17. YY Türk Edebiyatı-Ders Kitabının Tamamı (pdf değildir) - 5.0 out of 5 based on 2 votes

Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

XVII. YÜZYIL TURK EDEBİYATI

Yazarlar

Prof.Dr. Ali Fuat BÎLKAN (Ünite 1) Doç.Dr. Yusuf ÇETÎNDAĞ (Ünite 2) Prof.Dr. Muhsin MACÎT (Ünite 3) Prof.Dr. Sebahat DENÎZ (Ünite 4) Prof.Dr. Mine MENGÎ (Ünite 5) Prof.Dr. Yaşar AYDEMÎR (Ünite 6) Prof.Dr. M. Fatih KÖKSAL (Ünite 7)

Editörler

Prof.Dr. M. A. Yekta SARAÇ Prof.Dr. Muhsin MACÎT


Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir.

“Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır.

İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz.

Copyright © 2011 by Anadolu University All rights reserved

No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ Genel Koordinatör

Prof.Dr. Levend Kılıç

Genel Koordinatör Yardımcısı

Doç.Dr. Müjgan Bozkaya

Öğretim Tasarımcısı

Doç.Dr. Cemil Ulukan

Grafik Tasarım Yönetmenleri

Prof. Tevfik Fikret Uçar Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız Öğr.Gör. Nilgün Salur

Ölçme Değerlendirme Sorumlusu

Öğr.Gör. Şennur Arslan

Kitap Koordinasyon Birimi

Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur Uzm. Nermin Özgür

Kapak Düzeni

Prof. Tevfik Fikret Uçar

Dizgi

Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi XVII. Yüzyıl Türk Edebiyatı

ISBN

978-975-06-1051-6

  1. Baskı

Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 7.800 adet basılmıştır.

ESKİŞEHİR, Ekim 2011

 

İçindekiler

Önsöz.......................................................................................................................................    vii

XVII. Yüzyılda Tarihî ve Sosyo-Kültürel Hayat..................................       2

XVII. YÜZYILIN SİYASİ TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ .........................................         3

SOSYO-KÜLTÜREL YAPI .................................................................................................. 5

XVII. YÜZYILDA TÜRK EDEBİYATI........................................................................         8

Bakî Tarzını Devam Ettiren Gelenekçiler .........................................................................      9

Yeni Üslup Arayışındaki Şairler......................................................................................         9

Hikemî ve Mahallî Tarzın Temsilcileri .............................................................................      10

Tasavvufi Şiir Mensupları................................................................................................      11

Özet........................................................................................................................................ 14

Kendimizi Sınayalım.........................................................................................................      16

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı                                                                                       17

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı.................................................................................................       17

Yararlanılan Kaynaklar ....................................................................................................       17

Başvurulabilecek Kaynaklar.............................................................................................      18

XVII. Yüzyılda Şeyhülislam Şairler: Yahya ve Bahayî......................      20

XVII. YÜZYILDA ŞEYHÜLİSLAM ŞAİRLER............................................................... 21

Giriş................................................................................................................................. 21

ŞEYHÜLİSLAM YAHYA (1553-1644)............................................................................. 23

Edebî Kişiliği......................................................................................................................... 24

Eserleri ............................................................................................................................  25

ŞEYHÜLİSLAM BAHAYÎ (1595-1654)............................................................................ 30

Özet ......................................................................................................................................  34

Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................  35

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...............................................................................  36

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ................................................................................................  36

Yararlanılan Kaynaklar .........................................................................................................  37

Başvurulabilecek Kaynaklar .................................................................................................  37

XVII. Yüzyılda Yenilik Arayışları ve Nefî............................................... 38

GİRİŞ ............................................................................................................................. ..... 39

NEFÎ................................................................................................................................       40

Şairliği .............................................................................................................................        40

Eserleri ............................................................................................................................       42

NEFÎ’NİN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER.....................................................................       42

Özet ....................................................................................................................................... 56

Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................       57

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ...............................................................................        58

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı                                                                                                        58

Yararlanılan Kaynaklar .......................................................................................................... 59

Başvurulabilecek Kaynaklar                                                                                                    59

Sebk-i Hindî ve Nailî............................................................................. 60

SEBK-İ HİNDÎ (HİNT ÜSLUBU) ve NAİLÎ...................................................................... 61

GİRİŞ ................................................................................................................................... 61

SEBK-İ HİNDÎ...................................................................................................................... 61

Türk Edebiyatına Etkisi                                                                                                           63

Sebk-i Hindî’nin Özellikleri................................................................................................... 63

Anlam Özellikleri................................................................................................................... 64

Hayal..........................................................................................................................       64

İçe Dönüklük ve Istırap                                                                                                     65

Yeni Mazmun ...........................................................................................................       66

Tasavvuf....................................................................................................................       67

Mübalağa...................................................................................................................       68

Tezat ..........................................................................................................................       68

Dil Özellikleri ........................................................................................................................ 69

Dilde İncelik...............................................................................................................       69

Yeni Kelimeler ve Tamlamalar                                                                                          69

NAİLÎ.................................................................................................................................... 69

Eseri ..........................................................................................................................       71

Özet........................................................................................................................................ 75

Kendimizi Sınayalım........................................................................................................       76

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı                                                                                       77

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı                                                                                                        77

Yararlanılan Kaynaklar .......................................................................................................... 78

Başvurulabilecek Kaynaklar                                                                                                    78

Hikemî Tarz ve Nabî............................................................................. 80

