinleyicinin zihninde bulunmayan söylem varlıkları ise dinleyici için yenidir. Prince (1981) gönderimsel öğeleri tanı- dıklık (eski) ya da tanıdık olmama (yeni) bilgi olma durumlarına göre sınıflandırır. Prince’in bu sınıflandırması aşağıdaki şekilde gösterilmiştir:


\

Bu sınıflandırmayı aşağıdaki tabloda örnek ve tanımlarıyla açıklayabiliriz:

 

 

 

 

 

Yepyeni bilgi

Yepyeni (İliştirilmiş) bilgi

Kullanılmamış yeni bilgi

Çıkarımsal bilgi

Söylemsel eski bilgi

Durumsal eski bilgi

Dinleyicinin bilişsel bağlamında (söylem modelinde) bulunmayan yepyeni söylem varlıklarıdır: "Dün bir adam gördüm” örneğinde­ki bir adam gibi.

Bilinen bir söylem varlığına iliştirilmiş yeni bilgi taşıyan bir söy­lem varlığı: Benim yanımda çalışan bir adam gibi.

Burada yeni bilgi olan bir adam dinleyicinin tanıdığı, yani söylem modelinde bulunan ve eski bilgi olan ben adılına iliştirilmiştir.

Konuşucu ve dinleyici tarafından sosyo-kültürel bağlam kapsa­mında bilinen ama dinleyicinin o anda zihninde etkin olmayan söylem varlığı. Örneğin, Zeki Müren, İstanbul. Eskişehir, vs. Türk- çede ayrıca hatırlatma için kullandığımız “hani Ayşe teyze var ya...” gibi örnekler. Bir kiplik söylem belirteci olan hani sözcüğü uzun süreli bellekte paylaşılan ama konuşma anında dinleyicinin bili­şinde olmayan (kullanılmamış) bilgiye işaret eder.

Dinleyicinin söylem modelinde bulunan bir söylem varlığıyla ilgi­li olarak çıkarım yoluyla ulaşılabilecek bilgi.

“Bugün bir taksiye bindim. Şoför çok yorgun görünüyordu”. Burada şoför. taksi gibi bir söylem varlığına ilişkin olarak çıkarım aracılığıyla ulaşılabilir bilgidir.

Benzer şekilde bir düğünden söz edildiğinde gelin, damat, ta­kılar, davetliler, vs. kişinin bilişinde çağrışımsal olarak oluştu­rulur.

Sözlü ya da yazılı söylemde daha önce dile getirilmiş olan, yani söylem bağlamında bulunan bir varlık söylemsel eski bilgiyi oluş­turur: “Dün bir kazak almıştım. Leyla onu çok beğendi.”

Bu örnekte “onu” adılı daha önce söz edilen bir varlıkla eş gön- derimseldir ve söylemsel eski bilgi içerir.

Durumsal bağlamda bulunduğu için eski bilgidir. Örneğin, konu­şucu ve dinleyici olarak kullandığımız adıllar, ben. sen. odadaki du­varda asılı tablo. içinde bulunduğumuz yıl gibi.

Tablo 6.1

Varsayılan

Tanıdıktık:

Bilgi Değeri Tanım ve Örnekleri (Prince, 1981)

Yepyeni bilgi: Dinleyici tarafından hiç bilinmeyen bilgi değeri.

Yepyeni İliştirilmiş bilgi:

Dinleyici tarafından bilinen bir varlığa eklemlenerek sunulan yeni bilgi: Benim dün karşılaştığım bir kız gibi. Ben eski, bir kız yeni bilgi değeri.

Kullanılmamış Bilgi: Sosyo­kültürel bağlamda paylaşılan ama söylemde kullanılmamış bilgi değeri: Antalya gibi.

Çıkarımsal Bilgi: Söylemdeki bir başka varlıktan çağrışım yoluyla çıkarsanabilir bilgi değeri: Sınıf, tahta ve tebeşir, gibi.

Söylemsel eski bilgi: Söylem bağlamında sözü edildiği için eski olan bilgi değeri.

Durumsal eski bilgi:

Durumsal bağlamda bulunan varlıklar nedeniyle bilinen bilgi değeri.

 

 

 

 

Özellikle Chafe (1976, 1987) tarafından vurgulandığı gibi söylem varlıklarına ilişkin bilgi değerleri uzun süreli bellekte bulunan ama etkinleştirilmemiş ve kısa süreli bellekte etkinleştirilmiş olabilir. Bu konu Chafe tarafından vurgulanmıştır ve Prince’in gruplandırmasında örtük olarak bulunur. Örneğin, Prince’in kullanılma­mış yeni bilgi dediği grup, sosyo-kültürel bağlam içinde uzun süreli bellekte yer alan ama bilişte etkinleştirilmemiş bilgidir. Etkinleştirilmiş bilgi ise, söylemde o an­da sözü edilen söylem varlığıdır,

 

Aşağıdaki fıkrada altı çizili yazılmış ve numaralandırılmış söylem varlıklarını Prince'in (1981) sınıflandırmasına göre hangi gruplara yerleştirirsiniz?

(1) Gene bir taşralı öğrenci (2) İstanbul'a hukuk öğrenimi için gelmişti. Fakat (3) güzel kızları görünce (4) bu güzel kızlarla gezip tozmaya başladı.

(5) Öğretim yılının sonuna doğru (6) babası oğlunu ziyarete geldi ve bu arada beraberce şehri dolaşmaya çıktılar. Bir aralık dolaşırken (7) geniş bir bahceve girdiler. Karşıların­daki büyük binayı gösteren (8) baba, oğluna sordu:

-    “(9) Bu ne oğlum? Hastane mi?”

-    “Ben de bilmiyorum,” diye cevap veren delikanlı, (10) o sırada yanlarından gecen bir gence dönüp sordu:

-    “Affedersiniz, (11) bu ne binasıdır?”

-    “Bu mu, Hukuk Fakültesi...”

Bilgi Yapısı

(Göreceli) Eski - yeni bilgi yapısı: Sözcede bir öğenin diğerine göre eski ya da ye­ni olma durumu ve konuşucunun tümcesini dinleyicisinin bildiğini sandığı bilgiye göre düzenlemesidir. Yeni bilginin dinleyicinin bilişinde etkin olan bilgi doğrultu­sunda tümce içinde paketlenmesidir (Chafe, 1976). Dilbilimde bilgi yapısının ince­lenmesi Prag ekolü dilbilimiyle başlar ve pek çok dilde yoğun biçimde araştırılmış bir konudur. Bilgi yapısı, yalnızca Ad Öbekleriyle kodlanan söylem varlıklarına ilişkin değildir. Eylem Öbeği de eski ya da yeni bilgi taşıyabilir. Bilgi yapısı iletilen mesajın içeriğine değil ne şekilde sunulduğuna ilişkindir. Öyleyse aynı önerme de­ğerine sahip olan sözceler, farklı bilgi yapısı taşıyabilirler. Bir başka deyişle bilgi yapısının sunumundaki farklı seçenekler önermenin doğruluk değerini değiştir­mez. Örneğin, Türkçede temel söz dizilimi özne-nesne ve eylem biçiminde olma­sına karşın aynı önermeyi altı farklı söz dizilimiyle dillendirmek mümkündür:

  1. a. Suzan bebeği uyuttu.
    1. Bebeği Suzan uyuttu.
    2. Suzan uyuttu bebeği
    3. Bebeği uyuttu Suzan.
    4. Uyuttu bebeği Suzan.
    5. Uyuttu Suzan bebeği

Örnek (3a-f) arasındaki sözceler aynı önermesel anlamı içerseler de aralarında farklılıklar vardır. Bu farklılıklar söylem bağlamı ve iletişimsel amaca bağlı unsur­lardan kaynaklandığına göre bilgi yapısını incelemek edimbilimin konusudur. Yu­karıdaki (3a-f) örneklerinde görülen söz dizilimlerinin hangi bağlamlarda tercih edildiğini daha sonra tartışabilmek için öncelikle bilgi yapısını açıklamak ve bazı kavramları açığa kavuşturmak gereklidir. Bu da sonraki bölümde konu edilecektir.

Bilgi Yapısının Bileşenleri: Konu, Odak, Karşıtsallık

Bilgi yapısının farklı bileşenleri konu, odak ve karşıtsallıktır.

Konu: Bir sözcede hakkında konuşulan, yorum yapılan ya da hakkında bir şey sorulan varlıktır (Reinhart, 1982). Reinhart’a göre “Bana X’ten bahset” gibi bir rica­ya verilen yanıtta X sözce konusu olur. Konu, genelde eski bilgidir (Erguvanlı, 1984; Erkü, 1983; Prince, 1992). Ancak Reinhart (1982) ve (Prince 1981, 1992) eski bilgi olmanın konu için yeterli ve tek ölçüt olmadığını belirtmişlerdir. Prince’e gö­

 

re sıklık açısından konunun eski bilgi olma eğilimi vardır. Konu, genellikle söylem­sel veya durumsal eski bilgi değeri taşır. Dolayısıyla iletişimsel açıdan en yoğun bil­giyi taşıyan öğe olmayabilir. Ancak eski bilgi değeri taşıma durumu, konu için mut­lak bir zorunluluk değildir. Konu, çıkarımsal veya yeni bilgi değeri de içerebilir.

Bunun yanı sıra konu, çoğunlukla canlı ve hatta insan olan özne konumunda­ki öğedir (Givon, 1983; Dahl ve Fraurud, 1996). Söylemde sözü edilerek bilişsel olarak etkinleştirilmiş, dolayısıyla kısa süreli bellekteki en belirgin öğedir. Türkçe gizli özneli bir dil olduğu için konu, gizli özne olabilir. Aslında kimi kuramlarda bir sözcedeki konu bilindiği için bilişsel bağlamda bulunan ve eski bilgi olduğu için ses vurgusu almayan dolayısıyla gizli özneli dillerde gizli adıl olabilen öğe olarak kabul edilir. Cansız varlıklar da konu olabilirler ama genelde canlı ve insan olan ve daha önceki söylemde söz edilen varlıklar diğerlerine göre daha konusaldır. Söylemin konusu, sözce konusu ile karıştırılmamalıdır. Örneğin, söylemin konusu alışveriş etmek olabilir ama her sözcede farklı bir tümce konusu bulunabilir. Bilgi yapısını ilgilendiren tümce düzeyindeki konudur. Konu, tümcenin başlangıç nok­tası olarak da görülebilir. Chafe’e (1976) göre konu, tümcedeki yorumun ne hak­kında olduğuna dair kısıtlayıcı bir öğedir. Chafe (1976) konunun bir çerçeve oluş­turduğunu savunur.

Bilgi yapısı çözümlemelerinde konuşucu ve dinleyicinin bilişlerinde paylaşılan bilgi ve bu bilginin iletişim sırasında ne şekilde değişip güncelleneceği modellenir. Söylem modelinde bulunan varlıklar göz önünde bulundurularak bu model yeni sözcelerle güncellenir. Konu yeni verilecek bilginin depolanabileceği bir dosya olarak da görülebilir (Chafe, 1976; Vallduvi, 1993; Hoffman, 1995).

  1. a. Ahmet’in çocukları tatile çıktılar.

Yukarıdaki örnekte “Ahmet’in çocuktan” bir dosya açar “tatile çıktılar” ise bu konu hakkındaki yorumdur.

Konu, hemen hemen tüm araştırmacılara göre gönderimsel bir öğedir (Gundel 1999).

  1. a. Biri bizi gözetliyor.
    1. Hiç kimse çalışmıyor.

Konu gönderimsel olduğuna göre (5a-b)’deki örneklerde altı çizili öğeler konu değildir. Yani bu sözcelerde konu yoktur. Öyleyse her sözcede bir konu bulun­mak zorunda değildir.

Yorum: Sözcede konu hakkında yapılan yorumdur. Konunun dışında sözcenin geri kalan bölümüdür. Yorum tamamen yeni bilgiden oluşabilir.

Odak: Odak söylem bağlamı kapsamında en yeni bilgi olarak tanımlanabilir (Prag ekolü araştırmacıları ve Erguvanlı 1984). Odak yeni bilgi taşıdığı için soru tümcelerindeki soru sözcükleri ve onlara verilen yanıt odak öğeleridir (Gundel, 1998; Büring, 1997:44). Aşağıdaki örneklerde odak büyük harflerle gösterilmiştir:

  1. Ayşe: Bu pastayı KİM yedi?

Serap: Pastayı CAN yedi.

Burada hem soru sözcüğü hem de onun yanıtı olan Can odak alan öğelerdir. Aşağıda ise Eylem Öbeği yeni bilgi içeren odağı içerir:

  1. Serap: Can ne yapıyor?

Erhan: Can YEMEK PİŞİRİYOR.

Herhangi bir öğe odak olabileceği gibi tüm bir tümce de odak olabilir:

  1. Ne oldu?

Bir kız aniden caddede bağırmaya başladı.

Yukarıdaki örnekte sorunun yanıtı yani sözcenin tamamı yeni bilgidir ve odak­tır. Bunlara tüm-odak sözceleri denir.

Odak sözlü dilde her zaman sesbilimsel vurgu taşır. Dolayısıyla Türkçe gibi adıl düşmeli dillerde odak gizli özne olamaz:

  1. Ahmet: Sinemaya KİM gidiyor?

Sanem: BEN gidiyorum.

#Gidiyorum.

Örnek (9)’da Sanem’in sözcesindeki “ben” adılı odaktır. Gizli özne sesletilme- diği için vurgu alamaz ve bu nedenle bu bağlamda kullanılamaz.

Türkçede soru tümcesine verilen yanıtta eski bilgi taşıyan öğeler eksiltilebilir. Aşağıdaki örnekte üstü çizilmiş öğeler eksiltilebilen öğelerdir:

  1. Soru: Lokumları KİM yedi?

Yanıt: Lokumları AYŞE yedi.

Örnek (10)’daki yanıtta tüm öğeler eksiltilebilir, ancak “kim” sorusunun yanıtı “Ayşe' yeni bilgi ve odaktır. Odak vurgulanarak öne çıkartılan öğe olduğu için ek- siltilemez.

Karşıtsallık: Bir öğe benzeri olan bir diğer öğeye göre ya da bir kümede bu­lunan diğer benzer seçeneklere göre karşıtsallık oluşturur: Örneğin:

11. Ali mi Ayşe mi geldi?

Ali geldi.

Burada “Ali ” ve “Ayşe’ benzer varlıklardır çünkü her ikisi de gelme olasılığı bu­lunan kişilerdir ve bu eylemi gerçekleştirme açısından karşıtsallık oluştururlar.

Yapılan işler de diğerlerine göre karşıtsallık oluşturabilir:

  1. Bugün sinemaya mı gidelim yoksa yüzelim mi?

Yüzelim.

Yukarıdaki örnekte sinemaya gitmek ve yüzmek eylemleri karşıtsaldır. Karşıtsal öğeler eski ya da bilgi içerebilirler. Karşıtsal öğeler de odak gibi altı çizilen ve ses­bilimsel vurgu alan öğelerdir. Dolayısıyla bazı dilbilimsel çalışmalarda karşıtsallık, odağın bir parçası olarak ele alınmıştır. Başka araştırmacılara göre ise karşıtsal odak ve karşıtsal konu da ayrı kategoriler oluşturur (Hajicova, Partee ve Sgall 2010; Lee 1999, 2006; Şener 2010). Erguvanlı da (1984:37) karşıtsal olan ve sesbi­limsel vurgu alan karşıtsal konuyu fark etmiştir (Erguvanlı buna güçlü konu adını vermiştir). Karşıtsallığm bilgi yapısı için ayrı bir kategori olarak ele alınması gere­ği Molnar (2000, 2006) gibi eserlerde ayrıca tartışılmıştır. Dolayısıyla karşıtsallığı bilgi yapısının odaktan ayrı ve bağımsız bir birimi olarak ele almakta yarar vardır. Biz burada Prince’in söylemsel ya da durumsal eski ve çıkarımsal bilgi olarak grup­landırdığı bilgi değerleri içeren öğeleri sözce konusu ve karşıtsal oldukları durum­da karşıtsal konu olarak adlandıracağız. Karşıtsal yeni bilgi taşıyan öğeleri ise kar- şıtsal odak olarak niteleyeceğiz:

 

  1. a. Çok güzel gömlekler var. Bir gömlek Ayşe’ye bir gömlek de Ahmet’e

alalım,

Karşıtsal konu: Bir gömlek (söylem eski ve sözcenin hakkında olduğu varlık)

Karşıtsal odak: Ayşe... Ahmet (söylem yeni)

  1. Ayşe ve Ahmet doğum günlerini birlikte kutladılar. Ayşe’ye de Ahmet’e de gömlek hediye edildi.

Karşıtsal konu: Ayşe ... Ahmet (söylem-eski sözcenin hakkında olduğu varlıklar)

  1. Muazzez: Piknik sepetindeki yiyecekler nerede?

Serap: Yumurtalar sepette ve köfteler de bu pakette.

Karşıtsal konu: Yumurtalar, köfteler

(Piknik sepetine bağlantılı olarak çıkarımsal bilgi değeri taşıyan sözcenin hakkında olduğu konular)

Bu bölümde bilgi yapısının bileşenlerini gördük. Aşağıdaki bölümde bu bile­şenlerin dilde nasıl kodlandığına ilişkin gözlemlere değineceğiz.

Aşağıdaki sözcelerde odak, konu ve karşıtsal öğeleri bulunuz. Eğer konu ve odak yoksa                                   SIRA SİZDE

nedenleriyle belirtiniz:

  1. Burada Kenan değil, Zafer sorumludur.
  2. Her gün yeni bir malzeme almak gerekiyor. Bir gün kalem, başka bir gün dergi, daha sonra cetvel, kitap alınıyor.
  3. Seray'a gelince, çok neşelidir; her gün dans eder.
  4. Sen yaz tatilinde Roma'ya mı gittin?

Bilgi Yapısının Dilbilimsel Kodlanışı

Bilgi yapısı her dilde bulunan bir ulamdır. Evrensel olarak bilgi yapısını kodlayan üç unsur bulunmaktadır (de Swart ve de Hoop 1995):

  • Biçimbirimsel özellikler
  • Sesbilimsel özellikler
  • Sözdizimsel özellikler

Büyük olasılıkla evrensel olarak, yeni bilgi içeren odak ve karşıtsallık göste­ren öğeler sesbilimsel vurgu alırlar ve bu öğeler vurgusuz ya da gizli adıl olamaz, eksiltilemez.

Bilgi yapısının kodlanışı bakımından dillerde evrensel özelliklerin yanı sıra farklılıklar da bulunur. Örneğin, bilgi yapısı bazı dillerde biçimbirimlerle kodlana­bilir. Japoncada ıva ve ga biçimbirimlerinin sırasıyla konu ve odak kodladıkları uzun süredir alanyazında bilinmektedir (Kuno, 1972). Benzer şekilde Fildişi sahil­lerinde konuşulan Kwa dil ailesinden Afrika Gbe dili de konu ve odağı biçimbi­rimsel olarak kodlayan bir dildir:

Gbe (Kwa)

  1. Kofi yâ Lesı [Gukome ton] i we ek yî xo ti Kofi konu pirinç Gukome odak gidip aldı.

Kofi GUKOME’DAN PİRİNÇ almaya gitti.

(Aboh, 2004’ten Couto ve Putnam, 2008 içindeki kaynakça)

Yukarıdaki örnekte yâ biçimbirimi konuyu, we biçimbirimi ise odağı kodlar. Benzer şekilde Avusturalya’da konuşulan bir dil olan Jinguluda bilgi yapısını kod-

layan biçimbirimler olduğu belirtilmiştir (Şener 2010:2 Panselfani (2004)’ten alıntı), Türkçede ise mi soru eki odaklanılan öğeyi gösterir, Odak aynı zamanda vurguy­la da işaretlenir, Vurgu, büyük harflerle gösterilmiştir:

16,  a, ALÎ mi Ayşe’ye kitap verdi?

b,   Ali AYŞE’YE mi kitap verdi?

c,   Ali Ayşe’ye KİTAP mı verdi?

d,   Ali Ayşe’ye kitap VERDİ mi?

Yukarıdaki (l6a-d)’de mi soru biçimbiriminin önünde bulunan öğeler odaktır, (l6d)’de görüldüğü gibi eylem de odak olabilir, Burada da olduğu gibi bilgi yapı­sını işaretleyen biçimbirimsel ve sesbilimsel özellikler bir arada görülebilir, Biçim- birimsel, sesbilimsel ve sözdizimsel özellikler bilgi yapısını bir arada kodlayabilir­ler, Bir unsur, diğerini dışlayıcı nitelikte değildir,

Sesbilimsel vurgu, odak ve karşıtsallığı gösteren önemli bir unsurdur, Aşağıda­ki örnekte hem Almancada hem de Türkçede odak içeren öğelerin sesbilimsel vur­gu aldığı görülmektedir:

17,  Es war einmal ein alter KÖNIG,

Bir zamanlar yaşlı bir KRAL vardı,

Der hatte drei SÖHNE,

Üç tane OĞLU vardı,

Ihre Burgen standen entlang eine wichtige HANDELstrasse,

Kaleleri önemli bir TİCARET yolunun üzerinde bulunuyordu,

(Almanca örnekler Steube ve diğ,, 2004:16)

Bilgi yapısının sözdizimsel olarak kodlandığı bir duruma örnek vermek gerekir­se, evrensel olarak dünya dillerinde yeni bilginin tümcenin sonuna doğru kaydırıl­dığı görülmektedir:

18,  a, Es war einmal ein alter König, (Almanca)

b,    There was once an old king, (İngilizce)

c,   Bir zamanlar yaşlı bir kral vardı,

d,   #Yaşlı bir kral bir zamanlar vardı,

Adıl düşürmeye izin vermeyen Almanca, İngilizce ve Fransızca gibi dillerde es ya da there gibi hiçbir varlığa gönderim yapmayan ama yapısal olarak özne konu­munu dolduran anlamsal olarak boş sözcükler bulunur, Bunlar, yeni bilgi taşıyan öğenin tümcede ilk öğe olmasını engellemek ve dinleyiciyi yeni bilgiye hazırlamak için kullanılırlar, Örnek (18d)’de de görüldüğü gibi Türkçede de odak olan yeni bilginin tümcenin başında verilmesi uygun değildir, Onun yerine dinleyiciyi yeni bilgiye hazırlayan ve bilgiselliği zayıf olan “bir zamanlar ” öğesi ile başlamak da­ha uygun görünmektedir (18c), Bu durum, Fransızcada görülmektedir:

19,   a, Il a été tué trois femmes, (Yeni bilgi)

Üç kadın öldürüldü,

b, *Il a été tué trois femmes que vous avez vues, (Eski bilgi - konu)

Sizin gördüğünüz üç kadın öldürüldü,

(Fransızca, örnek Tomlin, 1986:60, Perlmutter ve Postal 1975’ten alıntı)

Örnek (19a)’da Fransızcada yeni bilgi olan “üç kadın’ anlamsal açıdan boş bir adıl olan i'l’den sonra kullanılır, Sözce konusu olmadığı için sağa kaydırılmıştır,

Öte yandan (19b)’de görüldüğü gibi eski bilgi içeren ve konu olan öğe il adılının arkasında kullanılamaz. Konunun tümcenin başında bulunma eğilimi vardır. Oysa boş adıllar, tümcenin başındaki yeni bilgi taşıyan öğenin geleceğine dinleyiciyi ha­zırlayan bilgisel olarak hafif hatta bilgisel anlamda boş olan öğelerdir. Benzer şe­kilde İngilizcede de “there is” yapısının arkasından belirli Ad Öbeği, dolayısıyla es­ki bilgi taşıyan ve konu olan öğe bulunamaz:

  1. a. There is a man in the garden.

