Ders özetleri ve deneme sınavları için tıklayın.

 

1. Dönem Ders Özetleri                                   2. Dönem Ders Özetleri
3. Dönem Ders Özetleri                                   4. Dönem Ders Özetleri
5. Dönem Ders Özetleri                                   6. Dönem Ders Özetleri
7. Dönem Ders Özetleri                                   8. Dönem Ders Özetleri

 

Facebook Grubumuza Katılıp Ders Çalışmak İçin Tıklayınız.

                     

Facebook Grubumuza Katılmak İçin Burayı Tıklayın

Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

DİLLERİN SESLERİ: SESBİLGİSİ

  • İnsanlar kendilerini ifade ederlerken dil kullanırlar. Dili kullanmanın iki yolu vardır: konuşma ve yazma.

  • Çocuklar duyma duyularında bir sorun yoksa ya da çok ileri düzeyde zeka gelişimi sorunları yoksa, bir yaşından itibaren konuşmaya başlarlar. Başka bir deyişle, çocuklar yazmayı öğrenmeden çok önce anadillerini konuşabilmektedirler

  • Harfler, konuşmak için oluşturulan seslerin yazıya dökülebilmesi için kullanılan sembollerdir

  • Alfabe her sesi ayrı bir sembol ile temsil eden yazı türüdür.

  • Diller arasında ses farklılıkları olduğu gibi alfabelerde de farklılıklar vardır. Çünkü her dil kendi ses dizgesinde olan sesleri temsil etmek için gerekli olan harfleri kullanır

  • Dilbilim bütün dillerdeki sesleri kaydetmek ve yazabilmeği amaçlamaktadır.

  • Yazı sistemlerinde görülen bu tutarsızlıkları gidermek, bütün dillerde çıkarılan sesleri yazabilmek ve ‘bir ses bir sembol’ ilkesini gerçekleştirmek için dilbilimde Uluslararası Sesbilgisi Alfabesi (International Phonetic Alphabet) denilen özel bir alfabe geliştirmiştir

Ses Bilgisi Nedir?Dilbilimde seslerin oluşumunu inceleyen alana ses bilgisi denir. Seslerin değişik özelliklerini inceleyen bir alan olan sesbilgisinin 3 alt alanı vardır.

1-Akustik Ses Bilgisi : Ses dalgalarının frekansı ve hızı gibi fiziksel özellikleri inceler.

2-Dinleyiş Bilgisi: Sesin kulak zarından beyne aktarılması ve beyin tarafından duyma merkezine aktarılan iletinin algılanması ve içeriğinin anlaşılmasını sağlayan sinirsel süreçtir.

3-Söyleyiş Bilgisi: Konuşucunun konuşurken kullandığı seslerin oluşturulmasını sağlayan fiziksel hareketlerin niteliğidir

SÖYLEYİŞ SES BİLGİSİ

  • Konuşmada kullanılan sesleri oluşturma sürecinde kullanılan organlar Şunlardır: akciğerler -hava borusu -gırtlak -ağız boşluğu- burun boşluğu.

  • Konuşurken çıkardığımız sesler başlatıcı denilen bir organın hava akımını başlatması ile oluşturulur.

  • Dillerde hava akımını başlatıcı işlevi gören organlar; akciğerler, gırtlak ve damak tır. Tüm dillerde akciğerlerin başlatıcı görevini üstlendiği sesler bulunmaktadır. Bazı dillerde ise akciğer başlatıcı işlevini üstlendiği sesler yanı sıra gırtlak ve damak tarafından başlatılan hava akımı ile oluşturulan sesler de bulunmaktadır.

  • Ses tellerinin titreşmesi sonucu oluşan seslere ötümlü sesler denir. Bunu z sesinin oluşmasında görebiliriz.

  • Hava akımının gırtlaktan geçtiği sırada ses telleri ayrık durumdaysalar, yani aralarında bir boşluk bulunmuyorsa oluşturulan ses ötümsüz sestir. Buna örnek gösterebileceğimiz s sesidir.