HİKEMÎ TARZ..................................................................................................................... 81

NABÎ’NİN HAYATI VE ESERLERİ ................................................................................. 82

Hayatı...............................................................................................................................       82

Eserleri.............................................................................................................................       84

NABÎ’NİN EDEBİ KİŞİLİĞİ VE HİKMET ANLAYIŞI.................................................... 85

Şiirlerinden Örnekler.............................................................................................................. 92

Özet........................................................................................................................................ 95

Kendimizi Sınayalım........................................................................................................       97

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı                                                                                       98

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı                                                                                                        98

Yararlanılan Kaynaklar .......................................................................................................... 99

Başvurulabilecek Kaynaklar                                                                                                    99

 

XVII. Yüzyıl Türk Edebiyatında Mesnevi............................................. 100

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATINDA MESNEVİ..................................................     101

AŞK KONULU MESNEVİLER.....................................................................................     102

Sabit (ö. 1712) .................................................................................................................     103

TEMSİLİ MESNEVİLER................................................................................................... 106

EĞİTİCİ VE ÖĞÜT VERİCİ MESNEVİLER .................................................................. 106

Simkeşzade Feyzî (1636-1691)                                                                                             107

YERLİ VE REALİST MESNEVİLER............................................................................     110

TARİHÎ VE DESTANÎ NİTELİKLİ MESNEVİLER........................................................ 113

Özet...................................................................................................................................... 117

Kendimizi Sınayalım.........................................................................................................    119

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı                                                                                     120

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı                                                                                                      120

Yararlanılan Kaynaklar.....................................................................................................     121

XVII. Yüzyıl Türk Edebiyatında Nesir.................................................. 122

XVII. YÜZYILDA NESİR.............................................................................................     123

GİRİŞ ................................................................................................................................. 123

MENSUR TÜRLER............................................................................................................ 124

Tezkireler Dışındaki Biyografi Eserleri                                                                                 124

Tarihler............................................................................................................................      124

Gazavatnameler..............................................................................................................       125

Münşeat Mecmuaları ......................................................................................................      125

Seyahatnameler ...............................................................................................................      125

Surnameler ......................................................................................................................      127

Sefaretnameler.................................................................................................................      127

Şerhler .............................................................................................................................     127

Diğer Türler / Eserler.......................................................................................................      127

ESTETİK NESRİN İKİ ÖNEMLİ TEMSİLCİSİ: VEYSÎ VE NERGİSÎ.......................... 128

Veysî (1561-1628)...........................................................................................................     129

Eserleri.......................................................................................................................     129

Nergisî (ö. 1635) .............................................................................................................     130

Eserleri ......................................................................................................................     130

XVII. YÜZYILDA İKİ ÇELEBİ: EVLİYA ÇELEBİ VE KÂTİP ÇELEBİ...................     131

Evliya Çelebi (1611-1684?)                                                                                                   131

Seyahatname .............................................................................................................     133

Kâtip Çelebi (1609-1657)                                                                                                      136

Eserleri ......................................................................................................................     137

Özet ..................................................................................................................................... 140

Kendimizi Sınayalım ........................................................................................................     142

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı                                                                                     143

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı .................................................................................................... 143

Yararlanılan Kaynaklar ....................................................................................................     144

Başvurulabilecek Kaynaklar ................................................................................................ 144

 

Önsöz

 

 

 

 

Önsöz

Sevgili öğrenciler,

XVII. yüzyılda Türk edebiyatı, gelişimini ve etkinliğini büyük ölçüde Osmanlı ege­menliğindeki kültür merkezlerinde sürdürür. Osmanlı devlet adamları ve seçkinleri kül­tür ve sanat hayatını himaye ederler. Sultanlar ve bürokratlar, sanatkâr kimlikleriyle tanı­nacak düzeyde eser verirler. Bunun en ilgi çekici örneklerinden biri Şeyhülislam Yahya’dır.

XVII. yüzyılda geleneğin elverdiği ölçüde Türk edebiyatında yenilik arayışları görülür. Kaside geleneği içinde Nefî’nin, rubai tarzında Azmizade Haletî’nin deneyimleri dikkati çeker. Öte yandan üslup düzeyinde Nailî’nin öncülüğünü yaptığı Sebk-i Hindî ile Nabî’nin temsil ettiği hikemî tarz XVII. yüzyıla damgasını vurur.

XVII. yüzyılda nesir dili çeşitlenir. Mensur eserlerin sayısı artar. Veysî ve Nergisî gibi daha sonraki kuşaklar tarafından eleştirilen münşilerin yanı sıra Kâtip Çelebi ve Evliya Çe­lebi gibi gün geçtikçe değeri daha iyi anlaşılan yazarlar da bu asırda yetişmiştir.

Türk edebiyatının XVII. yüzyılda belirginleşen özelliklerinin anlatıldığı, üslup sahibi şair ve yazarlarının tanıtıldığı bu kitap, başta ünite yazarları olmak üzere pek çok insanın emeğiyle ortaya çıkmıştır. Katkısı olan herkese teşekkür ederiz.