Bahçede bir adam var. b. *There is the man in the garden.

Bunun yanı sıra gizli özneli bir dil olan ve dolayısıyla there, es, il gibi anlamsal olarak boş olan adılı bulunmayan Rusçada da aynı Ad Öbeğinin tümcenin sonun­da ve başında kullanılması farklı bilgi yapısını kodlamaktadır:

  1. a. V komnate drovaty (yeni bilgi)

Odada yatak var. b. Drovaty v komnate.

(Rusça örnekler: Tomlin, 1986: 61)

Örnek (21a)’da hem Rusça hem de Türkçede “yatak’ bilinmeyen yani yeni bil­gi olan (21b)’de ise bilinen, eski bilgi taşıyan bir öğedir. (21a)’da bilgisel olarak da­ha zayıf olan “odada” yer belirtecimsi öğesi zayıf bilgisel içeriği ile dinleyiciyi ye­ni bilgiye hazırlar. Öte yandan (21b)’de tümce başındaki “yatak’ bilinen ve sözce­nin konusu olan öğedir.

Türkçede bilgi yapısı değişik araştırmacılar tarafından çok çalışılmış bir konu­dur (Erguvanlı, 1984; Erkü, 1983; Hoffman, 1995; Kılıçaslan, 1994; İşsever, 2000; Şener, 2010; Özge ve Bozşahin, 2010). Bunun yanı sıra Göksel ve Özsoy (2000; 2003) Türkçede odağın tümcedeki konumunu ve İşsever (2002) konu kavramını ir­delemişlerdir. Bu çalışmalar ayrıntılarda farklılık göstermektedir. Türkçede bilgi yapısı konusunda çalışma yapmak isteyen araştırmacılar bu kaynaklara başvurabi­lirler. Ancak şunu belirtmek gerekir ki bu ünitede olduğu gibi karşıtsallığm bilgi yapısında özerk bir unsur olarak ele alınması, buradaki çözümlemeyi Türkçe üze­rine yapılan diğer çalışmalardan ayıran bir özelliktir. Türkçenin bilgi yapısına iliş­kin yapılan çalışmaları burada ayrıntılarıyla sunmak yerine aşağıda Türkçedeki bil­gi yapısına ilişkin genel gözlemleri sunacağız.

Aşağıdaki soruları yanıtlatınız:

  1. İşe biçimbirinin aşağıdaki sözcelerdeki işlevi nedir?
  2. Ahmet, Suzan ve Neriman partiye geldiler. Can işe gelemedi.
  3. Herkes İstanbul'a bayılır. Ben işe İstanbul'da yoruluyorum.
    1. Aşağıdaki sözcelerde tümce konumu “üç adam" gönderimsel ifadesinin bilgi yapısını ne şekilde etkilemektedir?
    2. Bahçede üç adam var.
    3. O üç adam dün buraya geldiler.

Türkçede Bilgi Yapısı: Söz Dizilimi ve Diğer Özellikler

Türkçe, yukarıda belirttiğimiz gibi esnek söz dizilimine izin veren bir dildir. Ancak temel söz dizilimi özne-nesne-eylemdir. Buna ilişkin dört farklı kanıt gösterebiliriz. Birincisi, ad durum eki almamış nesneleri bulunan tümcelerde Özne-nesne-eylem söz dizilimi anlamı belirler. Bu aşağıdaki örneklerde görülmektedir:

  1. a. Mutluluk sağlık getirir. b. Sağlık mutluluk getirir.

İkincisi, sıklık açısından baktığımız zaman Türkçede tümcelerin çoğunluğunun bu sırada olduğunu görürüz. Üçüncüsü, tüm öğelerin belirtisiz olduğu durumda söz dizilimi temel dizilim sırasındadır (Erguvanlı 1984: 42):

  1. Bir adam bir kadına bir gül verdi.

Bunun yanı sıra bir dilde temel söz dizilimi “Ne oldu?” sorusuna verilen yanıt ile belirlenir (Pinto, 1997). Türkçede de böyle bir soruya verilecek yanıt aşağıdaki gibi özne-nesne-eylem dizilimindedir:

  1. Ahmet: Ne oldu? (Neden sessizsiniz?)

Nuran: a. Suzan bebeği uyuttu.

  1. #Bebeği Suzan uyuttu.

Yukarıdaki örnekte (24a) soruya verilecek uygun yanıttır; oysa (24b) ancak be­beğin eski bilgi ya da konu olduğu durumlarda geçerli olabilir. Bir başka deyişle bebekten daha önce söz edildiyse (24b) uygun sözce olabilir.

Türkçede temel söz diziliminin özne-nesne-eylem şeklinde olduğunu gördük. Ancak, yukarıdaki gibi üç öğeli bir tümcenin altı ayrı biçimde dile getirilebileceği­ni örnek (3)’de görmüş ve farklı dizilimlerin farklı bağlamlarda kullanıldığını ve farklı bilgi yapısı özelliklerini kodladığını belirtmiştik.

Konunun hangi konumda olabileceğini görmek için aşağıdaki örneğe bakabiliriz:

  1. Ahmet: Bebek nerede?

Nuran: a. Bebeği Suzan uyuttu.

  1. Suzan uyuttu bebeği.
  2. Suzan uyuttu.

Bu örnekte yanıttaki “bebek” soruda söz edilmiş olan konuyu oluşturur; çünkü sözce onun hakkındadır. Burada konu dinleyicinin bilişinde etkinleştirilmiş belir­gin ve söylem eski bilgidir. Bu durumda konu, tümce başında yer alabilir. Ergu- vanlı (1984) ve Hoffman (1995) konunun tümce başında olduğunu belirtirler. An­cak bu katı bir kural değildir, (25c)’de olduğu gibi tümce arkasında da kullanılabi­lir; çünkü bu örnekte konu iletişimsel olarak en zayıf bilgiselliğe sahip öğedir. Ey­lem ardı ya da tümce sonu böyle belirginleştirilmiş öğeler için bir konum olabilir. Benzer şekilde bilgisellik açısından yeni bilgi taşımayan söylem eski ve belirgin öğeler eksiltilebilir. Bu da (25c)’de görülmektedir. Pek çok araştırmacı, tümce ko­nusunun tümce-başı konumunda kodlandığı görüşünü paylaşmaktadır (Halliday, 1967; Gundel, 1988; Vallduvi, 1992; Erguvanlı, 1984; Hoffman, 1995). Bu görüş da­ha önce de gördüğümüz gibi eski ya da zayıf bilginin, yeni ve daha güçlü bilgisel­lik taşıyan bilgiden önce yer alma eğilimi doğrultusunda geçerli gibi görünmekte­dir. Ancak bu mutlak bir kural değildir; böyle bir eğilim vardır. Clark ve Haviland’a (1977) göre tümce başında ve tümce başına yakın konumda yer alan öğeler tüm sözceyi bellek yapısına bağlamaya yararlar. Öyleyse, eski bilgi içeren konunun tümce başında yer alması beklenebilecek bir olgudur. Öte yandan eğer sözceler dinleyicinin belleğindeki düzenlemeye yardımcı olmak amacıyla belli bir biçimde kurgulanıyorsa, eylem sonunda yer alan öğeler de dinleyiciye bunların bilişsel an­lamda çok altı çizilecek öğeler olmadığını ve etkinleştirilmiş olarak iletişimde yeni bilgisellik taşımadığı konusunda yol gösterebilirler.

 

Öte yandan karşıtsal ve odak olan öğeler eylem ve tümce sonunda yer alamazlar:

  1. Bugün KİM geldi?
    1. Bugün ALÎ geldi.
    2. ALÎ geldi bugün.
    3. #Bugün geldi ALÎ.
    4. # Bugün geldi.
    5. Bugün çocuklar ne yaptı?
      1. AHMET okula gitti; CEM televizyon seyretti.
      2. #Okula gitti AHMET; televizyon seyretti CEM.
      3. #Okula gitti; televizyon seyretti.

Örnek (26)’da Ali odaktır ve eylem önü ve tümce başında yer alabilir. Ancak eylemin ardında kullanılamaz ve gizli özne olamaz. Bunun yanı sıra (27)’de Ahmet ve Cem karşıtsal konu oluştururlar, çünkü sorudaki “çocuklar” öğesi ile bağlantılı olarak çıkarımsal öğelerdir. (27)’deki yanıtta eylemler odaktır. Karşıtsal konular da sesbilimsel vurgu aldıkları için eylem sonunda kullanılamazlar, gizli özne olamaz­lar. Öyleyse, eylem sonu konumunun dinleyicinin bilişindeki belirgin olan ve ile- tişimsel olarak en az bilgiselliğe sahip öğenin yer alabileceği bir konum olduğu bir kez daha görülmektedir. Türkçede bilgi yapısının özellikleri aşağıdaki tabloda özetlenebilir:

 

Konu

Odak

Karşıtsallık

Tanım

Hakkında konuşulan varlık

İletişimsel olarak en yeni bilgi taşıyan varlık

Benzer bir ya da bir grup başka varlıkla karşıtsallık oluşturan varlık

Eski - Yeni Bilgi Değeri

Genelde eski bilgi Söylemsel, durumsal eski varlık olma eğilimi vardır. Ama bu mutlak bir koşul değildir.

Yeni bilgi

Eski bilgi içerirse kar- şıtsal konu; yeni bilgi içerirse karşıtsal odak olur.

Tümce Konumu

Tümce başında olma eğilimi vardır; ya da çok belirgin olduğu durumlarda eylem sonunda da yer alabilir.

Tümcede eylem ile varsa eski bilgi taşıyan öğenin arasında yer alır. Eylem sonunda bulunamaz.

Eylem sonunda yer alamaz.

Eksiltilebilirlik

Özelliği

Belirgin ise eksiltilebilir.

Eksiltilemez.

Eksiltilemez.

Sesbilimsel

Vurgu

Karşıtsal konu dışında vurgu almaz.

Vurgu alır.

Vurgu alır.

Tablo 6.2

Türkçede bilgi yapısı özellikleri


 

Bu bölümde bilgi değeri ve bilgi yapısını gördük. Aşağıda ise edimbilimin da­ha çok sosyo-kültürel bağlamına ilişkin konulara, dilde kibarlık ve kabalık kavram­larına değineceğiz.

Aşağıdaki soruları yanıtlayınız.

  1. Aşağıda altı çizili öğelerden hangisi odak olamaz? Neden?
  2. Bize dün iki misafir geldi.
  3. Çok sevindik misafirlerin gelişine.
  4. Aşağıdakilerden hangileri eksiltilemez? Neden?
  5. Odak
  6. karşıtsal odak
  7. Konu
  8. karşıtsal konu
  9. en belirgin öğeler

DİLDE KİBARLIK VE KABALIK

Aşağıdaki durumlarda arkadaşınıza neler söyleyebileceğiniz üzerine birkaç gözlem

yapalım:

Durum: Ceyda ve bir arkadaşı çok önemli bir sınava girdiler ve Ceyda her iki­sinin de sınavı kazandığını öğrendi. Bu durumda şu sözcelerden birini söylediği­ni var sayalım. Sizce hangileri kibar ve hangileri kaba olarak nitelendirilebilir?

Neden?

  1. a.     Yaşasın!İkimiz de sınavı kazandık. Hadi bunu kutlayalım.
    1. b.    Hem sen, hem de ben sınavı kazandık. Zaten ikimiz de çok çalışmıştık. Tebrikler!
    2. c.     Hem sen, hem de ben sınavı kazandık. Oysa sen benim kadar çalışmamış­tın bile. Haksızlık bu! Yoksa torpilin mi vardı?
    3. d.    Biliyor musun? Ben sınavı kazandım.

Bu sözcelerden birinin seçimi dilde kibarlık ya da kibarlık yoksunluğu ile ya­kından ilgilidir. Örnek (a) ve (b)’deki sözceler kibar, (c)’deki sözce ise kabadır. Bunun nedeni de ilk iki örnekte sevinci paylaşarak dayanışma gösterme, (c)’de ise arkadaşını küçümseyip, ona hakaret ederek onun öz imgesini tehdit etmektedir. Örnek (d) ise, ilk bakışta kaba gibi görünmese bile tuhaftır; çünkü konuşucu, ar­kadaşının da sınavı kazandığı gerçeğini bildiği halde bunu belirtmeyerek, Konuş­ma İlkelerinden Nicelik ilkesini çiğnemektedir. Bu da ortak sevinç paylaşma ve da­yanışma anlayışına terstir. Aslında arkadaşı, Ceyda’nın sakladığı bilgiyi fark ederse, sözcesi kaba olarak bile algılanabilir. Dil kullanımındaki bu tür sözce tercihleri, ki­barlık adı altında incelenir. Aşağıdaki bölümlerde dillerde kibarlık ve kabalık kav­ramlarını irdeleyeceğiz.

Dilde Kibarlık

Daha önce gördüğümüz gibi Grice, insanların sağduyulu bireyler olarak iletişimi etkin biçimde iletmek için işbirliği yaptığını belirtmiştir. Dilbilimde kibarlığı ilk kez araştıran Amerikalı dilbilimci Robin Lakoff (1973, 1977) Grice’tan etkilenerek ki­barlık ilkeleri önermiştir. Daha sonra Leech (1983) yine Grice’tan etkilenerek ki­barlık ilkelerini genişletmiş, Brown ve Levinson (1978, 1987) ise Amerikalı toplum­bilimci Erving Goffman’ın yüz kavramı açısından bir kibarlık modeli önermişlerdir. En yaygın olarak kullanılan bu modelleri aşağıda açıklayacağız.

 

Kibarlık İlkeleri

Robin Lakoff (1973) dil çözümlemelerinde dilbilgisel ve anlambilimsel kuralların yanı sıra edimbilimsel kuralların da eklenmesi gerektiğini savunmuştur. Bunlar Grice’ın konuşma ilkelerinden esinlenen kibarlık ilkeleridir:

  1. Dil kullanımında açık ol (Grice anlamında yani dilde bulanıklığa izin verme).
  2. Kibar ol

Karşıdakine dayatmada bulunma.

Seçenek tanı.

Dinleyicinin kendisini iyi hissetmesini sağla- arkadaşça davran

Lakoff (1975) daha sonra bunlara aşağıdakileri eklemiştir:

  1. Resmiyet: Mesafeli davran.
  2. Saygı: Seçenek tanı.
  3. Dostluk / samimiyet: Duygudaşlık, dostluk göster.

Bu ilkelerin hepsi dinleyiciye yöneliktir ve onun kendisini iyi hissetmesini sağ­lamayı amaçlar.

Leech (1983) benzer şekilde Grice’ın ilkelerinin uzantısı olarak daha ayrıntılı ki­barlık ilkeleri önermiştir. Leech’e göre kibarlık ilkeleri kişiler arasındaki iletişimsel uyuşmazlık ya da olası kırgınlıkları ortadan kaldırarak en üst düzeyde iletişimsel uyuşmayı sağlamaktır. Leech (1983) kibarlığın ya konuşucu ya da dinleyici üzerin­de bir yarar -çaba ilişkisine bağlı olduğunu belirtir. Bu anlamda kibarlık, asimetrik­tir. Yarar - çaba ilişkisini Leech (1983: 107) şu şekilde örneklendirilir:

 

 

Yukarıdaki örneklerde dinleyici, patatesleri soymak için göreceli olarak fazla, gazeteyi uzatmak için daha az çaba harcayacaktır. Diğer sözcelerde dinleyicinin çabası, gittikçe azalır. İyi bir tatil dileği ve dinleyicinin bir sandviç daha yemesini önermek, dinleyiciye iyilik dilemek ya da ikram etmek söz eylemleri olarak onun yararı için söylenen sözcelerdir. Dolayısıyla kibarlık aşağıdaki sözcelerde giderek artar. Bu tür çaba - yarar ilişkisini göz önünde bulunduran Leech, kibarlık modeli­ni bu asimetrik ilişkiye dayandırır. Bunun yanı sıra, kibarlık ve dolaylı olma yakın­dan bağlantılıdır (Leech, 1983: 108):

  1. a. Telefona cevap ver.
    1. Telefona cevap vermeni istiyorum.
    2. Telefona cevap verir misin?
    3. Telefona cevap verebilir misin?
    4. Zahmet olmazsa telefona cevap verebilir misin?

Yukarıdaki örneklerde dinleyiciden istenen işin doğrudan ifadesinden başlaya­rak gittikçe daha dolaylı ifadeye doğru yer alan sözceler en az kibardan en kibara doğru sıralanmıştır. Yani, Leech ve daha sonra sözünü edeceğimiz araştırmacılara göre, dolaylı dil kullanımı karşıdakine yaptırım uygulamayıp, seçenek sunması ne­deniyle daha kibardır. Dilin dolaylı kullanımına aşağıda tekrar değinilecektir.

Bazı edimsözler, içsel olarak konuşucu için bazıları da dinleyici için yarar (ya da zarar) sağlayan ya da çaba gerektiren özelliğe sahiptir ve edimsözün amacı ki- şilerarası ilişkideki sosyal amaçla uyumlu veya uyumsuzdur. Leech (1983: 104) bu edimsözleri şu şekilde gösterir:

(1)

Rekabetçi edimsözler

Edimsözün amacı sosyal amaçla rekabet halindedir: emretme, isteme, rica etme, talep etme, vs.

(2)

Dost ve yakınlık edimsözleri

Edimsözün amacı sosyal amaçla örtüşür: davet etme, ikram etme, selam verme, teşekkür etme, tebrik etme, vs.

(3)

İşbirlikçi edimsözler

Edimsözün amacı sosyal amaçla bağlantılı değildir: rapor verme, ilan etme, öykü anlatma, vs.

(4)

Çatışmacı edimsözler

Edimsözün amacı sosyal amaçla çatışır: tehdit etme, suçlama, küfretme, azarlama, vs.

 

Yukarıdaki edimsözlerden (1) ve (2) numaralı olanlar kibarlıkla yakından ilgili­dir. (1) numaralı edimsözler konuşucunun isteğinin gerçekleştirilmesi doğrultu­sunda dinleyicinin çabasını gerektirirken, (2) numaradakiler dinleyici yararı içindir. (3) numaradaki edimsözler, kibarlığa duyarlı değildir, çünkü yarar ve çaba söz ko­nusu değildir. (4) numaralı edimsözler ise dilde kabalık ile bağlantılıdır ve dilde kabalık daha sonra ayrıntılı olarak ele alınacaktır.

Leech, altı adet kibarlık ilkesi önermiştir:

Nezaket ilkesi

(a)  Dinleyicinin çabasını azalt

(b)   Dinleyiciye yararı arttır.

Cömertlik İlkesi

(a)  Kendine yararı azalt.

(b)   Kendi çabanı arttır.

Övgü İlkesi

(a)  Dinleyiciye eleştiriyi azalt.

(b)   Dinleyiciye övgüyü arttır.

Tevazu İlkesi

(a)  Kendine övgüyü azalt.

(b)   Kendine eleştiriyi arttır.

Uyuşum İlkesi

(a)  Diğeri ile arandaki görüş ayrılıklarını azalt.

(b)   Diğeri ile arandaki görüş uyuşumunu arttır.

Duygudaşlık İlkesi

(a)  Diğeri ile arandaki karşıt duyguları azalt.

(b)   Diğeri ile arandaki duygudaşlığı arttır.

 

Cömertlik İlkesi, kendine yararı azaltıp, dinleyiciye yararı arttırmaya ilişkindir. Bunu aşağıdaki örneklerle açıklayabiliriz:

Kibarlık İlkeleri

Örnekler

Yorumlar

Nezaket Üst ilkesi

Beni eve götür.

Karşıdakinin çabasını kendi yararını art­tırdığı için kibar bir sözce değildir.

Cömertlik İlkesi

Bana arabanı verebilirsin.

Karşıdakinin çabası kendi yararını arttır­dığı için kibar bir sözce değildir.

 

Bize yemeğe buyurun.

Kendi çabanı arttırıp karşıdakinin yararı­nı arttırdığı için kibar bir sözcedir.

 

Size yemeğe gelmeliyim.

Kendi yararını arttırıp karşıdakinin çaba­sını arttırdığı için kibar bir sözce değildir.

Övgü İlkesi

Daha dikkatli olmalısın.

Karşıdakini eleştirdiği için kibar bir sözce değildir.

Harika bir kek yapmışsın.

Karşıdakini övdüğü için kibar bir sözce­dir.

Tevazu İlkesi

Lütfen bu minik hediyeyi anı ola­rak kabul edin.

