Ders özetleri ve deneme sınavları için tıklayın.

 

1. Dönem Ders Özetleri                                   2. Dönem Ders Özetleri
3. Dönem Ders Özetleri                                   4. Dönem Ders Özetleri
5. Dönem Ders Özetleri                                   6. Dönem Ders Özetleri
7. Dönem Ders Özetleri                                   8. Dönem Ders Özetleri

 

Facebook Grubumuza Katılıp Ders Çalışmak İçin Tıklayınız.

                     

Facebook Grubumuza Katılmak İçin Burayı Tıklayın

Kullanıcı Oyu: 0 / 5

Yıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değilYıldız etkin değil
 

Harezm Türkçesi Fiil Çekimleri

 

  1. Emir-İstek kipleri nelerdir?

a)-Teklik 1. kişi: -ayın / -eyin, -gayın / -geyin,-ayım / -eyim (nadiren), -gayım / -geyim (tek tük), -ayın-men / -eyin-men (HŞ), -yın (HŞ tek örnek): ayt-ayın, kuç-ayın, bol-ayın, bil-eyin, işit-eyin, öl-eyin.

b)-Teklik 2. kişi: fiil kökü , -gıl / -gil, -gul / -gül (tek tük), -kıl: bar-gıl, kör-gil, bol-gul, tüş-gül, sew-gül, bayıt-kıl.

c)-Teklik 3. kişi: -su / -sü (tek tük MM ve HŞ),

-sun /-sün: bol-su, kan-su, koy-su, tur-su, kèç-sü, kir-sü, kèl-sü. açıl-sun, kıl-sun, tut-sun, at-sun, bar-sun,

I)-Çokluk 1. kişi: -alıñ / -eliñ, -lıñ / -liñ, -alım / -elim (nadiren), -galıñ, -gelim: bar-alıñ, çık-alıñ, bil-eliñ, kör-eliñ.

II)-Çokluk 2. kişi: -ñ, -ñız / -ñiz, -ñuz,-ıñ / -iñ, -uñ / -üñ, -ıñız / -iñiz, -uñuz, -uñız, -ñlar / -ñler, -ıñlar: başla-ñ, yat-ma-ñ, okı-ñ, ederle-ñ. ayt-ıñ, aktar-ıñ, kil-iñ, külçire-y-iñ.

III)-Çokluk 3. kişi: -sunlar / -sünler: agıla-sunlar, al-sunlar

 

  1. Belirli geçmiş zamanın ekleri nelerdir?

a)-Teklik 1. kişi

a) -dım / -dim, -dum / -düm, -tım / -tim, -tum / -tüm: ay-dım ‘söyledim’, okı-dım,

b) -ıp (turur)-men: al-ıp (turur)-men.

c) -üp-men: kör-üp-men

b)-Teklik 2. kişi:

a) -dıñ / -diñ, -duñ / -düñ, -tıñ / -tiñ, -tuñ / -tüñ: aydıñ, sakın-dıñ,

b) -üp (turur)-sen: öltür-üp (turur)-sen.

c) -üp-sen: kör-üp-sen.

c)-Teklik 3. kişi:

a) -dı / -di, -tı / -ti: aç-dı, aydı, koy-dı, oturt-dı,

b) -p, -ıp, -up turur: karga-p turur

I)-Çokluk 1. kişi

a) -duk / -dük, -tuk / -tük; -dımız / -dimiz, -dümiz (Daha eski şekil. Rabgûzî ve NF’de): ay-duk,

b) -ıp turur-miz / biz: al-ıp turur-miz / biz.

c) -üp-miz: kör-üp-miz.

II)-Çokluk 2. kişi

a) -dıñız / -diñiz, -düñüz, -duñız (NF’te nadiren), -tıñız / -tiñiz: al-dıñız, ay-dıñız,

b) -ıp turur-siz: kıl-ıp turur-siz.

c) -üp-siz: kör-üp-siz.