Editörler Prof.Dr. M.A. Yekta SARAÇ Prof.Dr. Muhsin MACİT

 

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI

 

 

Amaçlarımız

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

XVII. yüzyılın tarihî ve siyasi yapısını tanıyabilecek,

(i^ Sosyo-kültürel yapıda görülen gelişmeleri izleyebilecek,

XVII. yüzyıl Türk edebiyatında görülen eğilimler ve başlıca temsilcileri üzerine değerlendirmeler yapabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar


       
 

Çözülme

Haile-i Osmaniyye Osmanlı Trajedisi Valide Sultan Kösem Sultan IV. Murat

 
 

Şeyhülislam Yahya

Sebk-i Hindî

Hikemî Tarz

Nefî

Nailî

Nabî

 
 

 

 

 


İçindekiler


       
   
  • XVII. YÜZYILIN SİYASİ TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ
  • SOSYO-KÜLTÜREL YAPI
  • XVII. YÜZYILDA TÜRK EDEBİYATI
 
   
 

 

 

 


XVII. YÜZYILIN SİYASİ TARİHİNE KISA BİR BAKIŞ

XVII. yüzyıl, Osmanlı tarih araştırmacıları tarafından, yaygın bir anlayışla “çözülme asrı” olarak tanımlanır. Bu dönemin en belirgin özelliği; siyasi, sosyal ve ekonomik açıdan ya­şanan istikrarsızlıktır. XVII. yüzyılda tahta geçen padişahların sayısı, saltanat süreleri ve tahta geçme yaşları bu yönüyle dikkat çekicidir. Sultan I. Ahmet, IV Murat ve IV. Meh­met dışındaki XVII. yüzyıl padişahlarının saltanat süreleri oldukça kısadır. Öyle ki 1603 ile 1703 yılları arasında toplam dokuz padişah tahta çıkmış olup bir yüzyıl boyunca tahtta bulunma süresi yaklaşık on bir yıl civarındadır. Oysa bir önceki yüzyılda tahta geçen padi­şah sayısı altı olup ortalama saltanat süresi yirmi yıldır. Aynı dönemde yönetime tam alt­mış iki vezir getirilmiştir (Sevinç 1978: 239-242).

  1. yüzyılın ikinci yarısında başlayan ve gittikçe kuvvet kazanarak yönetimde etki­li bir hâle gelen, hatta bir süre yönetimi de eline alan valide sultanların, XVII. yüzyılın ilk yarısında devlet yönetimindeki güç dengesinin bozulmasında önemli rol oynadıkları bi­linmektedir. Bu süreçte, III. Mehmet’in validesi Safiye Sultan gibi saray kadınlarının pa­dişah ve devlet adamları üzerindeki etkileri, ciddi yönetim zaaflarının ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Bütün bu kargaşa sırasında, I. Ahmet’in genç yaşta vefat etmesiyle tahta, kardeşi I. Mustafa çıkmış, ancak padişahın ruhsal rahatsızlığı gizlenemez hâle gelince Sul­tan Ahmet’in henüz on dört yaşında olan oğlu Osman hükümdar ilan edilmiştir.

Sultan Osman, yenilikçi bir padişah olmakla beraber, çok genç ve tecrübesizdi. Bu ba­kımdan sık sık annesinin, hocası Ömer Efendi’nin ve kızlar ağası Mustafa Ağa’nın tesirin­de kalıyordu. Nitekim Lehistan seferinden başarısızlıkla dönen padişah, çevresinin de tel­kiniyle orduda reform yapmaya girişince bu durum, ciddi rahatsızlıklara sebep oldu. II.

Osman’ın, ulemanın gücünü sınırlandırmaya çalışması ve askerî alanda bazı reformlar dü­şünmesi, onu Kapıkulu Ocakları ile karşı karşıya getirdi. Padişahın kayınpederi Şeyhülis­lam Esat Efendi bile padişaha karşı çıktı ve “padişahlara hac lâzım değildir, yerinde oturup adl eylemek evlâdır, câiz ki bir fitne zuhûr eyleye” şeklinde bir fetva verdi. II. Osman’ın bu fetvayı yırtması, gerginliği daha da arttırdı. II. Osman’ın hacca gitme isteği ve bu amaçla Anadolu’ya geçme düşüncesi, Yeniçerileri iyice tedirgin etmiş ve isyan etmelerine sebep olmuştu. 22 Mayıs 1622 tarihinde padişahın tahttan indirilmesi ve katledilmesiyle neti­celenen hadiseler, Osmanlı Devletinde bir yönetim boşluğu doğurdu. İkinci kez tahta çı­karılan I. Mustafa’nın rahatsızlığı, valide sultan ile vezirliğe getirilen Davut Paşa’nın dev- Valide Sultan: Osmanlı

let yönetimini ele almalarına yol açmıştır. Ancak çok geçmeden Sultan Osman’ın katilleri Padi5ahlarının mUmUm

1                                                                   ,                                                                                                                                                                     sırasında hayatta olan annelerine

cezalandırılmış ve I. Mustafa’nın hastalığı bahane edilerek, tahta henüz on bir buçuk ya- verilen uıwan.

şında olan IV. Murat’ın çıkmasına karar verilmiştir. Osmanlı tarihçilerince “hâile-i Osma-

 

niyye” olarak adlandırılan, II. Osman’ın trajik biçimde öldürülmesi olayı, merkezi yöneti­me yönelik her türlü tepkinin sert önlemlerle bastırıldığı bir dönemin başlangıcı olmuştur.