Tevazu gösterdiği için kibar bir sözcedir.

 

Lütfen bu müthiş harika hediye­yi anı olarak kabul edin.

Tevazu göstermediği için kibar bir sözce değildir.

Tevazu İlkesi bazı kültürlerde diğerlerine göre daha fazla vurgulanan bir ilkedir. Örneğin, Japonlar sürek­li olarak kendilerini ve sahip olduklarını küçümseyerek tevazu ve kibarlık gösterirler. Hatta bir sürü nefis yemekle dolu bir masada bile konuklarına "sofrada bir şey yok ama lütfen buyurun" diye masadaki ne­fis yemeklerin varlığını bile inkâr edebilirler (Leech, 1983:136). Tevazu ilkesi Türk kültürünün de önem­li bir parçasıdır. Türkçede "Naçizane", "Estağfurullah" gibi belirteçler ve "bendeniz" gibi adıllar tevazu göstergesi olarak kullanılan bazı sözcüklerdir.

Uyuşum İlkesi

A: Seren ne kadar güzel şarkı söylüyor, değil mi?

B: Ne demezsin?

(B), (A) ile aynı duyguları paylaşmadığını gösterdiği için sözcesi kibar değildir.

Bazı kültürlerde Uyuşum İlkesi, Tevazu ilkesinden daha önemlidir. Örneğin, Amerikan kültürün­de karşıdakiyle uyuşmamazlık kibar olmayan bir tavırdır:

A: Harika bir kıyafetin var.

Bl: Çok teşekkürler. Ben de çok beğeniyorum.

B2: Yok canım, zaten ben onu yıllar önce almıştım. Üstelik pek de güzel değil.

(Bl) sözcesi, uyuşum ilkesi doğrultusunda aynı görüşte olmayı kapsar ve tevazu gösteren (B2) sözcesine göre Amerikan kültüründe daha kibar olarak kabul gören bir sözcedir. Japon kültürün­de olduğu gibi, diğer bazı kültürler ise, tevazu ilkesi doğrultusundaki (B2) sözcesini daha kibar olarak değerlendirebilirler.

Duygudaşlık İlkesi

(Üzgün birisine) Sen hiç çalış­madığın için sınıfta kalmayı hak etmiştin.

Duygudaşlık göstermeyen sözce kibar değildir.

Bu kadar üzülme. Bir dahaki se­fer mutlaka sınavı başarırsın.

Duygudaşlık ve teselli gösteren bu söz­celer kibardır.


 

Aşağıda en yaygın olarak kullanılan bir başka kibarlık modeli Brown ve Levin- son’ın (1987) kibarlık kuramını açıklayacağız.

Aşağıdaki soruları yanıtlayınız.

  1. Aşağıdakilerden hangisi dinleyicinin çabasını azaltan, ona yararı arttıran ve bu neden­le kibarlık ilkelerine uygun sözcelerdir?
  2. Akşama meyve al.
  3. Bir çay daha al.
  4. Bana bir soda al.
  5. Benim için bir araba al.
  6. Aşağıdaki sözce kibarlık ilkesine uygun mudur? Neden?

Bu çok güzel böreği kendi ellerimle yaptım.

Yüz Kavramı ve Kibarlık Stratejileri

Brown ve Levinson’m (1978, 1987) geliştirdiği kibarlık stratejileri, kişinin yüz adı verilen öz imgesini koruma amacıyla kullanılır. Yüz kavramı ilk kez Amerikalı top­lumbilimci Erving Goffman (1967) tarafından önerilmiştir. İngilizcedeki karşıtıyla face (yüz) sözcüğü, lose (kaybetmek) eylemiyle birlikte kullanıldığında lose face (itibarını kaybetmek) anlamına gelir ve itibar anlamı buradaki yüz terimiyle de ya­kından ilişkilidir. Goffman’a göre yüz, iletişimde konuşucunun, topluma karşı ken­di olumlu sosyal imgesini sunma ve bu öz imgeyi koruma çabasıdır. Türkçede yüz akı, yüz kızartıcı, yüzkarası, yüzü yere gelmek, yüzü olmamak, yüzüne bakama- mak, gerçek yüzünü görmek ve hatta yüzsüz gibi deyimler kişinin toplum içinde­ki imgesi, toplumdaki itibarı ve kendini sunuşu ya da başkalarınca algılanışı an­lamlarını içerir. Dolayısıyla bu deyimlerin de burada teknik terim olarak kullandı­ğımız yüz kavramı ile bağıntılı olması ilginçtir ve bu bağıntı Ruhi ve Işık-Güler (2007) tarafından incelenmiştir. Benzer şekilde Ukosakul (2003) Tayland dilinde naa (yüz) sözcüğünün kişinin toplumsal ruhsal yönü, onuru, saygınlığı ve duygu­larıyla yakından bağlantılı olduğunu bulmuştur: ikiyüzlü bir insan, yüzü gülerken içi kan ağlamak, vs. gibi.

Teknik terim olarak yüz soyut bir kavramdır ve iki boyutu vardır:

Olumlu yüz: Kişinin toplum tarafından, en azından bazı bireyler tarafından onaylanma, hoşlanma, kabul görme ve onlarla sosyal ilişki kurma isteği ya da top­lumun yüz akı olan birey olma isteği,

Olumsuz yüz: Diğerlerince zorlanmama, ya da başka bir ifadeyle bir kişiyi, yü­zünün tutmayacağı bir eyleme zorlanmaması, güç duruma sokulmaması, özerk ol­ma, saygı gösterilme, vs. isteğidir.

Öyleyse, soyut yüz kavramına göre kişinin dilsel kibarlığı da dâhil olmak üze­re davranışlarını yöneten birbirine ters iki etki vardır:

(a)   Kişinin toplumda kabul görme ve başkalarıyla bağlantılı olma, bağlanma is­teği (Olumlu yüz)

(b)                        Kişinin      özerk bir birey olma ve saygı gösterilme isteği. (Olumsuz yüz) Brown ve Levinson (1987:13) olumlu ve olumsuz yüzün evrensel bir insan

özelliği olduğunu savunurlar. Ancak bununla bağlantılı unsurlar kültürden kültüre değişebilir: Hangi davranışlar yüz tehdit edicidir, hangi insanlar yüz korumaya yö­nelirler, kişisel ilişkiler ne şekilde düzenlenir, vs. gibi sorular kültüre bağlı değişik­lik gösterebilir.

 

Brown ve Levinson’a göre insanlar arası iletişimin güdüsü bu yüzü korumaktır, Olumlu yüz, bir kişinin başkalarının kendi hakkında olumlu ve iyi düşüncelere sahip olmaları yönündeki çabası; olumsuz yüz ise özerklik alanını korumaya yö­nelik başkaları ile arasına mesafe koyma ve üzerinde hiç kimsenin baskı oluştur­maması için elinden geleni yapma gayretidir. İletişimde konuşucular, bir yandan kendi yüzlerini öte yandan da dinleyicinin yüzünü korumak için denge oluşturma­ya çalışırlar; çünkü iletişim olumlu yüze karşı yüz tehdit edici unsurlar içerir. Ki­barlık stratejileri, konuşucuların bir yandan yüz tehdit edici unsurları savuşturmak ve bir yandan da olumlu yüzlerini korumak arasındaki denge çabası sonucu orta­ya çıkan stratejilerdir. Kişilerin imgelerini korumaya yönelik bu çabalar da yüz ça­lışması olarak bilinir. İnsanlar yüzlerini koruyabilir, aşağılanabilir, mahcup olabi­lir ya da teknik bir ifadeyle yüzlerini kaybedebilirler. Öyleyse yüz kavramının duy­gusal bir boyutu vardır. Yüz çok kırılgan duygusal bir boyut olduğuna göre insan­ların kırıcı olmamak amacıyla birbirlerinin yüzlerini koruma konusunda işbirliği yaptıkları varsayılır. (Brown ve Levinson, 1987:61) Yukarıda, Leech’in bazı edim- sözlerin olası kibarlık içerip içermediğinden söz ettiğini görmüştük. Öte yandan Brown ve Levinson’a göre bazı eylemler, yüz tehdit edici, diğerleri yüz koruyucu ya da arttırıcı niteliktedir.

Diğerinin olumsuz yüzünü tehdit eden eylemler

Dinleyiciye bir işi yapması ya da yapmaması konusunda baskı oluşturan eylemler,

Emir ve ricalar,

Dinleyiciye bir işi yapma konusunda hatırlatmalar,

Tehdit, uyarı ve bir işin yapılmaması sonucu cezai yaptırımlar

Dinleyicinin olumlu yüzünü teh­dit eden eylemler

Şikayet etme, eleştirme, diğerinin fikrine karşı çıkma, tabu olan konularda konuşma, kişilik, inanç, sahip oldukları ve değerlerine karşı nefret gösterme,

Konuşucunun olumsuz yüzünü tehdit edebilecek eylemler

Teşekkür etme, isteksizce söz vermek zorunda kalma

Konuşucunun olumlu yüzünü tehdit edebilecek eylemler

Özür dileme, iltifatları kabul etme, itiraf etme

 

Bu olası yüz tehdit edici eylemler karşısında aşağıdaki stratejilerden biri benim- senebilir:

 


 


 

Yukarıda da gördüğümüz gibi bazı edimsözler içkin özelliklerinden dolayı yüz tehdit edici niteliktedir. Brown ve Levinson’a (1987: 69) göre ussal varlıklar olan insanlar diğerleriyle çatışmaya engel olmak amacıyla çaba harcarlar. Yukarıdaki şekilde kayıtlı ve kayıt dışı edimler dile getirilmiş olanlardır. Kayıtlı ve kayıtsız olanlar arasındaki fark şudur: Kayıt dışı edimler açıkça dile getirilmez. Örneğin:

  1. Eyvah, eyvah! Bankaya gitmeyi unutmuşum. Yanımda hiç para yok.

Yukarıdaki sözceleri söyleyen kişinin niyeti ona borç verilmesini sağlamak ola­bilir. Ancak bunun açıkça dile getirilmemesi, edimin kayıt dışı olduğunu göster­mektedir. Öte yandan şöyle bir konuşma söz konusu olabilirdi:

  1. A: Bana biraz borç versene!

B: Bu kaçıncı kardeşim. Sana tam on sekiz kez borç verdim. Yeter artık, ba­şının çaresine baksana.

A: !!!

Burada (A)’nın sözcesi doğrudan kayıtlıdır. Ancak bu doğrudan kayıtlı sözce, (B)’nin sözcesindeki gibi bir meydan okumaya yani bir başka yüz tehdit edici edi­me yol açabilir. Böylesine yüz tehdit edici yani utandırıcı bir edimle karşı kaşıya gelmemek için dolaylı ifadeler kullanarak kayıt dışı strateji benimsenebilir. Kayıt­sız edimde, konuşucu için her zaman bir kaçış söz konusu olabilir; niyetini gizle­yebilir hatta yadsıyabilir:

  1. A: Eyvah, eyvah! Bankaya gitmeyi unutmuşum. Yanımda hiç para yok.

B: Bu kaçıncı kardeşim. Sana tam on sekiz kez borç verdim. Yeter artık, ba­şının çaresine baksana.

A: Ben senden borç istemedim ki...

Öyleyse konuşucular, kimi kez konuşmalarını açıkça dile getirmek yerine bunu örtük olarak ifade etmeyi tercih ederler. Genel olarak birisine cinsel çekim duydu­ğunu dile getirme, romantik bir ilişki kurma önerisi, rüşvet teklifi, kibar rica gibi söz eylemler hep örtük olarak dile getirilir. Bunun nedeni de yüz tehdit edici bir edi­min dinleyicinin üzerinde olumsuz bir tepkiye yol açarak onun tarafından derhal reddedilme olasılığıdır. Dolayısıyla dinleyici yüz tehdit eden bir edim karşısında is­tenmedik bir tepki göstererek konuşucuyu mahcup edebilir. Bu da konuşucu ile dinleyici arasında duygusal bir çatışma ve uyuşmazlığa yol açabilir. Bunun ötesin­de kişiler arası ilişkinin tamamen bozulmasına neden olabilir. Ancak sözce örtük ol­duğu zaman konuşucu tarafından “yanlış anlaşıldığı” bahanesiyle tamamen geri adım atılabilir. Öte yandan sözce doğrudan dile getirildiğinde bu geri adım atma ey­lemi mümkün olmayacaktır. Aşağıda bazı kayıt-dışı strateji örnekleri yer almaktadır:

  1. a. Memur Bey, bu cezayı çözmek için bir öneriniz var mı? (Örtük rüşvet

teklifi)

  1. Çok hoş bir çocuğunuz var. Eğer kaybolursa çok yazık olur. (Gizli tehdit)
    1. Keşke biri beni havaalanına bıraksa! (Örtük rica)

Böylesine belirsiz, açık olmayan konuşma, Grice’ın Tarz İlkesine aykırı görün­mektedir. Yine de neredeyse evrensel olarak tüm dillerde gözlenmektedir (Pinker ve diğ., 2008:833) Pinker ve diğerlerine göre insan dilini yöneten iki unsur işbirli­ği ve çatışmadır. Çatışma olasılığı yüksek olan durumlarda dolaylı, örtük dil kulla­nılır. Emir kipinde kullanılan bir sözce konuşucunun üstünlük tasladığı, tevazu
göstermediği anlamında anlaşılır. Bunlar, Brown ve Levinson’ın sözünü ettiği kayıt dışı edimler grubundadır.

Öte yandan, bir edimi en açık biçimde lafı dolandırmadan ve doğrudan gerçek­leştirmek kayıtlı doğrudan edimdir:

  1. Bu mektubu postaneye götür.

Eğer dinleyicinin yüzü tehdit edilmeyecekse ya da bu konuşucu bunu umursa­mıyorsa son derece dolaysız veya buyruk veren sözceler seçilebilir. Bu, kişiler ara­sı rollerin getirdiği güce de bağlı olarak değişir. Örneğin, anne-baba ve çocuk iliş­kisinde anne-baba, müdür ve posta işlerine bakan görevli ilişkisinde, müdür daha güçlü toplumsal role sahiptir. Bu durumda toplumsal güç rolüne sahip kişiler ka­yıtlı doğrudan edim gerçekleştirebilirler.

Yumuşatılmış kayıtlı stratejiler ise diğer kişinin yüzüne saygı gösteren edimler­dir. Bu durumda diğer kişinin yüzünü tehdit etmemek amacıyla sözceleri lütfen, zahmet olmazsa gibi belirteçlerle yumuşatarak, rica sorusu gibi dilsel araçlar kul­lanabiliriz. Yumuşatılmış kayıtlı edimler ikiye ayrılır: Olumlu kibarlık ve olum­suz kibarlık. Olumlu kibarlık, dinleyicinin acısını paylaşmak, dayanışma, paylaş­ma ve ortak yönleri vurgulamak, iyimser tavır göstermek için söylenen sözler olumlu kibarlık stratejileridir. Yakınlık, dostluk, arkadaşlık ve dayanışma gösteren ‘Ayşeciğim, tatlım, canım, güzelim, hey yakışıklı, aslan kardeşim, vs. gibi hitap şe­killeri ile dinleyicinin hoşlanacağını düşündüğümüz sözcükleri kullanarak payla­şım sağlamaktır. Olumlu kibarlık, aile bireyleri arasında, yakın arkadaşlarla birlik­teyken kullanılır çünkü olumlu kibarlık yakınlık göstergesidir. Olumlu kibarlık, ay­nı camiadan olmaktır; senin neyin varsa benim, benim neyin varsa senindir. Olum­lu kibarlık yakınlık göstergesidir.

Öte yandan olumsuz kibarlık mesafe ve resmiyet göstergesidir. Olumsuz kibar­lık stratejileri dolaylı dil kullanımını ve saygı dolu hitap ifadelerini içerir. Diğer ki­şiye baskı uygulamaktan kaçınmak, ona seçenekler sunmak, olası yüz tehdit edici edimlere özür dileyerek başlamak, vs. olumsuz kibarlık stratejileridir: Siz, Doktor Hanım gibi hitap tarzları olumsuz kibarlık stratejilerine örnek oluşturur.

Kibarlık stratejilerini belirleyen sosyo-kültürel bağlam unsurları şunlardır: Ko­nuşucu ve dinleyici arasındaki ilişkinin mesafesi, konuşucu ve dinleyicinin sosyal rollerine dayalı görece güçleri, içinde bulundukları kültürün diğer kişiye ne oran­da baskı ya da üsteleme yapmaya izin verdiği. Konuşucuların birbirlerine hitap bi­çimleri, sen/siz gibi adıl kullanımları ikisinin arasındaki toplumsal rol gücüne, yaş ve mesafeye bağlıdır. Sen kullanımı olumlu kibarlık, yakınlık belirtirken, siz kulla­nımı olumsuz kibarlık, yani diğer kişinin özerkliğine saygıyı ifade eder. Benzer şe­kilde, bir kişiye adıyla hitap etmek olumlu kibarlık olarak görülebilirken, Hanıme­fendi/Beyefendi, Ayşe Hanım, Ahmet Bey, vs. gibi hitap tarzları olumsuz kibarlık belirtir. Dolaylı dil kullanmak da dinleyicinin üzerindeki yükümlülüğü kaldırarak ona kararında seçim olasılığı sunduğu için daha kibar olarak algılanır. Bir başka deyişle, diğer kişinin özerkliğine, seçim yapma fırsatına saygı gösterilmektedir. Blum-Kulka (1985) hem İngilizce ve hem de İbranicede dolaylı söz eylemlerin da­ha kibar olarak algılandığını göstermiştir. Bu da olumsuz kibarlık stratejisidir.

Brown ve Levinson bu beş stratejinin evrensel olduğunu iddia ederler ancak bu iddianın birey odaklı ve özerkliğine düşkün Batı toplumlarının dışındaki kültürler­de geçerli olmadığını savunan araştırmacılar da vardır. Örneğin daha grup odaklı toplumlarda dolaysızlık her zaman kaba olarak yorumlanmayabilir (Blum-Kulka, 1997).

Aşağıdaki soruları yanıtlayınız.

  1. Aşağıdakilerden hangisi yüz tehdit edici bir sözcedir?
  2. Kapıdan çıkıp gitmeni istiyorum.
  3. Bugün sinemaya gitmek istiyorum.
  4. Yanımdan ayrılmanı istemiyorum.
  5. Aşağıdakilerden hangisi olumlu ve olumsuz yüze yönelik kibarlık stratejileridir?
  6. Hanımefendi, Siz biraz daha kek almaz mıydınız?
  7. Ayşe'ciğim, biraz daha kek alsana.

Farklı Kültürlerde Kibarlık

Dilbilimciler, 1970’lerden beri dilde kibarlığı araştırarak belli bir yol kat etmişlerdir. Kibarlık modelleri geliştirerek, kültürler arası kibarlık stratejilerini irdelemişlerdir. Teknolojik ve diğer gelişmeler kültürlerarası iletişimi kolaylaştırdığına göre diğer toplumlardaki dilbilimsel kibarlık normlarını da anlamak önem kazanmıştır. Bura­da kısaca kültürler arası bağlam ve kibarlıkta diğer boyutlardan söz edilecektir.

Goffman (1967) kibarlık söz konusu olduğunda bedava ve bedava olmayan mallardan söz eder. Örneğin restoranda tuz kullanımı herkes içindir ve bedavadır. “ Tuzu uzatır mısın?" demek yüz tehdit edici değilken, birisinin arabasını istemek yüz tehdit edici bir edimdir. Ancak paylaşımın değerli olarak görüldüğü bazı top- lumlarda birisinin arabasını istemek başka toplumlardaki kadar yüz tehdit edici sayılmayabilir.

Sosyo-kültürel bağlam yüz tehdidi ve kibarlık ölçütü olarak ortaya çıkar. Tür­kiye’de birinden sigara istemek çok olumsuz karşılanmayabilir ama sigara içmenin çok olumsuz karşılandığı bir ülke olan ABD’de sigara istemek üstelik de New York City’de bir paket sigaranın 13 Dolar olduğu göz önünde bulundurulursa ol­dukça yüz tehdit edici bir rica olabilir. Ingiltere’de bir kişinin maaşı, medeni duru­mu ve çocuğunun olup olmadığının sorulması kabalık olarak karşılanırken Türki­ye’de öyle algılanmayabilir. Wolfson (1989) Amerikalıların “bir gün bir araya ge­lelim” gibi sözceleri sıkça sarf ettiklerini ve bunu yaparken sadece kibar davran­dıklarını bunun ciddi bir davet olmadığını sonradan anlayan yabancıların hayal kı­rıklığına uğrayarak Amerikalıları samimiyetsiz bulduğunu yazar. Wolfson’un veri­sini oluşturan kayıtlarında ancak zaman ve yer belirlendiğinde gerçek davet oldu­ğu görülmüştür.