HAVA AKIMI DÜZENEKLERİ

Hava Akımı Düzenekleri

Başlatıcı

Akciğer hava akımı düzeneği

Akciğerler

Gırtlak hava akımı düzeneği

Gırtlak

Artdamak hava akımı düzeneği

Artdamak



  • Türkçede yalnızca akciğer hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler kullanılmaktadır.

  • Kafkas dilleri ailesine ait olan Abhazca, Kabartayca, Gürcüce gibi dillerde gırtlaksıl hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler de bulunmaktadır. Artdamaksıl hava akımı ile oluşturulan sesler ise Ewe gibi bazı Afrika dillerinde görülmektedir.

  • Havanın dışarı itilmesi ile oluşan seslere püskürmeli, içeri çekilmesi ile oluşan seslere emmeli adı verilir.

  • Tüm dillerde püskürtmeli akciğer hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler kullanılmaktadır. Buna karşın emmeli akciğer hava akımı düzeneği ile oluşturulan sesler hiçbir dilde konuşma sesi olarak kullanılmamaktadır.

SES OLUŞUMU Ünsüzler hava akımının ağız boşluğunda en yüksek derecede engellenmesi ile oluşturulan seslerdir. Ünlüler ise hava akımının ünsüzlere kıyasla daha düşük derecede engellenmesi ile oluşturulur.

ÜNSÜZLER Sesbilgisel özellikleri 3 boyutta incelenir; oluşma noktası, oluşma biçimi, gırtlak durumu.

1-Oluşma Noktası Kendi arasında ikiye ayrılır (alt ve üst oluşturucular) alt oluşturucuların hareketleri daha serbesttir. Buna bağlı olarak üst oluşturuculara oranla ses oluşumunda daha etkindir.

Alt oluşturucular: alt dudak, alt dişler, dil

Bu grupta “dil” en oynak organdır. dilin 3 bölümü dil ucu, dil palası ve dilardı dır.

 

Üst oluşturucular:üst dudak, üst dişler, diş yuvası, diş yuvası arkası, ön damak, damak küçük dil, boğaz, gırtlak

 



Örnek : alt ve üst dudakların birleşmesi ile oluşturulan [p] sesi çift-dudaksıl bir ses, alt dudağın üst dişlere yaklaşması ile oluşturulan [f] sesi dudaksıl-dişsil bir sestir.

 genel dilbilim2-1. nite 1.jpg

2-Oluşım Noktası Patlamalı, sürtünmeli, patlamalı-sürtünmeli, genzil, kayıcı ve akıcı ünsüzler olmak üzere 6 sınıfa ayrılır.

Patlamalı ünsüzler :Alt ve üst oluşturucuların birleşip hava akımını tamamen engellemeleri sonucu oluşurlar. [p, b, t, d, k, g]

Sürtünmeli ünsüzler:Sürtünmeli ünsüzlerin oluşumunda alt ve üst oluşturucular birbirlerine yaklaşır, ancak patlamalı ünsüzlerde olduğu gibi birbirlerine değip hava akımı tamamen engellenmez. Mesela s sürtünmelidir.

 

Patlamalı-sürtünmeli ünsüzler:bu ünsüzü örnek gösterebiliriz.

Genizsil ünsüzler: Genizsil ünsüzler hava akımının burun boşluğundan dışarı çıkması ile oluşur. Buna örnek m dir.

Akıcı ünsüzler: yan akıcı ünsülere l, üst damaksıl akıcı ise r örnek gösterilir.

Kayıcı ünsüzler: Hava akımını engelleme derecesi en az olan ünsüzlerdir. Mesela j örneği.

3- Gırtlak Durumu Hava akımı gırtlaktan geçerken ses tellerinin durumunu belirtir. Ses tellerinin değişlik durumlarına göre, ötümlü, ötümsüz, fısıltılı sesler oluşturulur.