IV. Murat’ın ilk yılları “annesinin gölgesinde, merkezde kapıkulu zorbaları, taşrada ise onlara karşı harekete geçen sekbanların ayaklanmaları” arasında geçer (Öz 2002: 95). Yüz­yılın başlarında Anadolu’da ortaya çıkan ve genel bir isimlendirmeyle Celaliler olarak ad­landırılan asilere karşı amansız bir mücadele başlatılmış olup bu işle görevlendirilen Ku­yucu Murat Paşa üç yıl süren bir mücadele sonucunda bu ciddi sorunu ortadan kaldıra- bilmiştir. Osmanlı Devletinin birçok parçasında birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkan bu tür isyanlar, halkı hem ekonomik olarak zayıflatmış hem de devlet otoritesini zayıflata­rak büyük bir sosyal bunalıma sebep olmuştur.

XVII. yüzyılın ilk yarısında benzer bir biçimde gelişen Erzurum Beylerbeyi Abaza Mehmet’in isyanı ve Bağdat’ın İran tarafından işgali gibi hadiseler, IV Murat’ı daha cid­di tedbirlere mecbur etmiştir. IV. Murat zamanla saray ve ordu ile ilişkilerini düzenlemiş, Revan, Ahıska ve Bağdat’ı geri alarak halka büyük bir moral vermiştir. Bu dönemde bir­çok bilgin ve sanatçı yetişmiş, önemli ilmî ve fikrî tartışmalar cereyan etmiş; fakat öte yan­dan özellikle 1634 yılından itibaren merkezi otoriteyi sarsacak her türlü girişim, tehlike­li görülen her tepki şiddetle bastırılmıştır. Nefî’nin ölümü de bu tarihlere rastlamaktadır.

IV. Murat’ın hastalanarak vefat etmesi üzerine Osmanlı tahtına Sultan İbrahim geç­miştir. Asabi bir mizaca sahip olan ve sürekli ölüm korkusuyla yaşayan Sultan İbrahim, sa­ray yönetiminde de sabırsız ve asabi davranışlar sergilemekteydi. Sık sık vezirleri katletti­rip tutarsız kararlar veren padişah, devletin ekonomik açıdan içerisinde bulunduğu sıkın­tılı duruma aldırış etmeden bütün köşklerine ve saraydaki bütün odalara samur döşetme­ye kalkışmıştır. Vezir ve sadrazamlar arasındaki amansız rekabet, içeride yaşanan sıkın­tıları dışarıdaki askeri başarılarla bir ölçüde telafi edebilecek ciddi hiçbir sonucun alına­maması, yoksullaşan alt tabakalara rağmen bürokrat ve yönetici sınıfın arzularını tatmin etmede sınır tanımaması yönetilmesi oldukça zor bir yapının ortaya çıkmasına neden ol­muştur. Yönetici üst sınıfın pahalı zevkleri, giyim ve teşrifat konusundaki israfı öyle bir seviyeye ulaşmıştır ki bir sonraki asrın başında yaşanan lale çılgınlığına benzer, bir samur kürk modası alıp başını gitmiştir. Öyle ki Lale Devri adlı kitabıyla geniş kesimlerin ilgisi­ni çeken Ahmet Refik, bu dönemi adlandırmak üzere de Samur Devri adlı bir kitap yaz­mıştır (İstanbul 1927). Ahmet Refik’in bu adlandırması abartılı değildir; tarihçi Solakza- de, bu sırada mansıpların bile samur karşılığı dağıtıldığını, hatta “altın işlemeli ve yaldız­lı perdelerin asıldığı yerlere bile samur asılması emredildiği”ni yazmıştır (Solakzade 1989: 577). Halkın yoksulluktan bunaldığı ve hazinenin boşaldığı bir zamanda yapılan bu den­li büyük masraflar ve lüks eşya merakı yüzünden insanlardan zorla para almaya kadar va­ran zulümler, ulemayı ve yönetimden memnun olmayan kesimleri tedbir almaya mecbur etmiştir. Böylece Sultan İbrahim’in tahttan indirilmesine karar verilmiş ve padişahın an­nesi Kösem Sultan’ın çabaları da bir sonuç vermeyince, 7 Ağustos 1648’de henüz yedi ya­şındaki şehzade IV. Mehmet tahta çıkarılmıştır. Bir süre hapsedilen Sultan İbrahim de 17 Ağustos 1646 tarihinde katledilmiştir.

IV. Mehmet’in saltanatının ilk yıllarında devlet idaresi, Valide Sultan ve Ocak Ağala­rının müdahalesiyle iyice karışmış ve sarayda gizli bir valide sultanlar savaşı başlamıştır. Kösem Sultan gizli bir plan yaparak IV Mehmet’i zehirlemeye ve tahta Şehzade Süleyman’ı geçirmeye niyetlenmiş ancak, bu plan Hatice Turhan Sultan ve taraftarlarınca öğrenildi­ğinde aynı gece Kösem Sultan ve suikastın elebaşıları katledilmiştir.

Dönemin sadrazamı Köprülü Mehmet Paşa’nın 1661 yılında vefat etmesi üzerine oğlu Fazıl Ahmet Paşa’ya sadaret mührü verilince, kısa da olsa bir istikrar dönemi yaşanmış­tır. Avrupa içlerinde önemli kalelerin alınmasıyla yeniden hayat bulan Osmanlı Devleti, Girit’in fethiyle de uzun süredir hasret kaldığı başarılara bir yenisini eklemiştir. IV Meh­
met zamanında Kamaniçe Kalesinin alınması (1672) gerçekleşmiş, Osmanlı ordusu Çeh- rin Kalesini alarak (1677) Lehistan içlerine doğru ilerlemiştir. 1676 yılında Köprülüza- de Fazıl Ahmet Paşa’nın vefatı üzerine, sadaret mührü Paşa’nın damadı olan Kara Musta­fa Paşa’ya verilmiştir.