Wierzbicka’ya göre Anglo-Amerikan kültürü kişisel bağımsızlığa önem verirken diğer toplumlar daha toplumcu dayanışmaya önem verirler. Bireysellik ölçütlerin­de Türkiye 37, Yunanistan 35, Ingiltere 89, Amerika Birleşik Devletleri 91 olarak hesaplanmıştır (Bayraktaroğlu: 2001: 6, Hoppe, (1998)’den alıntı). Bu da Türk ve Yunan toplumlarında toplumsal dayanışmanın bireyselciliğe göre daha yaygın ol­duğunun göstergesidir. Dolayısıyla, birbirlerini daha yakın ilişkiler içinde gören toplum bireyleri olduğu için, Bayraktaroğlu’na göre öğüt vermek Türkçede İngiliz­cede olduğu kadar olumsuz algılanmaz. Ancak sosyal mesafe olduğu durumda bu saygısızlık olarak addedilir. Bireysel toplumlarda öğüt vermek üstünlük taslamak olarak yorumlanabilir Türkiyede öğüt vermek birisinin sorununu çözmek, ona destek olmak ve yardım etmek olarak algılanır. Benzer şekilde, Yunan toplumun- da uzak mesafe koyanlar kibar olarak kabul edilmezler; kibirli olarak görünürler (Sifianou1992:22). İngilizler bireyselliğe, kişisel donulmazlıklara daha fazla önem verirken (olumsuz yüz) Yunanlılar daha çok dayanışma, toplumsal kabul gibi yön­
lere ağırlık verirler (olumlu yüz) Sifianou’ya göre Yunanlılar için kibarlık yakınlık, sıcaklık, arkadaşlık, dayanışma göstermektir,

Türkçede “yenge, teyze, amca, dayı ”, vs, gibi kullanımlar da yakınlık belirtisi olarak görülerek olumlu kibarlık olarak algılanabilir, “Evli misiniz?”, “Çocuğunuz var mı?” gibi sorular özel hayata müdahale olarak algılanmayabilir, Brown ve Le- vinson’un kuramında doğrudanlık kabalık olarak algılanabilirken, Zeyrek (2001) ve içindeki kaynakçalarda söz edilen yurt dışına göçmüş olan bir ailenin konuşma­larında olumsuz kibarlık öğelerine rastlanmaması ailedeki dayanışma olarak da yo­rumlanabilir, Cömertlik, bir kibarlık stratejisi olarak Türkçede de görülür, Türki­ye’de konuğunuza ikram ettiklerini yemesi doğrultusunda ısrar bekleyen insanlar vardır, Defalarca ısrar edilmeden ikram edilenleri yemeyen konuklar kibarlık ettik­lerine inanırlar, Dolayısıyla aşağıdaki bazı sözceler, konuğunuza verdiğiniz değeri göstermesi nedeniyle olumlu kibarlık olarak algılanabilir:

34,   a, Ne olur

b,   Allah Aşkına!

c,   Küserim bak,,,

d,   Ölümü gör,

Öte yandan (34)’teki sözceler daha bireysel toplumlardaki konuşucular tarafın­dan yaptırım arttıran sözceler olarak görülebilir, Oysa Türkçede cömertlik, daya­nışma, yakınlık belirtisi olarak kullanılır (Zeyrek, 2001:53),

Ispanyol kültüründe de dinleyici ile olumlu ilişki kurmak için aradaki mesafe hoş görülmez, Olumlu kibarlık aracılığıyla diğer kişinin onaylandığı ve grup içine kabul edildiği vurgulanır, Kişi kendi fikirlerini açıkça belirtir; çünkü grup tarafın­dan birey olarak onaylanmış ve grubun bir parçası olarak kabul görmüştür, Bu du­rumda olumlu ve olumsuz yüz birbirine zıt kavramlar olarak görülmez, îspanyol- cada güçlü bir biçimde fikirlerinizi savunmanız özerkliğinizin belirtisi olarak kabul edilir ve onaylanır,

Giritliler cömertlikte o kadar ileri giderler ki birisi onların her hangi bir eşyası­nı övdüğü zaman onu o kişiye hediye ederler ve bu hediyeyi kabul etmemek ka­balık olarak görülür (Durrell 1978, Sifianou, 1992: 28),

Blum-Kulka’ya (1982:31) göre İsrailliler, doğruluk ilkesine kibarlık ilkelerinden daha fazla önem verirler, İbranicede reddetme söz eylemi doğrudan “hayır ” söz­cüğüyle ifade edilir, Bu da İsraillilerin kaba olarak tanınmasına neden olabilir, İb­ranicede açık sözlü olmak diğerlerini kırmama eğiliminden daha baskındır (Blum- Kulka, 1992), Kochman (1981), Afrikalı Amerikalılar arasında tevazunun kibarlık göstergesi olmadığından söz etmiştir, Onlara göre bir kişinin olumlu yanlarını gör­mesi çok doğal ve samimidir; bunların kibarlık uğruna yadsınmasına gerek yoktur, Meşhur Afrikalı Amerikalı bir boksör olan Muhammed Ali’nin kitabının başlığı “En büyük benim”dir, Oysa Japon kültüründe tevazu çok önemlidir ve bunun örnek­lerini yukarıda görmüştük, Mizutani’ye (1987) göre Japon kültüründe başkalarını övmek bile çok bilmişlik ve kibirlilik olarak algılanır,

Avusturya’da, İngiltere’de olduğu gibi bir kişinin mali durumu ve siyasal görü­şünden söz etmek kabalık olarak görülürken, erotik konulardan söz açmak eski­den olduğu kadar kaba bir davranış olarak görülmemektedir (Haumann ve diğ, 2005: 82),

Avusturya’da Almancadaki du / Sie (sen/siz) ayrımının uygunsuz kullanımı da yüz tehdit edici bir unsur olarak görülür, Kendisine du (sen) diye hitap eden biri­ne “Askerlik arkadaşı değiliz, değil mi?” diye yanıt vermek yadırgatıcı değildir, An­
cak son zamanlarda genç kuşak arasında ilk adla ve sen adılıyla hitap güncellik ka­zanmaktadır ve “sen” den “siz”e geçiş kesinlikle kaba ortak kabul edilir. (Haumann ve diğ, 2005: 87)

Norveç dilinde “lütfen” gibi kibarlık belirten bir belirteç, sen/siz ayrımı, ha­nımefendi, beyefendi gibi hitap sözcükleri olmamasına karşın, Norveççede çok fazla sayıda ve abartılı şekilde teşekkür etme alışkanlığı vardır. Örneğin, ev sa­hibine “yemek için binlerce kez teşekkür ederim” demek kibar bir davranıştır.

Leech (1983:136) Japon kültüründe övgü karşısında tevazu ilkesinin uyuşum il­kesinden daha önemli olduğunu belirtir. Oysa, Amerikan kültüründe uyuşum ilke­si kibarlığın önemli bir göstergesidir.

Dilde kibarlık da dilin kendisi gibi durağan değildir ve yıllar içinde değişim gösterir. Örneğin, Lakoff (2005) 1990’lardan ve özellikle 11 Eylül 2001 tarihinden sonra Amerikan toplumundaki kibarlık anlayışının değiştiğini, cinsel tabu olan söz­cüklerin artık televizyonda alenen dile getirildiğini belirtmektedir. Bunun yanı sıra televizyonda şiddet gösterilerinin arttığından ve siyasilerin kazanma gayretlerinde aşırı eleştiri ve rakibini itibarsızlaştırarak öne geçme çabalarından söz etmektedir. Son zamanlarda küfürlü sözlerin arttığını, artık herkesin herkes yanında küfrettiği­ni ileri sürmektedir. Özellikle hayatın çok hızlı geçtiği kalabalık New York City’de küfürlü dil kullanımının yaygınlaştığı gözlenmiştir. Ayrıca, Amerikan Başkanı Clin- ton’a yıllar öncesinde başkanlara hitap edildiği gibi Saym Başkan yerine, kısaca Bill diye hitap edilmesinden söz etmektedir. Lakoff’a göre Amerikan toplumunda yakınlık ve kibarlık algılaması değişmektedir. Ayrıca, medyanın rating savaşları ve internet medyası daha az dikkatli olunmasına yol açmaktadır. Lakoff (2005) Ame­rikan toplumunda dilde kibarlık anlamında 1990’lardan beri büyük bir değişim ya­şandığını iddia etmektedir.

Görüldüğü gibi dilde kibarlığın ifadesi kültürden kültüre ve hatta aynı kültürün içinde zamanla değişiklik göstermektedir. Dilde kibarlık çalışmaları, anadili öğreti­minde, yabancı dil öğretiminde, kültürler arası iletişimde, kişiler arası çatışmalarda çözüm bulma konularında çalışmalara ışık tutmuş ve hem kişiler arası hem de kül­türler arası iletişimin daha iyi anlaşılmasında önemli bir rol üstlenmiştir.

Aşağıdaki soruları yanıtlayınız:

  1. Lehçe ve Rusçada emir kipi, bazı küçültme ekleri kullanılarak sözedimin yaptırım gü­cü azaltılabilir. Böylece emir edimi yumuşatılabilir (Wierzbicka 1991: 51). Türkçede emir kipini yumuşatabilecek böyle bir ek biliyor musunuz?
  2. Wierzbicka (1991:115-116) Avustralya ve Amerikalılar ile Polonyalı ve Doğu AvrupalI­ların “Nastlsm?" sorusuna verdiği yanıtın içtenliğine ilişkin görüşlerini açıklarken, Avustralya ve Amerika'da bu soruyu soran kişinin aslında yanıtın içeriği ile ilgilenme­diğini ve bu soruya yanıt olarak sağlık sorunlarından söz etmenin bu toplumlarda ki­bar karşılanmadığından söz etmektedir. Oysa, Doğu Avrupa'da bu soruya yanıt olarak gerçek sağlığınızdan söz edersiniz. Türkiye'de bu sorunun yanıtı içtenlikle mi yanıtla­nır yoksa her seferinde "çok iyiyim" mi denir?

Dilde Kabalık

İlk kez Robin Lakoffun (1973)’teki çalışmasıyla başlayan dilde kibarlık olgusu ko­nusunda daha sonra binlerce akademik çalışma yapılmıştır. Öte yandan dilde ka­balık göreceli olarak çok daha az çalışılmış bir konudur (Watts 2003, Locher ve Bo- usfield, 2008). Dilde kabalık konusunu araştıran araştırmacılar, kabalığı anlamadan kibarlık kuramının eksik kalacağını ve tam olarak anlaşılamayacağmı savunurlar.

Kişilerarası iletişim dinamikleri konusundaki araştırmalar dilde kibarlık kavramı kadar kaba söylemin de önemli bir etken olduğunu göstermiştir (Locher ve Bouns- field 2008:2 ve içindeki kaynakça). Dilde kabalık kavramını çalışan araştırmacıla­rın amacı kibarlık kuramına rakip bir kuram önermek değil onu tamamlayacak bir çerçeve sağlamaktır (Culpeper ve diğerleri, 2003: 1546). Leech’in (1983:105) kaba edimsözlerin yalnızca sıra dışı dilsel davranış olduğunu belirtmesine rağmen aske­ri eğitimde (Culpeper, 1996), mahkemede (Lakoff, 1989), parlamentoda (Harris, 2001 Ingiltere parlamentosunda) ve bazı radyo ve televizyon tartışma programla­rında kaba söylemin neredeyse tek iletişim yöntemi olduğu gözlenmiştir. Tüm bu durumlarda kibarlık kuramı dili çözümlemeye yeterli olamamaktadır. Culpeper (1996) askeri eğitim söyleminde yoğun kaba dil kullanımı bulmuştur. Bu tür söy­lemde kabalığın çok yoğun olarak bulunmasının nedeni komutan ve askerler ara­sındaki statü eşitsizliği, askerlerin sıkı disiplin kuralları, zorlu askeri eğitimin gerek­tirdiği felsefedir. Mahkeme salonlarında savcının sanığa kaba davranması da ku­rumsal boyutta kabul edilebilir bir davranıştır. Mahkeme salonları en çok kişiler arası çıkar çatışmaları, suçlamalar ve uyuşmazlığın olduğu yerlerdir (Harris, 2001). Defalarca soru sorma, aynı soruyu farklı biçimlerde sorma, suçlama, alay, tehdit, imalar, vs. yoğun olarak bulunabilir. Hakimin savcı ve avukatlara göre konumsal gücü yanı sıra savcının da tanık ve sanıklara karşı konumsal gücü kaba dil kulla­nımına uygun bir ortam sağlayabilir.

Kibarlık ya da kabalık konuşucunun karşısındakinin yüzünü koruma ya da onu tehdit etme amacıyla yaptığı kasıtlı tercihtir. Elbette insanlar farkında olmadan da kabalık yapabilirler. Ancak kabalık çalışmaları, kasıtlı kaba dil kullanımına yöne­liktir. Konuşucular, kasıtlı olarak kötü niyetle hakaret etme niyetiyle dil kullanabi­lirler. Bunun yanı sıra farkında olmadan söylenen sözler kaba davranış olarak gö­rülebilir. Örneğin, öğrencisine yardım etmek isteyen bir öğretmen eğer onu eleşti­rirse, öğrenci kırılabilir ancak bu davranışta bir kasıt yoktur. Bir diğeri ise gaf ola­rak adlandırabilecek ve konuşucunun aslında iyi niyetle söylediği ama sonuçta yüz tehdit edici olabilen sözcelerdir. Örneğin:

  1. Suna: Merhaba Meral Hanım. Sanırım yanınızdaki beyefendi babanız.

Meral: Hayır, eşim.

Yukarıdaki örnekte Meral ve eşinin yüzleri tehdit edilmiştir. Ancak kasıtlı bir hareket olmadığı için araştırmacılar bu tür gafları çoğunlukla kaba dil kullanımı olarak ele almazlar. Kaba dil sözel şiddet içeren, karşısındaki kişiyi kasıtlı olarak kırmayı ve incitmeyi hedefleyen dil olarak tanımlanabilir. Culpeper ve diğ., (2003), Lachenicht’in (1980) yüz tehdit edici, şiddet içeren dili Brown ve Levinson’ın (1987) kibarlık kuramının bir uzantısı olarak şu şekilde sınıflandırdığını gösterirler:

a)     Kayıt dışı: Bulanık anlamlı hakaretler, imalar, ipuçları ve ince alay. Bu stra­tejiler, hakareti yapan kişinin aslında masum olduğu iddiasına başvurabil­mesine ve bundan dolayı sorumlu tutulmaktan her an kaçınmasına olanak sağlar.

b)    Doğrudan kayıtlı: Burada yüz tehdit edici söz eylemler ve dayatmalar kulla­nılır. “Konuşma!”, “işine bak!”, gibi. Bu Brown ve Levinson’ın kibarlık kura­mındaki doğrudan kayıtlı ulamının kabalıktaki kullanımıdır.

c)     Olumlu yüze saldırı: Karşıdaki kişinin onaylanmadığı, ona saygı duyulmadı­ğı, gruptan dışlandığı, söylediklerinin dinlenmediği durumlar ve böyle hare­ketler.

d)   Olumsuz yüze saldırı: Kişinin olumsuz yüzündeki yaptırıma maruz kalmak istememesine yönelik, özgürlüğünü kısıtlayıcı, toplumsal konumuna ve say­gınlığına yönelik sözel şiddet. (Lachenicht, 1980: 619, Culpeper ve diğ, için­de, 2003: 1553).

Culpeper (1996), Brown ve Levinson’ın (1987) modeline paralel olarak kaba­lık stratejileri önerir. Karşıdaki kişinin yüzünü korumak yerine yüze saldırı söz konusudur.

  1. Doğrudan kayıtlı kabalık: Kişinin yüzüne dil aracılığıyla doğrudan yapılan saldırıdır. Burada yüz tehdit edici söz eylemler ve dayatmalar kullanılır. “Ko­nuşma! ”, “işine bak!”,
  2. Olumlu yüze yapılan saldırı: Kişinin olumlu yüzüne yapılan saldırıyı içerir. Ona istenmediğini, kabul görmediğini, ve onun bir etkinlikten dışlandığını, ilgisizliği, vs. gösteren sözler, tabu sözcüklerin kullanımı, küfretme, ad tak­malar, kasıtlı olarak bulanık anlamlı, anlaşılmayan dil kullanımı, diğerinin huzurunu kaçırıcı nitelikteki söylemler, vs. “Neyaptığın umurumda bile de­ğil!”, “Cehenneme git!”, “Sen ne zaman doğru dürüst bir iş yaptın ki? ”, gibi.
  3. Olumsuz yüze yapılan saldırı: Kişinin olumsuz yüzüne yapılan sözel şidde­ti içerir: Korkutmak, azarlamak, dalga geçmek, küçümsemek, itibarsızlaştı­ran sözler kullanmak, diğer kişinin kişisel alanına saldırı, vs. “Sen bu işten ne anlarsın?”, gibi.
  4. Sözde kibarlık: Samimi olmayan, alay etmek amacıyla kullanılan strateji “Ne kadar akıllısın!”, “Aman ne kadar iyisin” diyerek tam tersini kast etme gibi.
  5. Kibarlık uygulamamak: Kibar sözlerin beklendiği durumlarda sessiz kalın­masıdır. Örneğin, bir kişiye hediye verildiğinde teşekkür etmesi beklenir; bu durumda teşekkür edilmediğinde kasten kaba davrandığı görüşü söz konu­su olabilir.

Culpeper (2005) bu modele bir üst strateji daha eklemiştir:

Kayıt dışı Kabalık: Sezdirim aracılığıyla dalga geçerek söylenen tersinin kast edildiği sözceler.

Dilde Kibarlık/kabalık söylem türleriyle yakından ilişkilidir. Kabalık toplumda­ki kişinin gücü ya da güç gösterisi ile yakından bağlantılıdır (Harris, 2011). Culpe­per (2005:44) dolaylı kaba dil kullanımının doğrudan kayıtsız kaba dil kullanımın­dan daha kırıcı olduğunu belirtmektedir. Dilde kabalık konuşucunun sahip oldu­ğu toplumsal roldeki güç ile ya da bu gücüne karşı koyma amacıyla uygulanır.

Bunun yanı sıra Ingiltere kaynaklı olan ve bir süre Türkiye’de de yayınlanan Zayıf Halka adlı televizyon bilgi yarışmasında programın formatı gereği sunucu­nun kullandığı kaba dil Culpeper (2005) tarafından incelenmiştir. Sunucu, yarışma­cıların sözlerini keserek onlara “ bu benim programım; sorulan ben sorarım” gibi sözler söyleyerek onlara söz hakkı tanımaz. Yarışmacılara karşı “korkaksınız, değil mi?” gibi sözceler kullanarak olumlu yüzlerine saldırır. Bu program sonuçta bir eğ­lence programı olmasına rağmen ve güç mücadelesi söz konusu olmadığına göre Culpeper eğlencede kabalığın işlevinin güç sağlama isteğinden farklı bir güdü ile açıklamak gerektiğini belirtir. Programın popüler olmasını şu etkenlerle açıklar:

1)    İçsel keyif: Meyers’ın (2001) de belirttiği gibi bazı medya programlarındaki kaba dil kullanımı, insanda bulunan olası şiddet duygularına hitap ederek izleyicide bir heyecan yaratır. Sözel dövüş heyecan yaratıcı etkiye sahiptir.

2)    Röntgencilik keyfi: Bazı radyo ve televizyon programları, karşılıklı sürtüş­meleriyle araba yarışları, güreş gibi insanların eğlenmesine neden olabilir, Renkli tartışmalar, karşıdakini sözcelerle incitme bu programlarda bir kural olmuştur (Richardson and Meinhof 1999, Culpeper 2005 içinde), Bu da in­sanların başkalarının hayatlarını, tartışmalarını gizlice izleme zevki verir,

3)    İzleyicinin üstünlüğü: Bergson (1911, Culpepper 2005 içinde) gibi üstünlük kuramı çalışan araştırmacılar, insanların kendisinden daha zayıf durumda ol­duğunu görmekten keyif aldığını belirtir, Eflatun ve Aristo’ya kadar uzanan bir görüşe göre, insanlar kendilerinin üstün konum ve başarılarından ya da başkalarının kötü durum ve başarısızlıklarından zevk alırlar, Böylece kendi­lerini alkışlama fırsatı bulurlar,

4)     İzleyicinin güvende olduğu duygusu: Başkaları denizde fırtına ile boğuşur­ken kıyıda bunu izlemek, o durumda olmadığınıza sevinerek bundan keyif duymaktır, Eğlence programlarında da izleyici kaba dile maruz kalmayan ki­şi olduğu için kendini güvende hisseder, (Culpeper, 2005:45)

Ancak eğlence dünyası dışında dildeki kabalığın karşıdaki kişiye göre gerçek ya da algılanması istenen toplumsal, cinsel, konumsal güç üstünlüğü ya da üstün­lüğü kabul ettirme nedeniyle kullanıldığı araştırmacılar arasında kabul görmüştür,

Bousfield (2008), kabalık stratejilerinin yerine kabalık taktikleri olarak adlandır­dığı iki taktik kullanıldığını belirtir: “Aşağılamak, küçümsemek, alay etmek” ve “Tabu dil kullanmak” taktikleri, Aşağıda, kısaca Pinker’ın (2007) tabu sözcükleri ve küfre ilişkin görüşlerini aktaracağız,

Aşağıdaki sözcelerdeki hangisi doğrudan kabalık stratejisidir?

  1. Biz sinemaya gidiyoruz ama sen gelemezsin.
  2. Hey, sen böyle davranmaya utanmıyor musun?
  3. Aman ne büyük bir iş başarmışsın.

Tabu Sözcükler ve Küfür

Dil, duygu ve düşüncelerimizin yanı sıra aynı zamanda duygu ifade eden bir araç­tır. İnsanlar neden bazı sözcüklerden olumsuz olarak etkilenir? İnsanların vücut sal­gıları ve cinsellikle ilgili küfür olarak adlandırılan bazı sözleri kırıcı ve yaralayıcı bu­lurlar. Steven Pinker (2007) küfretmenin nörobiliminden söz ederken şunları söy­ler: Tabu sözcükler beynin sağ yarıküresinde olumsuz duygular uyandıran bölge­lerini etkinleştirir. Tabu sözcükler dile getirildiğinde çağrıştırdığı tüm olumsuz duy­gularla birlikte otomatik olarak algılanır. Küfretmek, karşıdaki kişide olumsuz duy­gular uyandırmak için dili bir silah olarak kullanmaktır. Tabu olarak addedilen kav­ramlar olumsuz duyguları tetikler. Tabu sözcükler bir kültürden diğerine değişiklik gösterse de her kültürde aşağıdaki konulara ilişkin sözcükler tabuyu oluşturur:

  • Doğa üstü yer, varlık ve güçler: İnsanlar birebir tanık olmadıkları bileme­dikleri doğa üstü yer, güç ve varlıklardan korku duyarlar.
  1. Cehenneme git...
  • Vücut salgıları ve vücut organları: Vücut salgılarının olumsuz olarak algı­lanması bunların pis olması, parazit içerebilmesi ve bulaşıcı hastalık yayma­sına bağlı olarak insanda nefret ve tikisnti uyandırmasından kaynaklanır.
  • Hastalık ve Ölüm: Bu iki kavram da insanda korku ve olumsuz duygular uyandıran iki kavramdır, Almanya’da konuşulan eski İbranicede (Yidiş) bir insana bela okumak amacıyla: “Cholerya!” (kolera ol) denebilir, Türkçede
    ise birisine “Geber ” diyerek ona ilişkin olumsuz duygularımızı dile getirebi­liriz. Çağımızın hastalığı olan kanser sözcüğünün tabu olduğunu ve “kötü hastalık ”, “uzun süren bir hastalık ” gibi kavramlarla yumuşatılmaya çalışıl­dığını, ölümün “hakkın rahmetine kavuşmak ”, “birisini kaybetmek ” gibi yu­muşatarak dile getirildiğini biliyoruz.
  • Cinsellik: İki kişi arasında sevginin dışa vurumu olarak yaşanabilecek cin­selliğin dile vurumunun neden olumsuz duygular yaratacağını Pinker şu şe­kilde açıklar: Cinsellik, gayri meşruluk, ensest, kadına saldırganlık, vahşet, kıskançlık, vs. gibi kavramlarla da ilişkili olabilir.
  • Farklı topluluklara ilişkin önyargı, nefret ve aşağılama gösteren söz­cükler: “Gavur”, “Rum çocuğu”, vs. 2003’te Amerika’nın Irak savaşı sırasın­da Irak’a asker göndermeyi reddeden Fransızlara o dönemin A.B.D. başka­nı olan Bush’un yandaşlarının “peyniryiyen teslimiyetçi maymunlar” sözle­ri ırkçı ve kaba bir yakıştırmadır (Bousfield, 2008:128).