III)-Çokluk 3. kişi

a) -dılar / -diler, -tılar / -tiler: başla-dılar, okı-dılar

b) -up turur-lar: bol-up turur-lar.

c) -may turur + kişi zamiri (Çağatayca): bèr-mey turur-lar ‘vermemişlerdir.

 

  1. Belirsiz Geçmiş Zamanın Ekleri nelerdir?

a)-Teklik 1. kişi: -mış-men / -miş-men: bol-mış-men.

b)- Teklik 2. kişi: -mış-sen / -miş-sen: kıl-mış-sen,

c)- Teklik 3. kişi: -mış / -miş: aç-mış, bagla-mış, bol-mış,

ı)-Çokluk 1. kişi: -mış-miz / -miş-miz: bol-mış-miz.

ıı)-Çokluk 2. kişi: -mış-siz / -miş-siz: bol-mış-siz.

ııı)-Çokluk 3. kişi: -mış-lar / -mişler: turuk-mışlar,

 

  1. Geniş zamanın ekleri nelerdir?

Geniş zamanın yanında şimdiki zaman ve gelecek zaman ifadesi de taşır.

a)-Teklik 1. kişi: -r-men, -ar-men / -er-men, -ur-men / -ür-men, -yur-men / -yür-men,

(Oğuzcadan alınmış olumsuzluk şekli: -man / -men): ıgla-r-men, okı-r-men,

b)-Teklik 2. kişi: -r-sen, -ar-sen / -er-sen, -ur-sen / ür-sen, -yur-sen / -yür-sen: kına-r-sen, sına-r-sen

c)-Teklik 3. kişi -r, -ar / -er, -ur / -ür, -ur ol, -yur / -yür: añl-ar, asra-r,

ı)-Çokluk 1. kişi -r-biz, -ar-biz / -er-biz, -ur-miz ~ -biz / -ür-miz ~ -biz, -yur-biz / -yür-biz: ırga-r-biz, tile-r-biz,

ıı)-Çokluk 2. kişi -ar-siz / -er-siz, -ar sizler, -ur-siz / -ür-siz, -yur-siz / -yür-siz: sor-ar-siz, yaş-ar sizler

ııı)-Çokluk 3. kişi -rlar, -arlar / -erler, -urlar / -ürler, -yur-lar / -yür-ler: ti-r-ler, koy-ar-lar,

OLUMSUZ:

Teklik 1. kişi: bil-mez-men, kıl-man (Oğuzca), bil-men, buz-man.

Teklik 2. kişi: bil-mez-sen.

Teklik 3. kişi: bil-mez, kirmes ol (MM), ün-mes ol ‘yetişmez’ (MM).

Çokluk 1. kişi: bil-mez-miz / biz.

Çokluk 2. kişi: bil-mez-siz.

Çokluk 3. kişi: bil-mezler.

 

  1. Şimdiki Zaman Ekleri Nelerdir?

 Zarf-fiil + (turur) + kişi zamiri. Bu şimdiki zaman şekli XIV. yüzyıl metinlerinde çok seyrektir. XIV. yüzyıl metinlerinde geniş zaman yerine kullanılır. Bu şekil Çağatay döne-minde şimdiki zaman haline gelmiştir. Rabguzi’de görülen -y-men, -y-sen, işit-me-y-siz gibi Çağataycaya has özellikler öbür metinlerde bulunmaz.

Teklik 1. kişi -a (u, yu) turur-men: bar-a turur-men ‘gidiyorum’, gitmekteyim’.

Teklik 2. kişi -a (u, yu) turur-sen: bar-a turur-sen,

 Teklik 3. kişi -a (u, yu) turur: bar-a turur.

Çokluk 1. kişi -a (u, yu) turur-miz: bar-a turur-miz, kıl-u turur-miz.

Çokluk 2. kişi -a (u, yu) turur-siz: bar-a turur-siz.

Çokluk 3. kişi -a (u, yu) turur-lar: bar-a tururlar.