Kara Mustafa Paşa, Fazıl Ahmet Paşa’nın yetiştirdiği devlet adamlarındandı. O da Köprülüler geleneğinin başarılarını devam ettirmek için gayret etmekteydi. Ancak hır­sı, aceleciliği ve yaptığı ciddi hatalar sebebiyle, Viyana önlerine kadar ilerlemiş olan Os­manlı ordusunun tarihindeki en büyük bozgununu yaşamasına sebep olmuş ve 1683’te Viyana’da alınan ağır yenilginin faturasını canıyla ödemiştir. “Avcı” lakabıyla popüler ta­rihçiliğin figürlerinden biri hâline gelen IV Mehmet döneminde, Köprülülerin Osmanlı saray çevresinde saygınlık kazandıkları ve nispeten istikrar sağladıkları görülür. IV Meh­met dönemi kültür ve sanat hayatı bakımından dikkat çekicidir. Padişahın av merakının dışında bahçe tanziminden çiçek yetiştiriciliğine, şiirden musikiye, minyatürden meddah hikâyelerine kadar genişleyen ilgi alanı, sanat ve zenaat erbabının da himaye edilmesine elverişli bir ortam yaratmıştır.

  1. Viyana seferinden itibaren sürekli olarak toprak kaybedilmiş, uzun yıllar Osman­lı idaresinde olan Budin, Mohaç ve Mora gibi topraklar birbiri ardınca elden çıkmıştır. Yüzyılın sonunda Avusturya, Venedik ve Lehistan ile yapılan Karlofça Antlaşması (1699), “Duraklama Devri” adı verilen ve Osmanlı Devleti’nin artık sürekli yenilgi ve kayıplarla karşılaşacağı bir sürecin başlangıcı olmuştur.

Osmanlı siyasi tarihi açısından XVII. yüzyılın en belirgin özelliği nedir?

SOSYO-KÜLTÜREL YAPI

XVII. yüzyıl, dünya tarihinde pek çok bilimsel, kültürel ve sosyal gelişmenin gerçekleştiği bir dönemdir. Bu dönemde, bilimsel açıdan Galileo, Descartes, Huygens, Newton ve Le­ibniz gibi bilim adamlarının eserleri, buluşları ve fikirleri ön plana çıkmıştır. Çağın akla, mantığa, ahlaka ve hikmete verdiği değerin arka planında bu düşünce zeminin payı inkâr edilemez. Bu yüzyıl, edebiyat ve kültür hayatı bakımından da birçok ilkin yaşandığı bir dönemdir. XVII. yüzyılda Shakespeare’in Hamlet adlı eseri ilk kez sahnelenmiş (1600), modern romanın ilk örneği sayılan Don Kişot’un basımı gerçekleşmiş (1605) ve Incil’in İngilizceye tercüme edilmesi kabul edilmiştir (1611). Sanat ve edebiyatta barok üslubun ve realist resmin ön plana çıktığı bu yüzyıl, tiyatro alanında Shakespeare, Moliere, Raci­ne, Lope de Vega gibi ünlü sanatçıların eserlerine sahne olmuştur. XVII. yüzyılda özellikle sosyal konuların edebî eserlere yansıması dikkat çekicidir. “XVII. yüzyılda savaşlar, iç çe­kişmeler, kralların akıbetleri ve adalet teması gibi hususlar etrafında oluşturulan imajlar ön plana çıkmıştır. Bu yüzyıl, edebî açıdan, siyasi muhtevalı uzun şiirlerin (political ode/ kaside) ve siyasi hicivlerin yüzyılı idi” (Gerdes 2001: 279).

XVII. yüzyıl, Batı’da siyasi, sosyal ve dinî otoritenin değişime uğradığı, kilisenin yeni yorum ve reformlarla güç kaybettiği ve kralların elinden “ilahî yetki”nin alındığı bir re­form dönemidir. Avrupa’da aklın ve bilimin büyük güç kazandığı bu dönemde, yeni sö­mürgelerden elde edilen gelirlerle ekonomik bir üstünlük sağlanmıştır. Avrupa’ya sömür­gelerden akan yeni ekonomik kaynaklar, orta sınıfın yükselişini ve hukukçu, banker, iş adamı gibi yeni meslek gruplarının değer kazanmasını sağlamıştır. Bu dönem, bir sonraki yüzyılda yaşanacak olan “aydınlanma dönemi”ne zemin hazırlamıştır. XVII. yüzyıl dergi­cilik ve gazetecilik tarihi bakımından da önemli bir dönemdir. 1609’da basılan “Strassbur­ger Zeitung” ilk süreli yayın sayılmaktadır. 1621’de ilk İngilizce gazete basılmış; 1631’de ilk resmî gazete sayılan “Gazzette de France” çıkarılmıştır. 1666 yılında da ilk bilimsel dergi kabul edilen “Journal des Savants of the Parisian Academie” yayımlanmıştır.

XVII. yüzyılda Amerika kıtasının keşfi ve Avrupa’dan bu yeni kıtaya başlayan akın, yeni kolonilerin oluşmasına yol açmıştır. Köle ticaretiyle genişleyen tarım ekonomisi ve Katoliklerle Protestanlar arasında başlayan “Otuz Yıl Savaşları” (1618-1648) bu yüzyıla damgasını vuran önemli olaylardır.