Pinker (2007) insanların neden diğerlerinde olumsuz duygular uyandırmak is­tediği sorusunu şu şekilde açıklamaktadır:

Küfrederken, bir şeyin ne kadar iğrenç olduğunun düşünülmesini isteyebilirler: “Çok b...tan bir iş ”, gibi. Kasten birisini kırmak, karşıdaki kişiye göz dağı vermek, onu korkutup aşağılamak için, karşıdaki kişiyi şok etmek için, dikkatlerini çekmek için kaba dil ve tabu sözcükler kullanabilirler. Ayrıca insanlar, ruhsal açıdan rahat­lamak ve duygusal baskılardan kurtulmak için küfredebilirler.

İnsanlar da kökenlerinde bulunan özellikler doğrultusunda ve diğer memeli hayvanlar gibi tehlike karşısında saldırganı korkutmak için ani kızgın sesler çıka­rabilirler. Saldırganı korkutmak ve olumsuz duygular uyandırmak için tabu kulla­nılabilir. Trafikte sizi zorlayan bir sürücüye bağırıp küfretmek tehlike karşısında tepki göstermeye ilişkin bir örnek olabilir. Pinker’ın, Erving Goffman’a atfettiği bir görüşe göre insanlar kontrol edemedikleri güçlü duyguları iletmek için de kaba ve tabu dil kullanırlar.

Aşağıdakilerden hangisi / hangileri tabu sözcükler içerir?

  1. Yüzünü Şeytan görsün.
  2. Çok mutlu olmasını dilerim.
  3. Bu mağarada cinler top atıyor.

 

Özet


 

Bilgi değeri ve bilgi yapısını tanımlayabilmek. İletişimde eski ve yeni bilgi içeren sözceler kul­lanılır, Yeni bilgi sayesinde bilgi paylaşımı sağla­nır ve iletişim ilerler, Konuşucular iletişimsel edince sahiptirler ve seçtikleri gönderimsel ifade ve sözceleri diğerlerinin ne bilip ne bilmediği doğrultusunda kullanırlar, Yeni bilgi dinleyicinin bilişsel bağlamında bulunmayan ve eski bilgi bağlamda paylaşılan bilgidir, Bilgisellik incele­melerinde bilgi değeri ve bilgi yapısı kavram­ları birbirinden ayrı olan ama birbirleriyle etkile­şen iki kavramdır,

Bilgi değeri ve bilgi yapısı arasındaki farklılıkla­rı n açıklayabilmek.

Bilgi değeri gönderimsel varlıklara ilişkin bir özel­liktir, Bunlar yepyeni bilgi, iliştirlmiş yepyeni bil­gi, kullanılmamış bilgi, çıkarımsal bilgi ve söy­lemsel / durumsal eski bilgi taşıyabilirler,

Bilgi yapısı ise bir sözcede bir öğenin diğerine göre eski veya yeni bilgi biçiminde paketlenme­sidir, Bilgi yapısı konu, odak, yorum ve karşıtsal- lık gibi farklı bileşenler çerçevesinde incelenir, Konu, sözcenin hakkında konuşulduğu öğe, odak sözcedeki en yeni bilgiyi sunan öğedir, Yo­rum, konu hakkında belirtilen görüş, yorum ve saptamadır, Karşıtsallık ise benzer öğelerin oluş­turduğu seçenekler arasında bir ya da bir kaçının seçilmesiyle oluşur,

Bilgi yapısı her dilde bulunur ve farklı dilbilim­sel araçlarla kodlanabilir: Bunlar biçimbirimsel, sesbilimsel özellikler ve sözdizimsel özellikler­dir, Birinin varlığı diğerini dışlamaz, Evrensel olarak dillerde en yeni öğe eğilimsel olarak sağ­da kullanılır, Yeni bilginin eski ya da bilgi açısın­dan hafif öğelerin ardından kullanılma eğilimi bellek düzenlemelerine ilişkin bir stratejidir, Bi­lişsel olarak yeni bilgiyi eski bilgiye bağlama eği­limi vardır,

Türkçede bilgi yapısının temel özelliklerini be- İT3 timlemek.

Türkçede bilgi yapısı hakkında söylediklerimizi şu şekilde özetleyebiliriz,

1)   Konu genellikle söylemsel, durumsal, eski ya da çıkarımsal eski bilgi içerir, İletişimsel olarak yoğun bilgi içermediği ve belirgin ol­duğu için Türkçede eksiltilebilir, eski bilgi olarak yeni bilgiden önce gelme eğilimi ol­duğu için tümce başında yer alabilir, Söylem bağlamında belirgin bir öğe olarak eylem so­nu konumunda bulunabilir,

2)   Odak iletişimsel açıdan en yeni bilgiyi içeren öğedir, Sesbilimsel vurgu alır, Eylem sonunda bulunamaz, Tümcede eylemden önce bulun­mak zorundadır, Tümcede eksiltilemeyen öğedir,

3)   Karşıtsal konu Türkçede genellikle tümce ba­şı konumda yer alır, Çıkarımsal eski bilgidir,

4)   Eski bilgi içeren öğeler eksiltilmezlerse tüm­cede odaktan önce yer alırlar, Bu da evrensel olan önce eski sonra yeni bilgi dizilimi stra­tejisine uygundur, Ancak çok belirgin eski bilgi eylem sonunda da kullanılabilir ya da eksiltilebilir,

Dilde kibarlık ve kabalığı açıklayabilmek. Kibarlık ve kabalık, sosyal, kültürel ve psikolojik unsurların etkileşimi sonucu ortaya çıkan karma­şık kavramlardır, Burada en yaygın olan Kibarlık İlke ve stratejileri ele alınmış ve irdelenmiştir, Bunun yanı sıra, kibarlık stratejilerinin uzantısı olan kabalık stratejileri de gösterilmiştir, Strateji­lerin evrensel olmasına karşın farklı kültürlerin farklı kibarlık ve kabalık unsurlarına duyarlı ol­duğu örneklerle gösterilmiştir,

Kendimizi Sınayalım

  1. Aşağıdakilerden hangisi iliştirilmiş yeni bilgi içerir?
    1. Bir arkadaş farklı davranmalıydı.
    2. iyi bir arkadaş sana yol gösterir.
    3. Arkadaşlarla yüzmeye gidiyoruz.
    4. Benim bir arkadaşım bugün bana gelecek.
      1. Her arkadaşın farklı özellikleri olabilir.
      2. Aşağıdaki sözcelerden hangisinde konu bulunmaz?
        1. Hiç kimse zalimce davranmamalı.
        2. Ahmet’ten söz ederek onun yetenekli olduğunu belirtti.
        3. Ben ise hep çok çalıştım.
        4. Serap işe gitti.
        5. Bugün çalışmayacakmış Yasemin.
        6. Aşağıdaki sözcelerden hangisinde karşıtsallık bulun­maktadır?
          1. Her şeye karşı çıkılmaz.
  2. Bir kitap sana bir kitap da kardeşine aldım.
    1. Gaye başarısızlığına karşın çalışmaktan vazgeç­miyor.
    2. Ben ve sen iyi iki arkadaşız.
    3. Her başarının altında yoğun emek vardır.
    4. A: Bugün kiminle buluşacaksın?

B: Bugün Mehmet’le buluşmayı planladım. Yukarıdaki yanıtta hangisi odaktır?

a.

Bugün

b.

Mehmet

c.

buluşmayı

d.

planladım

e.

ben

 

  1. #Bir kitap kitaplıkta var.

Yukarıdaki sözcedeki sorun aşağıdakilerden hangisidir?

  1. İletişim değeri yüksek olan yeni bilgi bilgiselliği zayıf öğeden sonra sıralanmıştır.
  2. İletişim değeri olan bir öğe yoktur.
  3. Sözcenin konusu bulunmamaktadır.
  4. Sözcüklerin tekrarlanması sorun yaratır.
  5. İletişim değeri yüksek olan yeni bilgi, bilgiselli­ği zayıf öğeden önce sıralanmıştır.
  6. Aşağıdakilerden hangisinde duygudaşlık ilkesine uy­gunluk görülür?
    1. Bir gün görüşelim.
    2. Başarılarından dolayı seni kutlarım.
    3. Bana şu kitabı uzatır mısın?
    4. Saçların çok güzel olmuş.
    5. Beni hiç anlamıyorsun.
    6. Aşağıdakilerden hangisi olumsuz yüz tehdit edici bir edim olabilir?
      1. Yeni tanıştığınız yaşça büyük birine “siZ’ diye hitap etmek
      2. Yeni tanıştığınız bir çocuğa “sen” diye hitap etmek
      3. Yeni tanıştığınız yaşça büyük birine “sen” diye hitap etmek
      4. Yeni tanıştığınız birine iltifat etmek
      5. Yeni tanıştığınız yaşça büyük birine otobüste yer verirken “Buyurun” demek
      6. Aşağıdakilerden hangisi yüz tehdit edici bir edimdir?
        1. Eleştirmek
        2. Teşekkür etmek
        3. Yağmur yağdığını belirtmek
        4. Söz vermek
        5. Hatır sormak
        6. Aşağıdakilerden hangisi kayıt dışı bir edimdir?
          1. Bana yarın arabanı verir misin?
          2. Bana yarın arabanı versene.
          3. Bana yarın arabanı verirsen çok sevinirim.
            1. Yarın bana araba lazım olacak.
            2. Yarın arabanı istiyorum.
            3. Senin ne yaptığın beni ilgilendirmez.

Yukarıda verilen kabalığın nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Olumsuz yüze saldırı
  2. Kayıt dışı kabalık
  3. Tabu sözcükleri kullanma
  4. Olumsuz kibarlık stratejisi
  5. Olumlu yüze saldırı

Okuma Parçası

Aşağıdaki parçada Kore kültürü ve diline ilişkin göz­lemler göreceksiniz, Bunların Türk kültürü ve dili ile ne ölçüde benzerlik ve farklılıklar gösterdiğini bir arkada­şınızla tartışabilirsiniz,

Türkiye’de, Kore kültüründeki gibi yaşa göre belirlen­miş hiyerarşik yapı düşünülerek, kendinden yalnızca bir yaş büyük bir bayana “abla” şeklinde hitap edilme­si şaşırılacak bir durum olarak görülebilmektedir, Buna rağmen Koreliler yalnızca kendi yaşıtlarını arkadaş ola­rak görerek bu şekilde hitap ederken, kendilerinden yaşça büyük ya da küçük kişiler için farklı hitap şekil­lerini kullanırlar, Fakat Türk kültüründe kendinden bir ya da iki yaş büyük birini arkadaş olarak görmek ve bu şekilde hitap etmek kültürel bağlamda uygun görül­mektedir, Bu durumda, Türkçe’yi öğrenen Koreliler ya da Korece’yi öğrenen Türkler için “abla” olgusu hem dilin hem de kültürün öğrenilmesi anlamına gelmekte­dir, Burada asıl belirtilmek istenilen şey, yalnızca dilbi­limsel bir bilgi ya da kelime anlamının bilinmesi değil, aynı zamanda kültürel anlamların da bilinmesi duru­munda sağlıklı ve etkili bir iletişimin gerçekleşebilece­ğidir (sayfa: 15-16),

Korelilerin çok kullandıkları atasözlerinden birisi olan “Fasulye çekirdeği kadar ufak olsa bile paylaşarak ye­mek gerekir” atasözü bir kişinin sahip olduğu fasulye kadar ufak bir şeyin bile paylaşılması gerektiğini öğüt­lerken aslında paylaşmanın önemini vurgulamaktadır, Burada asıl söylenilmek istenilen, kötü zamanlarda üzüntüyü kederi paylaşmak ve aynı zamanda mutlulu­ğu ve sevinci paylaşmanın anlamı ve öneminin çok bü­yük olduğudur,

Koreliler ilk karşılaştıkları kişilere “Kaç yaşındasın?”, “Evli misin?”, “Çocuğun var mı?”, “Kan grubun ne?”, “Hangi makyaj malzemesini kullanıyorsun?” gibi kişisel soruları çok fazla sorarlar, Bu tarz soruların sorulması Korelilerin kendi aralarında çok fazla sorun çıkarmaya­bilir fakat yabancılar için aynı sorular şaşırtıcı ve bek­lenmedik hatta rahatsız edici olabilmektedir, Fakat Ko­reliler bir bütünlük içerisinde kendilerine ait kişisel ko­nuları, kendi özellerinin irdelenmesi ve içine girilmesi­ni doğal karşıladıkları için, karşıdaki bireyin de özeline girmenin normal bir olay olduğunu düşünmektedirler

(sayfa: 49-50),

Kişisel soruların sorulması dışında yabancıların kabul edemedikleri ve garip karşıladıkları diğer bir kültür ise Korelilerin yemek yeme kültürüdür, Yenilecek ya da yenilmekte olan yemek hep birlikte yenilir hatta ortaya ısmarlanan sadece tek kaba konulan yemek herkese açıktır ve herkes o yemeği hep birlikte yer, Bu kültür yabancılara kirli ve hatta iğrenç gelebilmektedir, Ya­bancı kültürlerde ortaya tek bir kaba konulan yemek genellikle bir servis kaşığı ile birlikte getirilir ve her bi­rey kendi istediği kadarını servis kaşığı ile kendi taba­ğına servis eder ya da servis kaşığı olmadığı durumlar­da kendi kaşığı ile kendi tabağına servis yapar, Kore kültüründe samimiyetin ve dostluğun daha da güçlen­mesi için kaşığa diğer bireylerin mikroplarının da geç­mesi yani mikrobun bile paylaşılması gerektiği düşü­nülmekte yemeğin lezzetinin birlikte paylaşarak yen­dikçe daha da çoğaldığına inanılmaktadır (sayfa: 49­50),

Kore’de restoran ve kafelere gidildiğinde ya da taksi­den inerken sık sık karşılaşılabilecek manzaralardan bi­ri de hesabın ya da taksi ücretini ödemek için tartışan insanlardır, Farklı kültürden olan yabancılar, herkesin kendi hesabın ödemesinin çok daha kolay olduğunu, neden Korelilerin her yemek sonrasında hesap ödemek istemekte ısrar ettiklerini anlamadıklarını dile getirmek­tedirler (sayfa: 52),

Kore’de itibar kavramı ile ilgili olarak kullanılmakta olan birçok kelime bulunmaktadır, (İtibarını yükselt­mek)’, (İtibarı zedelenmek)’ (Kendi itibarını düşün­mek)’, (İtibarını korumak)’ tanımlamalarından da anla­şılacağı gibi itibar Kore kültüründe çok fazla kullanılan ve büyük önem taşıyan değer yargılarından birisidir, Genellikle tüm kültürlerde itibar kavramı bulunmakta­dır fakat Kore kültüründeki itibar sosyal yaşamda bü­yük öneme sahip ve hayatı tümden etkileyen bir unsur olarak düşünülmektedir (Sayfa 53-54),

Koreliler için özellikle vurgulanan itibar kavramı gün­lük hayattaki dilsel kullanımlarda da karşımıza çıkmak­tadır, “İtibarını korumak”, “başkasının itibarını düşün­mek”, “itibar oluşturmak” gibi bir çok farklı kullanım­larla sınıflandırmalar yapılmıştır (Cho Y,T,, 2003:77), Yukarıda da belirtildiği gibi, itibar; batı kültüründe ol­duğu gibi bireysel hedeflere önem veren, eşitlikçi ve bireysel merkezli kültürlere göre, başkalarının görüş ve düşüncelerini önemseyen, statüye dayalı ve otoriter ya­pısı olan toplumsal merkezli kültürlerde daha fazla önem taşımaktadır, Bu anlamda itibar kültürü Korelile­rin sosyal yapısının karakteristik özelliklerinden birisi olarak yerini almaktadır (sayfa: 56-57),

Eunmi Yu (2011), Türkiye’de kültür öğretimi temelinde yabancı dil olarak Korece öğretimi ve kültürlerarası olarak Korece eğitimi ve kültürlerarası uzmanlık. Yük­sek Lisans tezi, Ankara: Ankara Üniversitesi, Dil ve Ta­rih Coğrafya Fakültesi, (Yukarıdaki okuma parçası, adı geçen çalışmadan alınmıştır,)

 

146

Genel Dilbilim-II

Kendimizi S>nayal>m Yan>t Anahtarı

1. d

Yanıtınız yanlış ise “Bilgi Değeri: Varsayılan Tanıdıklık” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

2. a

Yanıtınız yanlış ise “Bilgi Yapısı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

3. b

Yanıtınız yanlış ise “Bilgi Yapısı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. b

Yanıtınız yanlış ise “Bilgi Yapısı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

5. e

Yanıtınız yanlış ise “Bilgi Yapısının Dilbilimsel Kodlanışı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

6. b

Yanıtınız yanlış ise “Kibarlık İlkeleri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

7. c

Yanıtınız yanlış ise “Yüz Kavramı ve Kibarlık Stratejileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

8. a

Yanıtınız yanlış ise “Yüz Kavramı ve Kibarlık Stratejileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

9. d

Yanıtınız yanlış ise “Yüz Kavramı ve Kibarlık Stratejileri” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

10.e

Yanıtınız yanlış ise “Dilde Kabalık” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

 

Sıra Sizde Yan>t Anahtarı

Sıra Sizde 1

  • Bilgi değeri gönderimsel ifadelerin (söylem içinde) konuşucu ve dinleyicinin bilişlerindeki konuma gö­re tanıdık ya da tanıdık olmama durumu ve bunların dile yansıtılması: Hiç tanıdık olmayan bir varlık yeni bilgi, daha önce sözü edilmiş bir varlık ise eski bilgi olur.
  • Bilgi yapısı sözcenin konu ve odak gibi ve eski, ye­ni bilgi, vs. gibi bölümlerinin birbirlerine göre kulla­nımıyla ortaya çıkan sözcedeki bilgi düzenlemesidir.

Sıra Sizde 2

(1)      Genç bir taşralı öğrenci: YEPYENİ BİLGİ (İlk kez tanıtılan varlık)

(2)     İstanbul’a KULLANILMAMIŞ BİLGİ (Dinleyici ve konuşucunun sosyo-kültürel bağlamında bulunan ama daha önce etkinleştirilmediği için kısa süreli bellekte olmayan bilgi)

(3)      güzel kızları YEPYENİ BİLGİ (İlk kez tanıtılan var­lık)

(4)     bu güzel kızlarla SÖYLEMSEL ESKİ BİLGİ (Yuka­rıda 3’te tanıtılarak tekrar gönderim yapılıyor)

(5)      Öğretim yılının ÇIKARIMSAL (Öğrenci ve hukuk öğrenimi ile ilişkili olarak çıkarılabilen bilgi)

(6)     babası: İLİŞTİRİLMİŞ YENİ BİLGİ (Daha önce tanı­dığımız taşralı öğrenciye iliştirilmiş yeni bilgi: Onun babası)

(7)      geniş bir bahçeye YEPYENİ BİLGİ (Daha önce sözü edilmemiş bilgi)

(8)     baba SÖYLEMSEL ESKİ BİLGİ (6)da söyleme tanı­tılmıştı.