 

  1. Gelecek Zamanın Ekleri Nelerdir?

 -gay / -gey + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik),

 -ga / -ge + kişi zamiri (gelecek zaman-gereklilik ve istek),

 -ısar + kişi zamiri, -mış bolgay + kişi zamiri (tam ‘kesin’ gelecek zaman),

 -gum / -güm (+ turur), -gam / -gem (belirli gelecek zaman) ekleriyle teşkil edilir.

Teklik 1. kişi:

a) -ga / -ge + men (Gelecek zaman gereklilik). tut-ga-men,  

b) -gay / -gey-men (gelecek zaman-gereklilik), -kay / -key-men. aldur-gay-men, bol- gay-men,

c) -ası / -esi-men (az kullanılır).

d) -gum / -güm (turur) (Belirli gelecek zaman): tört ülüş kıl-gum turur ‘dört parça yapacağım’. olumsuzu: -gum / -güm yok.

e) -gam / -gem: itke sal-gam ‘ite salacağım’, men me sanga bol-gam ‘ben de senin ola-cağım’,

 f) -mış bol-gay-men: nakl kıl-mış bol-gay-men ‘nakletmiş olacağım’.

Teklik 2. kişi:

a) -ga / -ge-sen: ur-ga-sen

b) -gay-sen / -gey-sen: bol-gay-sen, sakın-gay-sen,

 c) -gey-señ: -

 d) -ası / -esi-señ: -

 e) -ñ: evvel ahir öl-güñ ‘evvel ahir öleceksin’.

Teklik 3. kişi:

 a) -ga / -ge. tap-ga.

 b) -gay / -gey, -key. bol-gay, biti-gey.

 c) -gesi: anıñ kadgusını nèdin yè-gesi ‘onun kaygısını neden yiyecek’.

d) -ası / -esi. bak-ası, kıl-ası.

 e) Oğuz unsuru olarak -ısar: yıgla-y-ısar, bol-ısar, sol-ısar.

 f) -gu / -gü, gusı / -güsi turur: anung kargısı bol-gusı turur ‘onun bedduası yerine gelecektir’. 

g) -mış bol-gay: toku-mış bol-gay ‘örmüş olacak’.

h) -açak: -

Çokluk 1. kişi:

a) -ga / -ge-miz / biz:

b) -gay / -gey-miz / biz: adır-gay-miz ‘ayıracağız’,  c) -ası / -esi-biz:

d) -eçek-biz:

 e) -gumız: kınlar kıl-gumız ‘eziyetler kılacağız’.

Çokluk 2. kişi:

 a) -ga-siz: al-ga-siz

b) -gay-siz / -gey-siz: bol-gay-siz, öltür-gey-siz.

 c) -gey-siz-ler :

d) -ası / -esi-siz:

 Çokluk 3. kişi:

 a) -gay-lar / -gey-ler: bol-gaylar, bil-geyler.

 b) -asılar / -esi-ler:

 c) -güleri: karınçka mengizlig yençigüleri ‘karınca gibi parçalanacaklar’.

 

  1. Gereklilik kipinin ekleri nelerdir?

 -gu / -gü + kişi zamiri

Teklik 2. kişi: -gü-sen: tamam üz-gü-sen ‘koparmalısın’.

Teklik 3. kişi: -gu / -gü: kıl-gu ‘etmeli’, bil-gü ‘bilmeli’. 

  1. Dilek-İstek kipinin ekleri nelerdir?

Teklik 1. kişi:

a) -a / -e-men:

b) -ga / -ge-men: targa-men, köyge-men

c) -am / -em: -

d) -gam / -gem: bol-gam

e) -ay / -ey-men: -

Teklik 2. kişi: -ga / -ge-sen: tutga-sen, çulganga-sen

Teklik 3. kişi: -a / -e: -

Çokluk 1. kişi: -a / -e-biz, -ga / -ge-biz, -ka-biz: -

Çokluk 2. kişi: -ga-siz: yay-ga-siz

Çokluk 3. kişi: - 

  1. Şart kipinin ekleri nelerdir?