Osmanlı aydını, dünyadaki gelişmelere kayıtsız kalmamayı ve ortaya çıkan yenilikle­ri kendi toplumuna uyarlamayı; bir süredir hasret kaldığı zaferleri yeniden elde etmenin yegâne yolu olarak görmüştür. Özellikle savaş tekniği, ordunun yeniden düzenlenmesi, askerî eğitim (yeni talim), akli ilimlerin önemi gibi konularda değerlendirmeler yapan bu dönem aydınları “bilim ile dinin birbiriyle çatışmadığını ispat etme” çabasına girişmişler­dir. XVII. yüzyılda bilimsel gelişmeleri reddederek her yeniliği sakıncalı görenlere karşı, bilimin ve aklın önemini vurgulayan çevreler de bulunmaktaydı. Bu bakımdan dönemin Kâtip Çelebi gibi bazı aydınlarının din ile bilim arasındaki dengeyi sağlamaya çalışması ve bilimin dinî hayattaki yerini tayin etme gayretleri dikkat çekicidir.

Osmanlı toplumunda XVI. yüzyılda hoşgörüyle karşılanan ve özellikle ulema arasın­da, geniş bir kesim tarafından kabul gören tasavvuf düşüncesi, XVII. yüzyılda Kadızadeli- lerin katı muhalefetiyle karşılaşmıştır.

Kadızadeliler, XVII. yüzyılda sosyal, kültürel ve dinî alanda gittikçe alevlenen ve dev­letin bünyesini de sarsan bir düşünce akımının temsilcileri idiler. Kadızade ismi, IV. Mu­rat dönemi vaizlerinden Kadızade Mehmet Efendi’den gelmektedir. Mehmet Efendi ile Halvetî şeyhlerinden Abdülmecit Sivasî arasında cereyan eden dinî tartışmalar, her iki ta­rafın mensupları arasında yayılmış; IV. Murat, Sultan İbrahim ve IV. Mehmet dönemlerin­de toplumda ayrılıklara sebep olmuştur. Esasen Kadızadeliler hareketi, İbn i Teymiyye’nin fikirlerinden etkilenen ve Türkçe yazdığı ilmihâl kitabıyla bilinen Birgivî Mehmet Efendi’nin bazı görüşlerine dayanmaktaydı. “Kadızadeliler hareketinin amacı, İslam’ı Kur’ ân-ı Kerim ve Resul-i Ekrem’in sünneti dışındaki bidat sayılan unsurlardan arındırmak ve bu anlayışı devletin bütün kademelerine yaymak olarak nitelendirilebilir” (Çavuşoğ- lu 2001:100). Ancak bu tavır, pekçok kültür ve medeniyet unsuruna karşı savaş açmakla asıl niyetinden farklı bir yola girmiş ve toplumda ciddi rahatsızlıklara sebep olmuştur. IV. Murat’ın tütün yasağı getirmesi ve kahvehaneleri yıktırması gibi kararlarının arkasında da Kadızadelilerin etkisi vardır. Ancak padişahın tarikatlara ilgisi ve yakınlığı, bir denge po­litikası izlemesini sağlamıştır.

Kadızade Mehmet Efendi’nin vefatından sonra, Kadızadeliler adı verilen bu hareke­tin mensupları daha saldırgan hâle gelmiş, tarikat mensuplarını ve tekkeye gidenleri kü­fürle suçlamaya devam etmişlerdir. Özellikle saray hocası olarak padişah ve çevresi üze­rinde etkili olan Üstüvanî Mehmet Efendi, hareketin başına geçmiş ve saraydaki tayinlere bile müdahale eder duruma gelmiştir. XVII. yüzyıl tarihçilerinden Naima, Kadızadelilerin elde ettiği bu gücün zamanla rüşveti meşrulaştırma, haksız kazanç sağlama ve makamla­rı parayla satmaya kadar varan bir duruma geldiğini yazmaktadır. Bütün bunların sonu­cunda devletin hazinesini boşaltan bazı kişilerin cezalandırılmasını isteyen yeniçeriler ve sipahilerin bu isteği ciddiye alınır ve 1656’daki Çınar Vakası (veya Vaka-i Vakvakiyye) adı verilen hadise ile pekçok kişi katledilerek çıkarcı, rüşvetle servet biriktiren ve devlette kar­gaşa çıkaran çevrelere gözdağı verilir.

Venedik donanmasının Çanakkale Boğazını ablukaya alması ve Bozcaada ile Limni’nin düşman eline geçmesi üzerine, bu kez Kadızadeliler, vezirle müftü aleyhine söylentiler ya­yarak bu felaketlerin, tarikatlerin himayesine girmenin neticesinde meydana geldiğini id­dia ederler. Köprülü Mehmet Paşa sadrazam olunca Kadızadelilerin bir fitne grubu hali­ne geldiğini tespit ederek önde gelenlerinden Üstüvanî Mehmet Efendi ile Divane Musta­fa adlı vaizleri yakalatır ve Kıbrıs’a sürgün eder. Bundan sonra bu hareketin mensupları da dağıtılarak tamamen tasfıye edilir (Zilfi 1999: 74). Kâtip Çelebi’nin, XVII. yüzyılda ortaya
çıkan iki hiziple ilgili eleştirilerini sıralayarak padişaha orta yolu önermesi, Osmanlı ay­dınının din anlayışını ve din-devlet ilişkilerindeki dengelere verdiği önemi de ortaya koy­maktadır. “İslâmlığın ve müslümanların sultanının, bu tür kuru dindarlık ve taassup sa­hiplerini, kim olursa olsun, ezip yola getirmesi, üzerine düşen vazifelerdendir. Çünkü geç­mişte, bu türlü taassup kavgasından çok fesatlar olmuştur. Gerek Halvetî, gerek Kadızade- li ahmakların, doğru yoldan göründüklerine bakmayıp iki taraftan birinin üste çıkması­na yol verilmemelidir. Dünyanın düzeni, bütün halkın çizgiden dışarı çıkmamasıyla yürür gider. Haddini bilen ve sınırı aşmayan kişiye Tanrı rahmet etsin” (Kâtip Çelebi 1980: 112).