(9)     Bu DURUMSAL ESKİ BİLGİ: (Çevrede bulunan bir varlığa işaret ederek gönderim

(10)  o sırada yanlarından geçen bir gence İLİŞTİRİL­MİŞ YENİ BİLGİ (Daha önce tanıdığımız taşralı öğ­renci ve babasına iliştirilmiş (yanlarından) yeni bil­gi) “Affedersiniz,

(11)   bu DURUMSAL ESKİ BİLGİ (9)’un aynısı

Sıra Sizde 3

1,   Burada Kenan değil, Zafer sorumludur,

Kenan ve Zafer sorumlu olabilecekler arasında seçe­nek oldukları için karşıtsaldır,

2,    Her gün yeni bir malzeme almak gerekiyor, Bir gün kalem, başka bir gün dergi, daha sonra cetvel, kitap alınıyor,

Altı çizili öğeler konu oluşturuyor, Hepsi daha önce­ki sözcede kullanılan malzemenin çıkarımsal parça­larıdır,

3,    Seray’a gelince, çok neşelidir; her gün dans eder, X’e gelince yapısı sözcenin o kişi hakkında olacağı­nı gösterir, Dolayısıyla Seray sözcenin konusu, geri kalan kısım ise onun hakkında yorumdur,

4,    Sen yaz tatilinde Roma’ya mı gittin?

mı soru biçimbiriminin odağı işaretlediğini görmüş­tük, Roma odak, sen ise konudur, Bunun nedeni de Roma’nın sesbilimsel vurgu alması ve en çok bilgi- sellik içeren bölümü olmasıdır,

Sıra Sizde 4

1,   İse biçimbirimi her iki sözcede de karşıtsal konuyu kodlamaktadır, Can, Ahmet, Suzan ve Neriman gibi partiye giden insanlar listesinde seçenek oluşturuyor ve partiye giden insanlar listesinin bir konusu, Ben­zer şekilde (1b)’de “ben” adılı da İstanbul hakkında görüşleri olan kişiler listesinin bir seçeneğidir ve kar- şıtsal konudur,

2,    “Üç adami’ öğesi sağda kullanıldığında yeni bilgi do­layısıyla sözcenin odağıdır, Öte yandan tümce ba­şında kullanıldığında daha önce sözü edilen eski bil­gi ve sözce konusunu oluşturur,

Sıra Sizde 5

1,   (1a)’da iki misafir ya da iki misafir geldi odaktır, Bağlama göre değişebilir, Öte yandan (1b)’deki “mi­safirlerin gelişine” odak olamaz; çünkü Türkçede eylem sonu konumu altı çizilen ve ses vurgusu ala­bilen bir konum değildir, Ancak, dinleyicinin bili­şinde bulunan dolayısıyla eski bilgi olan öğeler ey­lem sonunda kullanılabilir,

2,    Odak ve karşıtsal odak ve karşıtsal konu ses vurgu­su alan ve eksiltilemeyen öğelerdir, Ancak dinleyi­cinin bilişinde belirginleştirilmiş ve karşıtsallık taşı­mayan eski bilgi olan öğeler eksiltilebilir, Dolayısıy­la (karşıtsal olmayan) konu ve en belirgin öğeler eksiltilebilir,

Sıra Sizde 6

1,   Buradaki tüm sözceler emir kipinde olmalarına rağ­men (1b) sözcesi, dinleyicinin dinleyici açısından çaba gerektirmeyen ve onun yararına olduğu için ki­barlık ilkesine uygundur, Diğerleri ise dinleyici açı­sından farklı derecelerde çaba gerektirdiği için ki­barlık ilkesine çok uygun değillerdir, En çok çaba gerektiren (1d) kibarlık ilkesine en karşıt sözcedir, Ancak çok yakınına söylenebilir,

2,    Bu sözce tevazu ilkesine uygun değildir, Konuşucu kendi böreğini ve emeğini övmektedir,

Sıra Sizde 7

1,   (1a) sözcesi yüz tehdit edicidir; çünkü dinleyicinin istenme, kabul görme gibi olumlu yüz isteklerine karşıt bir anlam içermektedir, Öte yandan (1b) yüz açısından yansız bir sözcedir, (1c) ise, dinleyicinin istendiğini gösterdiği için olumlu yüze yönelik ki­barlık olarak görülebilir,

2,   (2a), dinleyicinin bağımsız ve özerk olma saygınlık görme ve başkalarıyla arasına mesafe koyma gibi olumsuz yüz isteklerine hitap eden “Hanımefendi” ve “siz” gibi ifadeler içerdiği için olumsuz kibarlık stratejisidir, Öte yandan (1b) sözcesi yakınlık, dost­luk, dayanışma ve sevgi isteğine yönelik olumlu yü­ze bağlı olumlu kibarlık stratejisidir,

Sıra Sizde 8

  1. Bu soruyu yanıtlamak için aşağıdaki örneklere ba­kalım:
  2. Kapıyı kapat
  3. Kapıyı kapatsana.

Bu örnekte görüldüğü gibi Türkçedeki -sAnA biçim- biriminin karşıdaki kişiye yaptırımdan çok konuşu­cunun isteğini göstermesi nedeniyle daha kibar algı­lanabilir.

  1. Wierzbicka (1991:115-116) Avustralya ve Amerikalı­lar ile Polonyalı ve Doğu AvrupalIların “Nasılsın?” sorusuna verilecek yanıtın içtenliğine ilişkin görüşle­rini açıklarken, Avustralya ve Amerika’da bu soruyu soran kişinin aslında yanıtın içeriği ile ilgilenmediği­ni ve bu soruya yanıt olarak sağlık sorunlarından söz etmenin bu toplumlarda kibar karşılanmadığm- dan söz etmektedir. Oysa, Doğu Avrupa’da bu soru­ya yanıt olarak gerçek sağlığınızdan söz edersiniz. Türkiye’de bu sorunun yanıtı içtenlikle mi yanıtlanır yoksa her seferinde “çok iyiyimî’ mi denir? Türkiye’de bu sorunun yanıtı soruyu soranla olan mesafeye de bağlı olarak değişebilir. Çok yakın iki arkadaş konuşuyorlarsa “nasılsın?” sorusunun yanı­tı gerçek sağlık durumunuza ilişkin bilgi olabilir­ken, mesafeli olduğunuz kişilere ayrıntılı açıklama yapılmayabilir.

(Bu konuda çevrenizde kısa bir gözlem yapabilirsi­niz.)

Sıra Sizde 9

Sözcelerden (1) doğrudan kabalık stratejisi, (2) ise do­laylı stratejidir.

Sıra Sizde 10

(1) ve (3)’te bilinmeyen güçler ve dinsel konulara yö­nelik “Şeytan” ve “cin” sözcükleri tabu oluşturmaktadır.

Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Blum-Kulka, Shoshana. (1987). “Indirectness and politeness in requests: same or different?” Journal of Pragmatics 11: 131-146.

Blum-Kulka, Shoshana and Michal Humo (2006). “Discourse Pragmatics” In T. Van Dijk Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction. London: Sage Publication. Pp: 143-164.

Bousfield, Derek and Miriam Locher (eds) (2007). Impoliteness in Language. Berlin: Mouton de Gruyter.

Brown, Penelope, Levinson, Stephen C. (1987). Politeness: Some Universals in Language Usage. Cambridge: Cambridge University Press.

Chafe, Wallace (1974). “Language and Consciousness”.

Language: 50: 111-133- Chafe, Wallace L. (1976). Givenness, contrastiveness, definiteness, subjects, topics, and point of view. In Subject and Topic, Charles N. Li (ed.). New York: Academic Press. Pp: 25-55.

Chafe, Wallace (1994). Discourse, Consciousness, and Time The Flow and Displacement of Conscious Experience in Speaking and Writing. Chiacago: Chicago University Press.

Clark, Herbert H. and Susan E. Haviland (1977). “Comprehension and the given-new contract” Discourse Production and Comprehension. Discourse Processes: Advances in Research and Theory 1: 1-40.

Couto, María Carmen Parafita and Michael Putnam (2008). “Exploring the Focus - morphology interface: Morpho-syntactic aspects of nonprosodic Focus” Kansas Working Papers in Linguistics. 30: 212-225. Culpeper, Jonathan. (1998). “(Im)politeness in drama”. In: Jonathan Culpeper, Mick Short, Peter Verdonk (eds.). Studying Drama: From Text to Context. Routledge, London. Pp: 83-95.

Culpeper, Jonathan, Derek Bousfield and Anne Wichmann (2003). “Impoliteness revisited: with special reference to dynamic and prosodic aspects” Journal of Pragmatics 35/ 10-11: 1545-1579. Culpeper, Jonathan (2005). “Impoliteness and Entertainment in the television quiz: The weakest link” Journal of Politeness Research, Language, Behavior, Culture. 1/1: 35-72.

Dalrymple, Mary and Irina Nikolaeva (2011). Objects and Information Structure Cambridge: Cambridge University Press.

Doğançay-Aktuna, Seran and Sibel Kamışlı (2001). “Linguistics of power and politeness in Turkish: Revelations from speech acts” In Maria Sifianou (ed.). Linguistic politeness across boundaries: the case of Greek and Turkish. Amsterdam: John Benjamins. Pp: 75-104.

Erguvanlı, Eser E. (1984). The Function of Word Order in Turkish Grammar. University of California Publications in Linguistics, Vol. 106. Berkeley and Los Angeles: University of California Press.

Erkü, Feride (1983). Discourse pragmatics and word order in Turkish. Ph.D.dissertation, University of Minnesota.

Fretheim, Thorstein (2005). “Politeness in Norway: How can you be polite and sincere?” Leo Hickey, Miranda Stewart (eds.). Politeness in Europe. Clevedon. U.K.: Multilingual Matters.

Givon, Talmy (1983). “Introduction”. In Talmy Givon (ed.) Topic Continuity in Discourse. Benjamins, Amsterdam/Philadelphia. pp. 5-41.

Grice, H. Paul (1975). “Logic and conversation”. In Peter Cole, Jerry Morgan, (eds.), Syntax and Semantics 3: Speech Acts. New York: Academic Press. Pp: 41-58.

Göksel, Aslı and Sumru Özsoy (2000). “Is there a focus position in Turkish?” Aslı Göksel and Celia Kersake (eds.). Proceedings of the International Conference on Turkish Linguistics. (Oxford University) Wiebaden: Harrasowitz. Pp: 219-228.

Göksel, Aslı, and Sumru Özsoy (2003). “dA: a focus/topic associated clitic in Turkish” Lingua 113: 1143-1167

Gundel, Jeanette (1999). “Topic-Focus and the grammar- pragmatics interface” In J. Alexander, N.Han and M. Minnick (eds.), Proceedings of the 23rd Annual Penn Linguistics Colloquium. Penn Working Papers in Linguistics, 6 /1: 185-200

Gundel, Jeannette (2002). “Information structure and the use of cleft sentences in English and Norwegian” Hilde Hasselgârd (ed.) Information structure in a cross-linguistic perspective. New York: Rodopi. Pp: 113-128.

Hajicovâ, Eva, Barbara B.H. Partee and Petr Sgall (2010). Topic-Focus Articulation, Tripartite Structures, and Semantic Content (Studies in Linguistics and Philosophy). Dordrecht: Kluwer.

Harris, Sandra (2011). “The limits of politeness re-visited: Courtroom discourse as a case in point” In Linguistic Politeness Research Group (eds). Discursive Approaches to Politeness. Berlin: Mouton de Gruyter. Pp: 85-108.

Haumann, Silvia, Ursula Koch and Karl Sornig (2005). “Politeness in Austria: Politeness and impoliteness” Leo Hickey, Miranda Stewart (Eds.). Politeness in Europe.

Hayashi, Takuo (1996). Politeness in conflict management: a conversation analysis of dispreferred message from a cognitive perspective. Journal of Pragmatics 25: 227-255.

Hernândez-Flores, Nieves (1999). “Politeness Ideology in Spanish Colloquial Conversation: The case of advice”. Pragmatics 9/1: 37-49.

Hoffman, Beryl (1995). The computational analysis of the syntax and interpretation of ‘’free’’ word order in Turkish Ph.D. dissertation. Philadelphia: University of Pennsylvania. IRCS Report 95-17.

Ido, Shinji (2003). Agglutinative information: A study of Turkish incomplete sentences. Wiesbaden: Harrasowitz Verlag.

İşsever, Selçuk (2000). Türkçede bilgi yapısı. Ankara: Ankara Üniversitesi, Dil-Tarih ve Coğrafya Fakültesi, Doktora tezi.

İşsever, Selçuk (2002). “Konu: tanımlanışı, bilgi yapısı ve kimi sorunlar” İçinde Leyla Uzun ve Emel Huber (haz.), Türkçede Bilgi Yapısı ve Bilimsel Metinler. Essen: Verlag Die Balue Eule. Sayfa: 37-54.

İşsever, Selçuk (2003). “Information structure in Turkish: the word order-prosody interface” Lingua. 113/ 11: 1025-1053.

Jay, William (1992). Cursing in America: A Psycholinguistic Study of Dirty Language in the Courts, in the Movies, in the Schoolyards and on the Streets. Philadephia: John Benjamins.

Kılıçaslan, Yılmaz (1998). A form-meaning interface for Turkish. Ph.D. dissertation. Edinburgh: University of Edinburgh.

Kılıçaslan, Yılmaz (2004). Syntax of information structure in Turkish. Linguistics 42/4: 717-765.

Kiss, Katalin E' (1981). Structural relations in Hungarian, a ‘’free’’ word order language. Linguistic Inquiry 12: 185-213.

Kochman, Thomas (1981). The name assigned to the document by the author. This field may also contain sub-titles, series names, and report numbers. Black and White Styles in Conflict. Chicago, IL: The University of Chicago Press.

Krifka, Manfred (2007). “Basic notions of Information Structure” C. Fery, G. Fanselow, M. Krifka (eds.). Interdisciplinary Studies on Information Structure . Also in Acta Linguistica Hungarica 55 (2008): 243­276.

Kuno, Susumu (1972). Functional sentence perspective: a case study from Japanese and English. Linguistic Inquiry 3: 269-320.

Kuno, Susumu (1987). Functional syntax: Anaphora, discourse and empathy. Chicago: University of Chicago Press.

Labov, William (1972). Language in the Inner City: Studies in the Black English Vernacular. Blackwell, Oxford.

Labov, William, Fanshel, David (1977). Therapeutic Discourse: Psychotherapy as Conversation. Academic Press, New York.

Lakoff, Robin (1977). What you can do with words: Politeness, pragmatics, and performatives. In Rogers, et al., eds. 79-106.

Lakoff, Robin (1989). The limits of politeness. Multilingua 8, 101-129.

Lakoff, Robin Tolmach (2005). “Civility and its discontents or getting in your face” Pp: 23-64.

Lee, Chungmin. 1999. Contrastive topic: A locus of the interface evidence from Korean and English. In K. Turner (ed.) The Semantics / Pragmatics Interface from Different Points of View. 317-342.

Lee, Chungmin (2003). Contrastive topic and/or contrastive focus. In McClure, B. (ed.) Japanese/Korean Linguistics 12. CSLI: Stanford.

Lee, James J. and Steven Pinker (2010). “Rationales for Indirect Speech: The Theory of the Strategic Speaker” Psychological Review. 117/ 3: 785-807

Leech, Geoffrey N. (1983). Principles of Pragmatics. London: Longman.

Özge, Umut and Cem Bozşahin (2010). “Intonation in the grammar of Turkish” Lingua 120/1: 132-175

Pinker, Steven (2007). The stuff of thought: language as a window into human nature. New York: Penguin.

Pinker, Steven, Martin A. Nowak, and James Lee (2008). “The logic of indirect speech” Proceedings of the National Academy of Sciences 105: 833-838.

Pinker, Steven, Martin A. Nowak and James Lee (2008). “The logic of indirect speech” Proceedings of the National Academy of Sciences. 105/3: 833-838.

Pinker, Steven (2007). The stuff of thought; language as a window into human nature. New York: Penguin Group.

Prince, Ellen F. (1981). “Toward a taxonomy of given- new information” In Peter Cole (ed.) Radical Pragmatics. NY: Academic Press. Pp. 223-56. 1981.

Prince, Ellen F. (1992). “ The ZPG letter: subjects, definiteness, and information-status”. In Sandra Thompson and William Mann (eds.) Discourse description: diverse analyses of a fund raising text. Philadelphia/Amsterdam: John Benjamins. Pp: 295­325.

Pinto Manuela (1997). Licensing and interpretation of inverted subjects in Italian. Utrecht: UiL OTS Dissertation series.

Reinhart, Tanya (1982). Pragmatics and linguistics: an analysis of sentence topics. Philosophica 27: 53-94.

Richard J., Ide, Sachiko, Ehlich, Konrad (Eds.), Politeness in Language: Studies in its History, Theory and Practice. Mouton de Gruyter, Berlin and New York, pp. 43-69.

Ruhi, Şükriye and Hale Işık-Güler (2007). “Conceptualizing face and relational work in (im)politeness: Revelations from politeness lexemes and idioms in Turkish” Journal of Pragmatics 39/4: 681-711.

Ruhi, Şükriye (2006). “Politeness in compliment responses: A perspective from naturally occurring exchanges in Turkish”. Pragmatics 16. 1: 43-101

Ruhi, Şükriye (2007). “İncelik kuramındaki gelişmeler ve kavramsal sorunlar”. Yeşim Aksan ve Mustafa Aksan (yay. haz.). XXI. Ulusal Dilbilim Kurultayı Bildirileri. 10-11 Mayıs 2007, Mersin: Mersin Üniversitesi, sayfa: 155-162.

Sifianou, Maria (1992). Politeness phenomena in England and Greece: a cross-cultural perspective. Oxford University Press.

Swart de, Peter and Helen de Hoop (1995). “Topic and Focus” Glot International 1/7: 3-7.

Stube, Anita, Kai Alter and Andreas Späth (2004). “Information Structure and modular grammar” In Anita Steube (ed.). Information structure: theoretical and empirical aspects. Berlin: Mouton de Gruyter. Pp: 15-40.

 

Şener, Serkan (2010). (Non-)Peripheral Matters in Turkish Syntax. Ph.D. Dissertation. University of Connecticut.

Terkourafi, Marina (2005). ‘Beyond the micro-level in politeness research’, Journal of Politeness Research 1/2: 237-62.

Tomlin, Russel (1986). Basic Word order: Functional principles. Australia: Croom Heim Ltd.

Turan, Ümit Deniz (1995). Null vs. overt subjects in Turkish discourse: A Centering analysis. Ph. D. Dissertation. University of Pennsylvania.

Vallduvi, Enric (1992). The informational component. New York: Garland.

Watts, Richard J. (1992). Linguistic politeness and politic verbal behaviour. In: R. Watts, S Ide, K. Ehlich (eds.), Politeness in Language: Studies in its History, Theory and Practice. Berlin and New York: Mouton de Gruyter. Pp: 43-69.

Watts, Richard (2003). Politeness. Cambridge: Cambridge University Press.

Watts, Richard, Sachiko Ide and Konrad Ehlich (eds) (2005). Politeness in Language. Second edition. Berlin: Mouton de Gruyter.

Wierzbicka, Anna (1991). Cross-Cultural Pragmatics. The Semantics of Human Interaction. Berlin: Mouton de Gruyter.

Yemenici, Alev (2001). “Analysis of the use of politeness maxims in interruptions in Turkish poitical debates” In Maria Sifianou (ed.). Linguistic politeness across boundaries: the case of Greek and Turkish. Amsterdam: John Benjamins. Pp: 307-340.

Zeyrek, Deniz (2001). “Politeness in Turkish and its linguistic manifestations: A sociocultural perspective” In Arın Bayraktaroğlu and Maria Sifianou (eds.) Linguistic politeness across boundaries: the case of Greek and Turkish. Amsterdam: John Benjamins. Pp: 43-76.

 

GENEL DİLBİLİM-II

 

 

Amaçlar>m>z

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

<a^ Metindilbilim çalışmasının temel sorularını sıralayabilecek, Metni, metin yapan temel ölçütleri açıklayabilecek,

^ Bağlaşıklık ve tutarlılığın ne olduğunu tanımlayabilecek, Metin - söylem - metin türü ilişkisini açıklayabilecek,

Metin türünü belirleyen söylem özelliklerini sıralayabilecek, <a^ Temel söylem türlerini örnekleyebileceksiniz,

Anahtar Kavramlar


       
 

Metin

Metindilbilim Metinsellik Ölçütleri Bağlaşıklık Tutarlılık Amaçlılık

 
 

Durumsallık Kabuledilebilirlik Bilgisellik Metinlerarası İlişki Metin Türü

 

 

 

 

 


İçindekiler


       
   
  • METİNDİLBİLİM NEDİR?
  • DİLE DAYALI İLETİŞİMİN TEMEL BİRİMİ: METİN
  • METİNSELLİK ÖLÇÜTLERİ
  • METİN TÜRÜ NEDİR?
  • SÖYLEM VE METİN TÜRÜ SINIFLAMALARI
 
   
 

 

 

 

 

 


Metindilbilim: Temel İlke ve Kavramlar

METİNDİLBİLİM NEDİR?

Tümceden Metne

Bu yüzyıl içinde dilbilimin kuramsal gelişimine şöyle bir göz atıldığında temel ola­rak Chomsky ve takipçilerinin ortaya koyduğu tümce merkezli bakış açısından, 70’li yılların başından itibaren yavaş yavaş bir ölçüde metni ya da söylemi dikkate alan yaklaşıma geçiş yapıldığı görülür. Bu geçişin temel nedenlerinden biri, yalnız­ca tümceye yönelik çalışmanın dilbilim çalışmasını kapsamı açısından çok sınırlı­yor oluşudur. Oysa dilbilim çalışması, dilin doğal bağlamlarında ortaya çıkan bü­tün görünümlerin açıklanması için de çok kullanışlı bir kuramsal ve uygulamalı alt­yapı oluşturabilecek niteliktedir. Metindilbilim bu düşünceyi savunan dilbilimci­lerin ilk somut ürünlerini ortaya koydukları dilbilim alanlarından biri olarak karşı­mıza çıkar. Metindilbilim çalışması, metin nedir ve metni metin yapan özellikler nedir sorularına yanıt arayan bir dilbilim çalışması türüdür.

Metindilbilim alanında yapılan çalışmalarda, dilbilimsel bakış açısıyla ancak farklı yaklaşımlarla çalışıldığı görülür. Yaklaşım farklılıkları metin dilbilgisi, metin­dilbilim, söylem çözümlemesi gibi farklı terimleri de ortaya çıkarmıştır. Ancak, bir metin çalışmasında bu yaklaşımların yalnızca birinin seçilip kullanılması güçtür. Bu nedenle, aşağıda özetle tanıtılan yaklaşımlar, alanda yapılan çalışmalarda çoğu zaman çeşitli düzeylerde birlikte kullanılmaktadır:

  • Metin dilbilgisi (Van Dijk, 1972) metinlerin dilbilgisel yapılar yoluyla betim­lenmesine katkıda bulunacak bir model geliştirmeyi hedeflemiştir.
  • Metin dilbilgisi yaklaşımının tam tersine, metindilbilim yaklaşımı (de Beaug­rande ve Dressler, 1981; de Beaugrande, 1984) metinlerin nasıl üretildiği ve anlaşıldığı konusu üzerine yoğunlaşmıştır. Bu yaklaşımla yapılan çalışmalar­da metinselliğin, yani metin olmayı sağlayan bileşenlerin özelliklerinin be­lirlenmesi üzerinde durulmuştur.
  • Söylem çözümlemesi yaklaşımıyla yapılan metin çalışmalarındaysa (Renke- ma, 1993; Schiffrin, 1994) geleneksel olarak temelde yazılı metinlerin top­lumsal etkileşim gücü ortaya konmaya çalışılmaktadır. Örneğin yazarın, bir konuda yazarken metninde yaptığı hangi düzenlemelerle okuyucusu üze­rinde yönlendirici olabildiğini açıklamak üzere yapılan bir çözümleme bu yaklaşımı içermektedir.