Teklik 1. kişi: -sa-men / -se-men, -sam / -sem: tap-sa-men

Teklik 2. kişi: -sañ / -señ: sözlet-me-señ

Teklik 3. kişi: -sa / -se: tedi er-se

Çokluk 1. kişi: -sa-biz / -se-biz, -sa-miz / -se-miz, -sak / -sek, -sañan / -señen (HŞ), -señin (HŞ): teslim kıl-sak

Çokluk 2. kişi: -sañız / -señiz: tile-señiz

Çokluk 3. kişi: -sa-lar / -se-ler: tile-se-ler 

  1. Harezm Türkçesi sözlüğü olarak başvurulabilecek en temel kaynak olan sözlüğün yazarı kimdir?

Clauson 

  1. Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken en büyük husus nedir?

Harezm Türkçesi söz varlığında dikkati çeken ilk husus ikili kullanımlardır. Harezm Türkçesi metinlerinde bir kelimenin eski ve yeni şekli veya farklı şivelerdeki şekilleri bir arada kullanılmaktadır. Harezm Türkçesi söz varlığının öbür dikkat çeken özelliği de Harezm Türkçesi öncesi metinlerde geçmeyen veya nadir geçen çok sayıda kelimenin bu dönem eserlerinde yer almasıdır. 

  1. Harezm Türkçesinin söz varlığının genel ses özellikleri nelerdir?
  2. Harezm Türkçesinde /e/ ünlüsünün yanında /è/ ünlüsü de bulunur.

er / èr ‘er, erkek’; er- / èr- ‘imek, olmak’; sen / sèn ‘sen’; sez- / sèz- ‘sezmek’.

  1. Ünlü yuvarlaklaşması görülmektedir: sabır > sabur, böri > börü, yöri- > yörü
  2. Başlıca ünlü değişmeleri şunlardır:

a) a ~ o : bark ~ bork, tavar ~towar  

b) e ~ ö : teşük ~ töşük, sew- ~ söw-, ewrek ~ öwrek, esrük ~ ösrük

c) i ~ ı : isig / issig ~ısıg ç) o ~a : kow- ~kaw-

d) ü ~ i : berü ~ beri, tilkü ~ tülki, büt- ~ bit-e) ü ~

e) ü~e : süngük ~ süngek, töpü ~ töpe

f) u ~ ü : sun- ~ sün-

 

  1. Harezm Türkçesin döneminde meydana gelen ses değişimleri nelerdir?

 b > v / w değişimi Kelime içinde ve kelime sonundaki /b/ler çoklukla /w/ye dönüşmüştür: ab > aw, eb > ew, seb- > sew-,

 b > m değişimi Kelime başı /b/ler ñ’li kelimelerde /m/ye dönüşmüştür. ben > men, biñ > miñ, beñze- > meñze-

Not: bar, bar-, bol-, bèr- gibi kelimelerdeki kelime başı /b/ ünsüzü Harezm Türkçesin-de korunmuştur.

 d > y değişimi d’li ve y’li şekiller birlikte görülür: kod- / koy-, kadgu / kaygu, adak / ayak.

 g / g > Ø değişimi kazgan > kazan, sargar- > sarar- açıg > açı, arıg > arı, atlıg > atlı

 t > d değişimi Kelime başlarındaki /t/ler genellikle korunmuştur. Bazı kelimelerde ise Oğuzcanın etkisiyle t > d değişimine rastlanır. Kelime ortasında, kelime sonunda ve ek başlarındaki /t/ lerde ise ötümlüleşme ile t > d değişimi olduğu görülmektedir. teg > deg, tè- > dè-butak > budak okı-dı, em-dür-, kel-dür- / kel-tür-

 k > h değişimi (Çok az örnekte görülür) aksak > ahsak, akşam > ahşam, katır > hatır

 

  1. Harezm Türkçesini oluşturan ağızların boyları hangileridir?

Harezm Türkçesinin esas söz varlığını Oğuz, Kıpçak ve Kanglı boylarının ağızlarından alınan kelimeler oluşturur. 

 

 Hazırlayan: Gül Güngör