Esasen Selefiyeci bir anlayış olarak Osmanlı tarihinde benzerlerine rastlanan Kadıza- deliler hareketi, XVII. yüzyılda gelişmeye uygun bir siyasi, ekonomik ve sosyal zemin bul­muş ve böylece devletin zaaflarını rahatlıkla istismar etmeye kadar varan bir tehlike hali­ne gelmişti. Bütün bunların temelinde; merkezî yönetimin zayıflaması, padişah ve vezirle­rin tartışma konularını değerlendirebilecek eğitim ve kültür donanımından yoksun olma­sı, Avrupa ve İran cephesinde devam eden savaşlar ve bunun neticesindeki toprak kayıp­ları, gün geçtikçe büyüyen ekonomik sorunlar vb. gibi XVII. yüzyılın karakteristik vasıfla­rından kaynaklanan sebepler yatmakta idi.

Osmanlı devlet adamları, kendi dünyalarının dışında gelişen harp teknolojisine uyum sağlamada ve yeni coğrafi keşiflerin oluşturduğu ekonomik dengeleri anlamada bir hayli geç kalmışlardır. Devletin taşrada yetersiz kalması ve ayanlık sistemine geniş yetki tanın­ması, yönetimi sarsan yeni bir sınıfın doğmasına sebep olmuştur. Bu sınıf, bürokrasinin güçlenmeye başlamasıyla paralel olarak devlet yönetiminde yavaş yavaş söz sahibi olma­ya başlamıştır. Bu bakımdan XVII. yüzyıl, Osmanlı mutlakiyetçiliğinin yavaş yavaş gücü­nü kaybetmeye başladığı bir dönem olmuştur.

Sanat ve kültür hayatı bu gelişmelerden fazla etkilenmemiştir. Doğu’da İran ve Hin­distan Türk sarayında gelişen şiir; Nazirî, Zuhurî, Sultan Cihangir, Talib-i Amulî, Kelim, Şevket-i Buharî ve Saib-i Tebrizî gibi büyük sanatçıların yetişmesini sağlamıştır. Özellikle İran ve Hindistan’daki Türk hükümdarların Türkçe şiir yazmaları, bu bölgede Türkçenin önemini arttırmıştır. Babürlü Devleti sultanlarından Şah Cihan ve Âlemgir’in şairlere ilgi göstermesi, İranlı pek çok şairin buraya akın etmesine ve Hindistan Türk sarayında yeni bir şiir tarzı olan “Sebk-i Hindî”ye zemin hazırlamıştır. Hint düşüncesi ile İran şiir gelene­ğinin sentezinden oluşan bu yeni üslup, Türk edebiyatı üzerinde de etkili olmuştur. Bu dö­nemde en parlak devrini yaşayan Babür Devletinde imar faaliyetlerine de önem verilmiş, Türk-İslam mimarisinin şaheserlerinden sayılan ve Şah Cihan’ın karısı için yaptırdığı Tac Mahal tamamlanmıştır. İran’da hüküm süren bir diğer Türk devleti olan Safeviler de özel­likle Osmanlılarla girdikleri mücadelelerde kısmî başarılar elde etmişlerdir. Siyasal mü­cadelelere rağmen Safevi hükümdarı II. Abbas zamanında (1642-1667), melikü’ş-şuara unvanıyla onurlandırılan Saib-i Tebrizî, ömrünün sonlarında Osmanlı ülkesine gelmiş, Konya’da Mevleviliğe bağlanmış ve Mevlevi halifesi olarak Tebriz’e dönmüştür. Türkçe şi­irler de söyleyen Tebrizli Saib, Nabî başta olmak üzere Osmanlı şairlerini de etkilemiştir.

Bu yüzyılda Hive Hanlığının başında bulunan Ebülgazi Bahadır Han (1603-1663), hem bir hükümdar hem de bir edebiyatçıdır. Onun 1660 yılında kaleme aldığı Şecere-i Te- rakime adlı eseri, Çağatay Türkçesinin önemli metinlerindendir. Bu yüzyılda Doğu Türk- çesiyle çok sayıda edebî eserin yazılması dikkat çekicidir. Özellikle Babürlü Devleti’nde XVII. yüzyılın sonlarına kadar Farsçayla birlikte Çağatay Türkçesiyle de eserler verilmesi, buradaki zengin edebî geleneğin sürdürülmesine imkân hazırlamıştır.