Bu aşamada metin nedir sorusunu yanıtlamaya başlamadan önce dizge tümce­leriyle metin tümceleri arasındaki ayrımı ortaya koyalım. Bu amaçla aşağıdaki iki örnek durumu birlikte değerlendirelim.

Öğretmen sınıfa girdi ve “Çocuklar bugün tümcenin öğeleri üzerine konuşacağız. Söyleyin bakalım! Ali bir trafik kazası geçirdi, tümcesinin öznesi nedir?” dedi. Ço­cuklardan biri söz isteyerek “Ali” öğretmenim diyerek yanıt verdi.

Öğretmen sınıfa girdi ve “Çocuklar çok üzgünüm arkadaşınız Ali bir trafik kaza­sı geçirdi” dedi. Çocuklar söz istemeden nerede öğretmenim, bir şey olmuş mu öğ­retmenim, ne zaman öğretmenim, diyerek ağlamaya başladılar.

Yukarıdaki iki örnek gözden geçirildiğinde hemen farkına varılabilecek ilk du­rum “Ali bir trafik kazası geçirdi” ifadesinin dinleyen öğrenciler için benzer değe­rinin olmadığıdır. İlk durumdaki ifade, dinleyenler için dış dünyadaki bir olay ya da durum hakkında bilgi aktarmayan sadece dilbilgisel içeriğiyle dikkate alınan ve çözümlenen bir dil birimi örneğidir. Bu nedenle ikinci örnektekinin tersine top­lumsal etkileşim etkisine sahip değildir. Oysa ikinci durumdaki aynı ifade, dinle­yen öğrenciler için belli olan bildik bir kişinin, yani tanıdıkları Ali’nin başına gelen kötü bir olayı haber veren bir ifadeye dönüşmüştür. Böylece bir söylem bağlamın­da kullanılarak alıcıları üzerinde duygusal etki de taşır hale gelmiştir. Ali artık on­lar için ilk durumdaki gibi sadece bir özel ad değildir. Sadece bir özel ada gönde­rim yapmamaktadır. Bu içeriğe bir de Ali hakkında bildikleri, tüm etkin deneyim­leri ve yaşanmışlıkları da eklenmiştir.

Yukarıda örneklediğimiz tümceler arasındaki bu fark, metindilbilim çalışmala­rında dizge tümceleri ile metin tümceleri ayrımının yapılmasını gerektirmiştir. Diz­ge tümceleri, dilin yapısına ve işlevlerine yönelik konulardaki kuramsal tartışma­larda sunulur ve bir dilin dilbilgisel betimlemeleri yapılırken kullanılır. Buna kar­şın dilin doğal kullanımında metinler içinde metin tümceleri yer almaktadır.

Özetle dizge tümcesi ve metin tümcesi kavramları, aşağıdaki farklar nedeniyle metin çalışması açısından ayırt edilmesi çok önemli kavramlara işaret etmektedir:

Dizge tümceleri

  • Tümceler kendileriyle sınırlandırılmış yapısal birimlerdir.
    • Tümceler içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilemez.
    • Tümceler üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorulara duyarlılık taşımaz.

Metin tümceleri

  • Metin tümceleri, birlikte kullanıldıkları diğer metin tümceleri ile sınırlandırıl­mış kullanımsal birimlerdir.
  • Metin tümceleri içindeki varlıklar ve olaylar için bilindiklik ve tanıdıklıktan söz edilebilir.
  • Metin tümcelerine üreteninin kim olduğu, nerede ve ne zaman üretildiği ve hangi amaçla üretildiği gibi kullanımsal sorular yöneltilebilir.

Dizge tümceleriyle metin tümcelerini bu özellikleriyle birbirinden ayırdıktan sonra şimdi de kullanım çalışmalarının bir diğer kavramını tanımlayalım. Sözce, dilin doğal bağlamlarında ele alındığı dilbilim çalışmalarının, örneğin metindilbili- min bir diğer temel kavramıdır. Sözce, bir iletişim ortamında, örneğin bir konuşma anında bir konuşucunun iki susma arasında ürettiği söz birimidir. Bütünüyle somut dil kullanımına ilişkin bir kavramdır. Bir sözce aşağıdaki örnekte de görüldüğü gi­
bi, tek bir sözcükten oluşabileceği gibi, bir ya da bir kaç metin tümcesinden de oluşabilir. Aşağıda bir sözce örneği görülmektedir:

(Nil) -Günaydın! (dikkat çekici bir coşku ve sevinç tonlamasıyla) (Ahmet) -Ohhh bugün çok neşelisin!

Örnekte, Nil’in tek sözcükten oluşan sözcesi karşısında, Ahmet’in bir metin tümcesinden oluşan sözcesi yer almaktadır.

DİLE DAYALI İLETİŞİMİN TEMEL BİRİMİ: METİN

Dilin kullanımında, yani dile dayalı iletişimde ne tek tek sesler, ne tek tek sözcük­ler ne de tek tek metin tümceleri görev üstlenmektedir. Bir başka deyişle dile da­yalı iletişimi, yalnızca adını andığımız bu birimlerle açıklayamayız. Bu durumu aşa­ğıda yer alan iki örneği birlikte inceleyerek açıklamaya çalışalım. Açıklamamızı yönlendirecek temel soru şu olmalı: Örneğin bir dizi olayı anlattığımız herhangi bir anı düşünelim ve ilk örnekteki gibi mi yoksa ikinci örnekteki gibi mi anlatırız diye kendimize soralım. Sonra da bu soruya “neden” sorusunu ekleyip yanıtını arayalım.

Ali eve erken geldi.

Ali hastaydı.

Ali’nin ateşi vardı.

Ayşe Hanım çok şaşırdı.

Ayşe Hanım Ali’nin annesidir.

Ateş iyice yükseldi.

Ayşe Hanım aile doktoru Selim Beyi aradı. Selim Bey evde yoktu.

Ayşe Hanım uğraştı.

Ali’nin ateşi düşmedi.

Ayşe Hanım, Ali ’yi hastaneye götürdü.

Ali eve erken geldi. ÇÜNKÜ hastaydı VE ateşi DE vardı. AnneSİ Ayşe Hanım BUNA çok şaşırdı. BİR KAÇ SAAT SONRA, ANNESİ, Ali’nin ateşi iyice yükselDİGİ İÇİN ai­le doktorLARI Selim Beyi aradı AMA Selim Bey evde yoktu. BUNUN ÜZERİNE Ayşe Hanım, ONUN ATEŞİNİ DÜŞÜRMEK İÇİN uğraştı. ANCAK ateşi düşmedi. Ayşe Ha­nım, ALİ’NİN ATEŞİNİ DÜŞÜREMEYİNCE Ali’yi hastaneye götürdü.

Verilen örnekler yukarıdaki başlangıç sorularıyla gözden geçirildiğinde yanıtı­mız, bir dizi olayı anlatırken elbette ikinci örnekteki durumu gerçekleştiririm ola­caktır. Seçimimizin neden ikinci örnekten yana ortaya çıktığını ise şöyle açıklaya­biliriz: Bu iki örneği karşılaştırdığımızda, ikinci örnekte ilk örnekteki tümcelerin ki­milerinin birleştirildiğini, kimi sözcük (çünkü, ama gibi) ve öbeklerin (bir kaç saat sonra gibi) eklendiğini, kimi sözcüklerin (yinelenen Ali’ler gibi) silindiğini, kimi sözcüklerin de onları işaret eden başka sözcüklerle (Ali’nin yerine Onun gibi) yer değiştirdiğini vb. gözlemekteyiz. Öyle ki, bu ayrılıklar sonucunda son örnek, bir öncekine göre tümce sayısı açısından kısalmasına karşın daha çok bilgi vermekte­dir. Çünkü, bir yandan ilgili tümcelerde anlatılanlar, neden ilişkileri (Ali eve erken geldi. ÇÜNKÜ hastaydı...), zıtlık ilişkileri (AyşeHanım, onun ateşini düşürmek için uğraştı. ANCAK ateşi düşmedi...), zaman ilişkileri (Annesi Ayşe Hanım buna çok şaşırdı. BİR KAÇ SAAT SONRA, annesi, Ali’nin ateşi iyice yükseldiği için aile dok-

 

torları Selim Beyi aradı...) gibi ilişkiler kullanılarak mantıksal-anlamsal açıdan ba­ğıntılı bir bütünlük haline getirilirken öte yandan da ilk örnekte yinelenen bir çok öğe ikinci örnekte işlevsel bir biçimde silinmektedir. Böylece ikinci örnek biçimsel ve anlamsal olarak kesintisiz bir bütünlük oluşturulmaktadır. Öyleyse, bu iki örnek arasındaki temel ayrılık, ikinci örneğin üreticisinin iletişimsel amaçlarına hizmet eden biçimsel ve anlamsal bir bütünlük, yani metin durumuna getirilmiş olmasıdır.

METİNSELLİK ÖLÇÜTLERİ

Bir ürün metni, metin yapan özellikler alanyazında metinsellik başlığı altında ele alınmaktadır. Bu özellikleri belirleyen ölçütlerse metinsellik ölçütleri olarak adlan­dırılmaktadır.

Ürün metinlerin tipik yapılanışma bakıldığında hepsinin bağlantılılık sergilediği görülür. Söz konusu bu bağlantılılık Beaugrande ve Dressler’de (1981) metin mer­kezli metinsellik ölçütleri olarak sunulan bağlaşıklık ve tutarlılık kavramları ile açıklanmaktadır. Metinsellik aynı zamanda kullanıcı merkezli ölçütlerle de ilişkili­dir. Aşağıdaki Tabloda Beaugrande ve Dresslerin önerdiği metinsellik ölçütlerinin tamamı yer almaktadır. Biz önce metin merkezli ölçütleri ayrıntılı olarak gözden geçireceğiz, ardından da kullanıcı merkezli ölçütler hakkında bilgiler vereceğiz.

Metin Merkezli Ölçütler

Kullamc> Merkezli Ölçütler

Bağlaşıklık

Amaçlılık

Tutarlılık

Durumsallık

 

Kabuledilebilirlik

 

Bilgisellik

 

Metinlerarası İlişki

Tablo 7.1

Metinsellik Ölçütleri


 

Metin Merkezli Metinsellik Ölçütleri Bağla§>kl>k

Bağlaşıklık metin tümceleri arasındaki bağı sağlayan dilbilgisel ve sözcüksel bağın­tıdır. Bu ilişki yoluyla metin tümceleri birbiriyle birleşerek bir birim-bütün olarak metni biçimlendirir. Bağlaşıklık doğası gereği, metin tümcelerinin parçalarını hem dilbilgisel hem de sözcüksel olarak iki yönlü birbirine bağlar. Ürün metindeki bile­şenler dilbilgisel biçimler ve uzlaşmalarla birbirine bağlıdır. Bir diğer deyişle, bir dil kullanıcısının dilin sözdizimine ilişkin bilgisi metinde bağlaşıklık bağıntısını yapı­landırmasında önemli bir rol oynar. Tümceler birbirine bağlandığı için bir tümce­nin yorumu, ya bir önceki tümcedeki bazı öğelerle bağıntılıdır ya da önceki öğeler genellikle de önceki tümce hakkında bilgi verir. Haliday ve Hassan (1976) bu olgu­nun anlambilimsel bir doğası olduğuna işaret eder. Bağlaşıklık metindeki bir öğey­le, onun yorumlanması için gerekli olan diğer öğe arasındaki anlamsal bir ilişkidir. Diğer metin merkezli metinsellik ölçütü olan tutarlılık ile yakından ilişkilidir.

Dilbilgisel Bağlaşıklık

Metindeki öbekler ve tümceler arasında kurulan dilbilgisel bağıntılar metnin bağ­laşıklık sergilemesinde önemli bir rol oynar. Bu dilbilgisel bağlar şu temel türler al­tında kümelenmektedir:

 

  • Gönderim
  • Eksilme ve değiştirme
  • Bağlaçlı bağlaşıklık

Gönderim

Gönderimin tanımını yapmadan önce aşağıdaki örneği birlikte inceleyelim. Örnek metin parçasına dikkatlice bakıldığında, metin alıcısının zihninde ilk tümcedeki ço­cuklar öğesi ile sonraki tümcedeki onların öğesini eşleyen bir anlam bağı olduğu­nu hemen fark etmek mümkündür. İlginç olan ilk tümcede metne giren öğe bir ad öbeğidir ve bu nedenle tek başına da bir anlam aktarmaktadır. Oysa izleyen tüm­cedeki öğe, yani onlar ancak çocuklar öğesiyle eşlendiğinde anlam kazanmakta­dır; tek başına anlamı yoktur. Bu öğe, dil kullanıcısına kolaylık sağlayarak daha önce metne girmiş bir öğeyi, tekrar kullanmaya gerek kalmayacak biçimde ikinci tümcede de sürdürebilmektedir. Bu yüzden, iki tümce de söz konusu çocuklar hakkındadır ve bu iki tümce bir bütün olarak algılanmaktadır. Bir bağlaşıklık ara­cı olarak gönderim, bu iki öğeyi birbirine eş kılan anlam bağını oluşturur. Sözko- nusu öğeler eş-göndergelidir. Halliday ve Hasan eşgöndergeli öğelerden birinin diğerine gönderimde bulunmasını yineleme olgusu içinde ele almakta ve metinde­ki bağlaşıklıklığm yineleme olgusuna dayandığını belirtmektedir. Örneğin, gönde- rimsel bağlaşıklık ilişkisinde, aşağıdaki örneklerde de görüleceği gibi, bir adıl bir gönderge ile gönderim ilişkisine girdiğinde, bu gönderge adıl kullanımı yoluyla metinde yinelenmiş olur. Bu durum göndergenin gösterdiği kavrama süreklilik ka­zandırır. Bir başka deyişle, metinde geçen kişiler, yerler, durumlar, nesneler met­nin akışı içinde gereken yerlerde gönderim araçları yoluyla metin alıcısının dikkat odağında tutulur. Bu nedenle, söz konusu süreklilik, alıcı için metin konusunu be­lirginleştiren temel yollardan biridir.

Çocuklar bugün okuldan erken geldi. Onların antrenmanı varmış.

Gönderim, metinde gönderim aracı ile göndergesi arasında gerçekleşir. Örnek­te de gözlediğimiz gibi, tipik olarak bir metin tümcesiyle metne katılan bir öğe­nindir diğer deyişle göndergenin sonraki tümcede de bir diğer öğe, yani gönde­rim aracı vasıtasıyla metin alıcısı için ulaşılır kılınması gönderim ile sağlanır. Gön­derim, metinler için etkin bir bağlaşıklık aracıdır. Metinler içinde gönderim, eşgön- derimsel olmaya dayalı olarak oluşabileceği gibi, üye altküme ya da iyelik ilişkile­ri gibi yollarla birbirine bağlı olarak olarak ilişkilendirilmiş gönderim biçimin­de de gerçekleşebilir. Örneğin, Ali eve geç geldi. Annesi kızdı. tümce dizisinde iye­likli gönderim bir ilişkilendirilmiş gönderim bağıntısı içermektedir. Benzer durum, İş arkadaşlarım çok iyi. Mesela Ahmet çok yardımsever tümce çiftinde de görül­mekte bu örnekteyse üye olmaya dayalı bir gönderim ilişkisi öne çıkmaktadır.

Metinde eşgönderimsel gönderim kuran temel öğeler şunlardır:

  • Burada 0 ile işaretlenen boş adıllar (Türkçe gibi bağlantılı dillerde çekimli eylem üzerindeki kişi ekleri boş adılları ulaşılır kılar.)

Ayşe ve ben dışarı çıkıyoruz. 0 Alış veriş yapacağız.

  • Kişi adılları (= ben, sen, o, biz, siz, onlar)
  • Gösterme adılları(= bu, şu, o)
  • Gösterme sıfatları(= bu kadın, o adam vb.)
  • Dönüşlülük adılları(= kendi, kendisi vb.)

 

Gönderim Türleri

Göndergenin, metin içinde yer alıp alması ve metin akışı içinde göndergeler ile onlara gönderim yapan öğelerin birbirlerine göre değişen konumu, aşağıdaki Tab­lo 2’de sunulan farklı gönderim türlerinin ortaya çıkmasına neden olmaktadır.

Metindışı gönderim (durumsal)

Metiniçi gönderim (metinsel)

Metiniçi gönderim (metinsel)

Gönderim aracı (örneğin “O”) metin içindedir; gön­dergesi ise metinde yer al­maz. Metnin kullanıldığı du­rum bağlamında belirginleşir.

O bugün gelmedi. Hastaymış.

Artgönderim (gönderim aracı­nın (örneğin “O”, metinde kul­lanıldığı yere göre metnin önce­sine gönderim)

Ali bugün gelmedi. ^O hastaymış.

Öngönderim (gönderim aracının (örneğin “O”) metinde kullanıl­dığı yere göre metnin sonrasına gönderim)

O—— bugün gelmedi. Ali hastaymış.

 

Tablo2’ de de görüldüğü gibi, metindışı gönderim ve metiniçi gönderim, gön­derim türleri için temel ayrımı oluşturur. Metindışı gönderim özellikle doğal konuş­ma ortamlarında ya da anlatı metinlerinde, reklam metinleri gibi etkileşimsel özel­likler taşıyan kimi özel metin türlerinde sıklıkla kullanılan bir gönderim türüdür. Bu tür gönderimde gönderim aracı metin içindedir; göndergesi, ise metinde yer al­maz. Metnin kullanıldığı durum bağlamında belirginleşmektedir.

RNEK                         (Bir duvar panosunda)

BİR GÜN SIZ DE YAŞLANACAKSINIZ!

Örnekte yer alan siz adılının gönderimi bu metnin alıcısı olacak herkese yöne­liktir. Bu adıl, metinde belirli bir gönderge ile gönderim ilişkisine girmemektedir. Bu nedenle, bu kullanımda bir metin dışı gönderim gerçekleştirilmektedir.

Hem gönderim aracı, hem de göndergesi, yani yinelediği ad öbeği metin için­de birlikte bulunuyorsa bu kez de metiniçi gönderimden söz ederiz. Metnin akı­şında gönderge önce, gönderim aracı sonra geliyorsa bu iki öğe arasında artgön- derim bağı oluşur. Aşağıdaki metinde örnekleri verilen artgönderim, gönderim ba­ğının oluşumundaki tipik dizilişi sunar. Bu örnekte, ilk iki metin tümcesinde geçen fare göndergesiyle, izleyen tümcelerdeki o III. tekil kişi adılı arasında artgönderim bağı bulunmaktadır.

ÖRNEK    | Bir Hint masalına göre, kediden korktuğu için devamlı endişe içinde yaşayan bir

fare vardır. Büyücünün birifareye acır ve onu bir kediye dönüştürür. Ama o, ke­di olmaktan son derece mutlu olacağı yerde bu kez de köpekten korkmaya başlar. Büyücü de onu bir kaplana dönüştürür. Kaplan olan fare, sevineceği yerde avcı­dan korkmaya başlayınca büyücü der ki: “Anladım ki korkuyu yenen cüsse değil, yürektir!”

Gönderim bağı kurulurken metin akışında gönderim aracı önce, göndergesi sonra geliyorsa, bu iki öğe arasında bu kez öngönderim bağı oluşur.

Aşağıda yer alan örnekte yine gönderim aracı olarak üçüncü tekil kişi adılı kulla­nılmış ve üçüncü tekil kişi adılı o ile göndergesi genç kadın arasında öngönderim iliş­kisi kurulmuştur. Türkçe çoğu durumda adıl düşürebilen bir dil olduğu için bu örnek­te gönderim aracı, boş adıldır. Metin alıcısı yüklemdeki üçüncü tekil kişi sıfır biçimbi- rimini bir iz olarak kullanarak bu adıla çıkarımsal olarak ulaşabilmektedir.

0 32 yaşındaydı (üçüncü tekil kişi). 0 Bundan bir kaç ay önce yanlış bir teşhis sonucu gerçekleştirilen ameliyatla gözlerini kaybetmişti (üçüncü tekil kişi). Bir daha asla göremeyecekti genç kadın...

Gönderge ile gönderim aracının örnekteki gibi öngönderim bağıntısıyla birbiri­ne bağlanması, alıcının önce anlamı kendi içinde belirginleşmeyen sözcüğe, ardın­dan da bu sözcüğün anlamsal yorumunu belirleyen öğeye ulaşmasına neden olur. Bu durum anlamlandırmayı bir ölçüde geciktirir. Anlamlandırmayı geciktirme, ki­mi zaman metin üreticisinin metin türüne bağlı olarak kullanmayı yeğlediği bir stratejidir. Öngönderim bağıntısı bu stratejiye yönelik olarak kullanılabilir,

Aşağıdaki metinde hangi gönderim türleri örneklenmektedir?

Zehra evde babası yüzünden çıkan tartışmalar dışında mutluydu. Evlendiğinden beri ya­nında kalan babası yüzünden eşiyle sürekli tartışıyordu. Eşi babasını istemiyor ve onun ev­de bir fazlalık olduğunu düşünüyordu. Tartışmalar bazen inanılmaz boyutlara ulaşıyordu. Yine böyle bir tartışma anında; eşi, bütün bağları kopardı ve “Ya ben giderim, ya da baban bu evde kalmayacak” diyerek rest çekti... Eşini kaybetmeyi göze alamazdı.

Eksiltme ve Değiştirme

Eksiltme, metinde daha önce bütüncül bir yapı içinde geçen bir metinsel öğenin yüzey metinden çıkarılmasıdır. Metinsel ilişkiler, örneğin, gönderim bağıntısı atılan öğenin alıcı tarafından çıkarımsal olarak tamamlanmasını öngörür. Bu nedenle ek­siltme bütünüyle diliçi bağlamın varlığına dayalı bir dilsel düzenlemedir.