[p] ötümsüz çiftdudaksıl patlamalı

[b] ötümlü çiftdudaksıl patlamalı

Aşağıdaki tablo değişik sesleri ve bunların sesbilgisel betimlemelerini göstermektedir.

genel dilbilim2-1. nite 2.jpg

 genel dilbilim2-1. nite 3.jpg

 

ÜNLÜLER Ünlüler hava akımının ünsüzlerin oluşumundakinden daha az bir derecede engellenmesi ile oluşturulur.Ünlülerin oluşturulmasında etkin olan sesbilgisel özellikleri şöyle belirtebiliriz: ağzın açıklık/kapalılık derecesi, dilin ağız içindeki konumu ve dudakların yuvarlak olup olmamasıdır. ÜNLÜLERİN OLUŞTURULMASI

a-Dilin Konumu: Dilin ağzın ön kısmına doğru itilmesiyle oluşturulan ünlülere ön ünlüler, arka konuma çekilmesiyle oluşturulan ünlülere arka ünlüler, damağa yakın konumda oluşturulan ünlülere ise ara ünlüler denir. Örneğin [i] ön, [u] arka ünlüdür.

b-Ağız açıklığı:Damağa yakın konumda oluşturulan ünlülere üst ya da kapalı ünlüler, ağzın alt bölgesinde oluşturulan ünlülere alt ya da açık ünlüler, orta bölgede oluşturulan ünlülere de orta ünlüler denir. [i] üst/kapalı, [e] orta ve [a] alt/açık ünlüdür.

c-Dudak durumu: Dudağın yuvarlaklaşmasıyla oluşan ünlülerdir [u, o] yuvarlak ünlülerdir.

ÇİFT ÜNLÜLER Bazı dildeki ünlüler aralarına ünsüz almadan oluşturulurlar buna father, kite bow gibi kelimeler örnek gösterilir.

DOĞAL SES SINIFLARIMesela bütün ötümlü ve ötümsüz ünsüzler doğal bir sınıf oluşturur. bunların yanı sıra doğal alt sınıf oluşturan özelliklerden bazıları şunlardır.

Sürekli/Süreksizler Patlamalılar ve patlamalı-sürtünmeliler, oluşturulmaları sırasında hava akımının tamamiyle engellenmesinden dolayı süreksizler altsınıfını oluştururlar. Bu açıdan patlamalı ve patlamalı-sürtünmeliler dışında tüm sesler sürekliler alt sınıfını oluşturur

Engelliler/Titreşimliler Genizsil olmayan patlamalılar, sürtünmeliler ve patlamalı-sürtünmeliler, oluşturulmaları sırasında hava akımının en yüksek derecede engellenen seslerdir. Bu sesler engelliler alt ana sınıfını oluşturur.

ÜNSÜZLER

Dudaksıllar [p] [b] [m] gibi çift dudaksıl, [f] [v] gibi dudaksıl-dişsil ve [w] gibi dudaksıl-artdamaksıl seslerin oluşturduğu doğal bir sınıftır.

Öncüler Ağız boşluğunda dişyuvasıl bölgede ve o bölgenin önünde bulunan konumlarda oluşturulan sesler öncül seslerdir. [p] [b] [m] gibi çift dudaksıl, gibi dişsil, [f] [v] gibi dudaksıl-dişsil, [t] [d] [s] [z] [n] gibi dişyuvasıl sesler bu alt ana sınıfı oluşturur.

Palasıllar Dil palasının yükselmesi ile oluşan gibi dişsil ,[t] [d] [s] [z] [n] gibi dişyuvasıl,gibi dişyuvasıl-ardı sesler alt ana sınıfı oluşturur.

Hışırtılılar gibi oluştururken ıslığı andıran hışırtılı alt ana sınıfı oluşturur.

SESLEMSEL SESLER Bir seslemin çekirdeğini oluşturan sesler seslemsel seslerdir.

Bürün bir ünlü ya da seslemin diğerlerine göre daha belirgin ve kuvvetli olduğunu belirten vurgu, konuşurken ses perdesinin düzeyini belirten ezgi ve seslerin oluş sürelerini belirten uzunluk gibi parça üstü ses olgularıdır.

Vurgu konuşma sırasında bir seslemin diğer seslemlere göre daha belirgin, kuvvetli ve yüksek tonla söylenmesidir

Ezgi Konuşma sırasında ses tekdüze değildir, konuşma süresince yükselip alçalır. Bir dilde bir sözcenin söylenişi sırasında sesin yükselme-alçalma örüntüsü o dilin ezgi örüntüsünü oluşturur