Olası bütüncül yapılar şunlardır:

  • Yüklemi kuran çekimli eylem özne gerektirir.
  • İyelik öğesi tamlayan öğe gerektirir.
  • Geçişli çatıdaki yüklemdi öğe nesne gerektirir.
  • Belirteç yüklemcil öğe gerektirir.

Beaugrande ve Dressler’e göre eksiltme metin yoğunluğuna ve etkililiğine kat­kıda bulunan bir araçtır. Eksiltmeye baş vurmadan metin oluşturma zaman ve enerji kaybına neden olur. Aşağıdaki örnekte bütüncül yapıların varlığına dayanı­larak yapılan eksiltmeler parantez içinde ve koyu renkte yazılmıştır.

(Ben) Bundan 52 yıl önce, Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih- Coğrafya Fakülte- si’nde Türk dili ve edebiyatı öğrenimine başladığımda, lisede (benim) öğrendikle­rimin dışında, Türkçenin geçmişi, (Türkçenin) dünyadaki yayılımı, özellikle de (Türkçenin) gücü konusunda pek bir şey bilmiyordum. Geçen bunca yıl boyun­ca, önce öğrenci olarak, sonra da dilbilime yönelip akademik yola girince (benim) öğrendiklerimi, daha sonra da (benim) kişisel çalışmalarımın (bana) kazandır­dıklarını düşününce Türkçe, engin bir deniz olarak (benim) karşıma çıktı.

(D. Aksan, Türkiye Türkçesinin Dünü, Bugünü, Yarını)

Değiştirme ise değiştirme öğeleri olarak adlandırılan örneğin “öyle” gibi işlev­sel metin öğelerini, metinde kendilerinden önce geçen adlar, eylemler ya da öbeklerle değiştirme düzenlemesidir. Değiştirme de eksiltme gibi bütünüyle diliçi bağlama bağlıdır. Yani, değiştirme bağıntısı taşıyan birimlerin her ikisi de metin­de bulunur.

Akşam kız arkadaşıyla buluşmuş, sinemaya gitmişler sonra onu eve bırakmış. Öy­

le söylüyor.

Yukarıdaki örnekte “öyle” sözcüğü metin akışı içinde önceki tümcenin tamamı­nın yerine kullanılmaktadır.

Değiştirme öğeleri anlamsal yorumlarını değiştirildikleri adlar, eylemler ya da öbeklerden alırlar. Zaman zaman değiştirme, eksiltme ile karıştırılabilir. Benzer yanları olmasına karşın bu iki bağlaşıklık bağıntısı arasında önemli farklılıklar bu­lunmaktadır. Örneğin, Türkçede “yapmak” eylemi kimi durumlarda değiştirme, ki­mi durumlarda eksiltme ilişkisi kurar. Eksiltmeli kullanımlarda, eksiltilen öğe tüm­ceye ait bir birim olarak “yapmak” eylemine eklenebilir. Ancak bu eylem, değiştir­me gösterdiğinde böyle bir eklemeyi kabul etmez. Yalnızca bir anlatım denkliği gösterir.

  1. a.       - Ahmet ödevlerini yaptın mı oğlum?

- (Ödevlerimi) Çoktan yaptım anne!

  1. b.      - Ahmet, çantanı düzeltip dişlerini de fırçaladın mı oğlum?

- (Çoktan çantamı düzeltip dişlerimi fırçaladım anne!) = Çoktan yaptım

anne!

Yukarıdaki örnekte, (a)’da koyu renkle yazılmış olan “ödevlerimi” sözcüğü ek- siltilmektedir. İstenirse bu sözcük tümceye eklenebilir. Ancak (b)’de Ahmet “yap­mak” eylemini “Çantamı düzeltip dişlerimi fırçaladım.” tümcesinin yerine kullan­makta, böylece eksiltme değil bir değiştirme yapmaktadır.

Bağlaçlı Bağlaşıklık

Bir metindeki dilbilgisel bağlaşıklığın tipik araçlarından biri de bağlaçlardır. Bağ­laçlar metindeki öbekleri, tümceleri ya da tümce öbeklerini birbirine dilsel olarak eklemlerken, metinler içinde ayrıntılandırma, genişletme ve güçlendirme işlevleri­ne yönelik olarak kullanılır. Bu işlevleriyle kullanılırken metin alıcısı için metinde­ki tutarlılık ilişkilerini de açık hale getirirler. Halliday ve Hasan bağlaçları en yalın biçimde şu alt türlere ayırmaktadır:

  • Ekleyiciler: ve, bunlara ek olarak
  • Çeliştiriciler: fakat, ama
  • Nedenleyiciler: çünkü, bu nedenle
  • Zamansal bağlaçlar: sonra, sonradan

Aşağıdaki örnek metinde yer alan bağlaçlar hangi alt türlerdedir?

Cümbüş apartmanı... İstanbul'un orta halli semtlerinin birinde dışarıdan kendi halinde görünen tipik bir apartman ve Mehmet Bey de kendi halinde bir işçidir. Çocukları olmama­sına rağmen yirmi yıl büyük bir aşkla hayatını paylaştığı eşini kanser yüzünden kaybettik­ten sonra ev değiştirmeye karar vermiş ve her gün işe gidip gelirken önünden geçtiği cüm­büş apartmanındaki satılık ilanlarının çokluğu dikkatini çekmişti. Mehmet Bey kiralık bir daire istiyordu ama ilan sahipleriyle bir konuşmaya karar verdi. Çünkü bu apartmandaki adını koyamadığı bir şey onu çekiyordu...

Sözcüksel Bağlaşıklık

Metin bağlaşıklığında, sözcükler arasında kurulan anlam ilişkileriyle oluşan bağlar yoluyla sağlanan yinelemeler de önem kazanır. Aşağıdaki Tablo’da da görüldüğü gibi, sözcüksel bağlaşıklık temelde metin tümcelerinde aynı öğenin tekrarı ve anlamsal olarak ilişkili öğelerin kullanımıyla sağlanan metin bağlarını içerir. Söz­cüksel bağlaşıklık çağrışımsal gönderimlerle kurulur.

Sözcük tekrarıyla yineleme

İlişkili sözcüklerle yineleme

Aynı sözcüğü tekrarlama

Aynı kökten türemiş farklı sözcük türlerinde­ki sözcükleri kullanarak yineleme

 

Eşanlamlı ya da yakın anlamlı sözcükleri kulla­narak yineleme

 

Üstterim-altanlamlık ilişkisi içeren sözcükleri kullanarak yineleme

 

Genel sözcükleri kullanarak yineleme

 

Zıt anlamlı sözcükleri kullanarak yineleme

 

Parça-bütün ilişkisi kuran sözcükleri kullana­rak yineleme

 

Eşdizimli sözcükleri kullanarak yineleme

 

Metin tümcelerinde sözcük tekrarıyla yineleme, metinlerde sık karşılaşılan bir sözcüksel bağlaşıklık bağıdır. Aşağıdaki örnekte olduğu gibi, ardışık iki metin tüm­cesinde aynı sözcüğün kullanılması bu tümceler arasında bir bağlaşıklık bağı ku­rulmasını sağlamaktadır.

Hükümetin enflasyonla mücadelesi sürüyor. Bu yıl alınacak önlemlerle enflas­yon inişe geçecek.


 

 

Öte yandan, ilişkili sözcüklerle yineleme de metin örneklerinde sözcüksel bağ­laşıklığın oluşumunda etkili bir bağlaşıklık yoludur. Sözcükler arasındaki eşanlam­lılık ya da yakın anlamlılık, üstterim- altanlamlık, genel anlamlılık, zıt anlamlılık ya da parça-bütün, eşdizimlilik ilişkileri metin tümcelerini aşağıdaki örneklerde de görüleceği gibi birbirine bağlamaktadır.

Aşağıdaki örnekte görüldüğü aynı kökten türemiş farklı sözcük türlerindeki sözcükleri kullanma, metinlerde karşılaşabileceğimiz ilişkili sözcüklerle yineleme yollarından biridir. Bu örnekte de görüldüğü gibi, aynı metin parçasında bir söz­cüksel bağdaşıklık bağı, bir diğer dilbilgisel bağdaşıklık bağıyla birlikte ortaya çı­kabilir. Aşağıdaki metin parçasında bir artgönderim bağının da bulunduğu örnek incelendiğinde dikkatinizi çekecektir.

Ahmet sınavı başardı. Başarısı tüm ailesini sevince boğdu.

Metinlerde eşanlamlı ya da yakın anlamlı sözcükleri kullanarak yineleme de sözcüksel bağlaşıklık bağı kurar. Aşağıda bu durumun bir örneği yer almaktadır. Örnekte, oğlan ve delikanlı sözcükleri arasındaki yakın anlamlılık ilişkisi nedeniy­le ikinci tümcede yer alan delikanlı göndergesi, oğlan göndergesiyle eşlenmekte-

 

dir. Kurulan bu bağ, her iki tümcenin de aynı metin varlığını içerdiğini, bir başka deyişle aynı kişiden söz edildiğini anlamamızı sağlamaktadır. Bu iki tümcede iki ayrı sözcük (oğlan ve delikanlı) olsa da metinden sözcüksel bağlaşıklık nedeniyle tek bir varlıktan söz edildiği bilgisine ulaşılmaktadır.

Baksana! Bir oğlan ağaca tırmanıyor. Delikanlı dikkatli olmazsa düşecek!

Üstterim-altanlamlık ilişkisi içeren sözcükleri kullanarak yineleme sözcüksel bağlaşıklığın bir diğer görünümüdür. Eşanlamlı ya da yakın anlamlı sözcüklerin kullanımındakine benzer durum, üstterim-altanlamlık ilişkisinde de söz konusu­dur. Ancak, örnekte görüleceği gibi, bu kez üstterim-altanlamlık ilişkisiyle sağlan­maktadır. Örnekte ikinci tümcede yer alan çocuk bir üstterimdir. Kız ve oğlan bu üstterimin altanlamlıklarıdır. Bu örnekte bu iki altanlamlıktan oğlan kullanılmıştır.

Bizim oğlan çok yaramaz. Çocuğum yapma düşersin desem de dinlemez.

Aşağıda yer alan örneğe baktığımızda da örnekteki metin tümcelerinde yer alan oğlan ve aptal sözcüklerinin yine tek ve aynı varlığa işaret ettiğini görmekteyiz. Bu örnekteki ikinci tümcede yer alan aptal sözcüğü ad gibi davranarak tümcede öz­ne konumu almaktadır. Bu sözcük anlam ilkellerine göre yetişkin olma ya da ol­mama bilgisini içermediği, insan olan her varlığı göstermek üzere kullanılabilece­ği için bir üst terim değildir. Genel sözcük özelliği taşımaktadır.

Baksana! Bir oğlan ağaca tırmanıyor. Aptal, dikkatli olmazsa düşecek!

Karşıt anlamlı sözcüklerin metin tümceleri içinde kullanımı bir diğer sözcüksel bağlaşıklık bağı kurma yoludur. Karşıt anlamlılar için pek çok alt türden söz etmek mümkünse de temelde üç ölçüte dayanan bir ayrımdan söz edilebilir: Derecelen­me içeren karşıt anlamlılar, derecelenme içermeyen karşıt anlamlılar ve ters yön ilişkisi içeren karşıt anlamlılar. Örneğin büyük-küçük karşıt anlamlı çifti bir dere­celenme içerirken ölü-canlı karşıt anlamı çifti içermemektedir. Bunlardan farklı olarak doğru-yalan, giriş-çıkış ve yükselmek-alçalmak örneklerindeki karşıt anlam­lı çiftler ters yön ilişkisi içeren karşıt anlamlılardır. Aşağıdaki örnekte yükselmek- alçalmak karşıt anlamlı çifti içerdikleri ters yön ilişkisiyle eğretilemeli anlamda kul­lanılmıştır. Bu iki sözcüğün metin tümceleri arasında sağladığı bağdaşıklık bağı, iki tümcenin birlikte, tek bir birim olarak algılanmasında önemli bir role sahiptir.

R N E K     Modern dünyada herhangi bir alanda insan kalarak yükselmek çok zor. Alçal­

mak sa o kadar kolay ki...

Metin tümcelerinde parça-bütün ilişkisi kuran sözcük çiftleri kullanılarak da sözcüksel bağdaşıklık bağı kurulabilir.

R N E K     Sonbaharda, her biryaprak muhteşem birer müzik aletine dönüşür. Her bir ağaç

da insanoğluna bu müzik aletinin uyumundan oluşan birer senfoniyi sunar.

Sözcüklerin eşdizimsel kullanımları da sözcüksel bağlaşıklığı sağlayan ilişki tür­lerinden biridir. Dilbilimde eşdizimli sözcükler olarak adlandırılan bu tür sözcük­ler örneğin bebek-biberon-emzik üçlüsündekine benzer olarak birlikte sıklıkla kul-

lanıldıkları için alıcının zihninde özel bir sahnenin katılımcıları olarak yer alırlar. Bu özellikleriyle metin tümceleri arasında söz konusu sahnenin yinelenmesine ne­den olurlar.

Okullar iki hafta sonra açılacak. Öğrenciler yeni bir öğretim yılının heyecanı­nı şimdiden yaşamaya başladılar bile. Zil çalacak ve öğretmenler sınıflarına ışık saçmak üzere girecek...

Tutarlılık

Bağlantılılığı açıklamaktaki en güçlü ölçüt tutarlılıktır. Her metin, metin tümcele­rinin, ve örneğin yazılı metindeki paragraflar gibi daha büyük parçaların birbirine mantıksal ve anlamsal olarak bağlanması yoluyla bütün olarak algılanan bir metin- sel anlam yaratır.

Metnin alıcısı (okuyucu ve(ya) dinleyici) etkileşime girdiği dil ürününün metin olduğu algısına ulaşabilmek için metin tümceleri ve metnin tümceden daha büyük parçaları arasında bir anlam sürekliliği oluşturmaya çabalar. Bu nedenle tutarlılık metnin hem küçük yapısında, yani ardışık tümceler arasında, hem de büyük yapı­sında, yani metnin konu ve alt konularını sunan ve içerik şemasıyla biçimlenen parçaları arasında oluşur. Bölgesel tutarlılık küçük yapıda, bütüncül tutarlılık­sa büyük yapıda oluşur.

Aşağıdaki ilk örnekte altı çizili tümceler ile çünkü ile başlayan iki tümce arasın­da metnin küçük yapısı düzleminde kurulan mantıksal-anlamsal bağ nedendir ve tümceler bu bağın varlığıyla tutarlı bir metin bütünlüğü oluşturmaktadır. İkinci ör­nekteyse yine küçük yapı düzeyinde kurulmuş bir karşıtlık ilişkisi ardışık metin tümcelerini tutarlılık bağıyla bağlamaktadır.

...Gecenin ırmağında yüzüyor zambaklar yaseminler unutulmuş Tedirgin gülümser

Çünkü ayrılık da sevdaya dahil çünkü ayrılanlar hala sevgili (Atilla İlhan)

Kadın çok yaşlıydı. Belki de seksen yaşlarına yakındı. Ama yıllar onu yıpratama- mıştı. Hala yeşil gözleri ışıl ışıldı.

Tutarlılık metnin büyük yapı düzleminde yukarıda da değindiğimiz gibi içerik şemasının parçaları arasında sağlanır. Aşağıdaki tam metnin içerik şeması, metnin konusunun yalan söylemek ya da yalan olduğunu göstermektedir. Ayrıca, başlık da işlevini yerine getirmekte ve metin konusunu işaretlemektedir. Bu konu, met­nin akışında her tümcede doğrudan ya da dolaylı olarak sürdürülmektedir. Öte yandan, bizim aşağıda rakamlarla işaretlediğimiz metin parçalarında alt konuların oluştuğu görülmektedir. Bu parçalar birbirlerine ilişkili kavramlar yoluyla (yalan- yalan söyleyen- yalanın nedeni-yalanın öğrenildiği kaynak) oluşan bir çerçeve içinde bağlanmaktadır. Böylece sadece ardışık tümceler değil; içerik şemasındaki parçalar da tutarlı bir bütünlük oluşturmaktadır.

Bir metnin büyük yapısında tutarlılık, bu örnekte olduğu gibi kavramlar arası ilişkilerle ve(ya) yukarıda küçük yapı örneklerinde gözlediğimiz gibi neden ilişki­si, karşıtlık ilişkisi gibi ilişkiler yoluyla kurulabilir.

 

 

 

İnsanın En Sık Yaptığı Eylemlerden Biri: Yalan Söylemek

1)      Yalan bir hatayı gizlemek amacıyla gerçeğe uygun olmayan davranış girişim­lerinde bulunmaktır. Bu girişim sözel yolla, jest yoluyla ya da susma yoluyla ola­bilir. Sosyal bir davranış olan yalanın amacı; başkalarını aldatmaktır. Yalan ba­zen zararını gördüğümüz, bazen de kısa süreli bize faydası dokunan ama hepi­mizin karşılaştığı acı bir gerçektir. Yalan, insanlığın varoluşuyla başlayan ve de­vam eden bir gerçektir. (YALAN NEDİR?)

2)       Yalan söylemek, artık hayatımızda yediğimiz yemek, içtiğimiz su, cinsel ihti­yaçlarımız kadar doğal ve hatta bu ihtiyaçlarımızla iç içe geçmiş durumdadır. Küçüğümüz büyüğümüz, yaşlımız, gencimiz hepimiz bir şekilde yalan söylüyo­ruz. Aslında hepimiz yalan söylememiz gerektiğini çok iyi biliyoruz. Yalanın zayıf karakterli insanların silahı olduğunun da farkındayız. Peki bunları bile bile biz- ler neden yalan söylemeye devam ediyoruz? Neden herkes yalan söylüyor, yalan söyleme hastalığı bizde nasıl yerleşiyor? (KİM YALAN SÖYLER?)

3)      İki ana nedenden dolayı yalan söylüyoruz:

a)       Cezadan kaç(ın)mak: Babasının dayağından korkan çocuk yalan söyler çünkü doğru söylerse ceza ile karşılaşacaktır. Ödevini yapmayan öğrenci yalan söyler çünkü, öğretmenin kendisine düşük not vermesini istememektedir.

b)      Mükafat (ödül) elde etmek: Küçük çocuk ilgiyi üzerine çekmek için yalan söyler, göreceği ilgi onun mükafatıdır. Tüccar kalitesiz malı kaliteli diye anlatır, alacağı ücret onun ödülüdür. (NEDEN YALAN SÖYLENİR?)

4)     Cezadan kurtulmak ya da ödüle ulaşmak amacıyla yalan söyleyen bizler aca­ba yalanı nereden öğreniyoruz?

a)    Ailemizden: Küçüklüğümüzden beri anne babalarımız bize yalan söylüyor. “Oğlum sesiz ol sana çikolata alacağım. “Akşam baban gelince sana oyuncak ge­tirecek”. Sakın demeyin, bebek ne anlar yalandan! Ancak zihni, bu yalanlarını otomatik olarak kaydeder. Çocuk biraz büyür ve sonra başka yalanlara şahit olur.

b)    Basılı ve görsel yayınlardan: Bir gün televizyonunuzu sadece izlediğiniz programlardaki yalanlan bulmak için izleyin. Aşk dizilerinde, aksiyon filmlerin­de, magazin programlarında, sabah programlarında, reklamlarda, haberlerde sizce ne kadar yalana rastlarsınız? Maalesef yalan söylemeyi biz daha küçüklüğü­müzde televizyonlardan öğreniyoruz. En masum çizgi filmlerde, romanlarda bile yalana maruz kalan bizlerin bilinçaltına yalan o kadar normal bir şey olarak ka­zmıyor ki, sonrasında onu içimizden söküp atmak çok güçleşiyor.

c)    Çevremizden: Ailemiz yalan söylemese, televizyon izlemesek de çevremizde ya­lan söyleyen o kadar kimse var ki. Kısacası arkadaşlarımız, komşularımız, amca­larımız, teyzelerimiz gözümüzün içine baka baka yalan söyleyebiliyorlar. Bazen şaka olsun diye yalan söylüyorlar ama sonuçta netice değişmiyor ve biz yine yala­na muhatap oluyoruz. (YALAN SÖYLEMEK NEREDEN ÖĞRENİLİR?)

Kullamc> Merkezli Metinsellik Ölçütleri

Bu ünite içinde metinsellik ölçütleri konusunu ele almaya başlarken ürün metin­leri, metin yapan kullanıcı merkezli ölçütler de olduğunu belirtmiş ve bu ölçütle­rin adlarını anmıştık. Bu başlık altında kısaca kullanıcı merkezli ölçütlere de göz atacağız.

Amaçlılık, metnin iletişimsel amaçlarına uygun biçimde bağlaşık ve tutarlı kı­lınmasıdır.

 

(1)     a. 3Biraz daha çorba1\. (Daha çorba istiyorum)

[3 biraz da: tjorba 1\]

  1. 2Biraz daha çor3ba3/ ? (Biraz daha çorba ister misiniz?)

[2 biraz da: tjor3 ba3/]



[1]    Aşağıdaklerden hangisi yukarıdaki sesbilimsel kura­lı doğru olarak ifade eder?

  1. Türkçe bazı sözcüklerde sözcük ortasında ve so­nunda ünlülerden sonra gelen /y/ sesi düşürül­mektedir. Bu durumlarda düşürülen /y/ sesin­den önce gelen ünlü uzatılır.
  2. Türkçede /y/ sesi ünlü düşüren bir sestir ve bu sesin olduğu seslemlerdeki ünlü sesletilmez.
  3. Türkçe bazı sözcüklerde ünlü uzaması görülür. Ünlü uzaması bir ünlünün kendisinden sonra gelen bir sese göre koşullanır.
  4. Türkçede ön ünlüler kendisinden sonra kayıcı bir ünsüz geldiğinde diğer durumlardakine göre daha uzun sesletilirler. Bu durum ünlü uzaması olarak bilinir.
  5. Türkçe sesdizim kuralları açısından orta seslem­deki ünlü kendisinden sonra gelen seslemde akıcı bir ünsüz varsa uzun sesletilir.

[2]    Ali Ahmet’e borç verdi.