İki yüzyıl boyunca Avrupa içlerinde kalan Osmanlılar, XVII. yüzyıldan itibaren, sade­ce doğuda değil, batıda da ciddi bir başarısızlıkla karşılaşmış ve Viyana’da bozguna uğra­yarak (1683) buradaki topraklarının bir bölümünü kaybetmiştir. Yüzyılın sonunda yapı­lan Karlofça Antlaşması (1699) ile de artık çözülme dönemi kaçınılmaz olmuştur. Viya­

 

na bozgunu ve Karlofça Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin başarısızlığının araştırılması ve Batı’nın daha ciddiye alınarak dünyadaki askerî, siyasi ve idari gelişmelerin dikkatle izlen­mesi sonucunu doğurmuştur.

Osmanlı Devleti’nde, daha XVI. yüzyılın ikinci yarısında başlayan ve bazı tarih kitap­larına da yansıyan bozulma belirtileri, artık iyice su yüzüne çıkmıştır. Özellikle bu dö­nemde kaleme alınan risaleler, layihalar, siyasetnameler ve nasihatnameler gibi eserlerde devletin bünyesinde meydana gelen bozulmalara ve çürümelere yer verilmektedir.

Bu yüzyılda, bilimsel gelişmelerin hız kazanması, yerleşik düşünce ve inançlara kar­şı aklın ve eleştirel bakışın güçlenmesine sebep olmuştur. Coğrafi keşifler, harp tekniğinin değişmesi, asker kaynağının farklı bir nitelik kazanması, yeni vergi toplama sistemi gibi pek çok husus, sosyal ve siyasî dengeleri değiştirmiş ve bir önceki asra ait bir takım kabul­leri ve uygulamaları önemsiz hale getirmiştir. Osmanlı aydınının XVII. yüzyılda layiha, risale ve bazı tarih kitaplarında dile getirdiği şikâyetlerin temelinde, ortaya çıkan bu yeni durumlardan kaynaklanan problemler yatmaktadır. Bu problemlerin başında “tımar siste­minin bozulması”, “hazinenin gittikçe boşalması ve ortaya çıkan nakdî vergi ihtiyacı”, “üc­retli askerin önem kazanması” gibi yeni düzenlemeler yer almaktadır.

XVII. yüzyılda siyasi hayatın aksine, mimaride, müzikte ve edebiyatta önemli geliş­meler kaydedilmiştir. Bu dönemde Sedefkâr Mehmet Ağa’nın 1617 yılında inşa ettiği Sul­tanahmet Camii ve aynı asırda yaptırılan Revan, Bağdat ve İncili Köşkler sivil mimarinin en önemli örnekleridir.

XVII. yüzyıl, musiki alanında çok önemli gelişmelerin yaşandığı bir dönemdir. Bu yüzyılda özellikle klasik edebiyat şairlerinin musikiye yönelmeleri ve güfte yazmaları dik­kat çekici bir durumdur. Aynı dönemde musikişinasların da güftelerini klasik şiir örnek­lerinden seçmesi, şiirle musikiyi birbirine yaklaştırmıştır. Ancak gerek Sebk-i Hindî tesiri gerekse şiir dilinin ağırlaşması ve adeta anlaşılmaz hâle gelmesi, şarkının önem kazanma­sına zemin hazırlamıştır. Sade bir Türkçe ve anlaşılır, basit imajlarla yazılan şarkılar, yüzyı­lın en güzel şiir örneklerindendir. Bu yüzyılda musiki mecmualarının yazılması da önem­li bir gelişme olarak kaydedilmelidir. Bilhassa, asıl ismi Alberto Bobowsky olan Leh asıl­lı Ali Ufkî Bey’in pek çok saz ve söz eserini eski Batı notası ile kayıt altına alması çok sayı­da eserin kaybolmasını önlemiş ve günümüze hazine değerinde eserlerin ulaşmasını sağ­lamıştır. Buhurizade Itrî bu yüzyılda yetişmiştir. Musiki ile şiir birbirine yaklaşmış ve bir­çok şair musiki ile ilgilenmiştir (Erdemir 1999: XXVIII).

Bu yüzyılda hat sanatı alanında da önemli sanatçılar yetişmiştir. Halid-i Erzurumî, Derviş Ali, Ağakapılı İsmail, Suyolcu Mustafa Eyyubî ve Hafız Osman gibi sanatçılar, Os­manlı hat sanatının önemli simalarından Şeyh Hamdullah’ın üslubunu devam ettirmiş­lerdir. Bu isimlerden özellikle Hafız Osman’ın hat üslubu, döneminde çok ilgi görmüş ve taklit edilmiştir.

XVII. yüzyılda şiir ve musiki ilişkisine dair neler söylenebilir?

XVII. YÜZYILDA TÜRK EDEBİYATI

XVII. yüzyılda Türk edebiyatı, dönemin sosyo-ekonomik durumundaki olumsuzlukların aksine parlak bir dönem yaşamıştır. Osmanlı yöneticileri geleneğe uyarak kültür ve sanatı himaye etmekle kalmamış, kendileri de şiir başta olmak üzere çeşitli sanat dallarında faa­liyette bulunmuşlardır. Bahtî mahlasıyla daha çok dinî nitelikli şiirler söyleyen I. Ahmet, atlara olan özel ilgisinden dolayı “usta binici” anlamındaki Farisî mahlasını kullanan Genç Osman, Muradî mahlaslı IV. Murat, Vefayî mahlaslı IV. Mehmet hem padişah hem de şair olarak sanat hayatında yer almışlardır.

Bu dönemde, önceki klasik tarzı devam ettiren şair ve yazarların yanı sıra, Hikemî Üs­lup, Sebk-i Hindî ve Mahallilik gibi farklı anlatım tarzlarını deneyen ve bu alanlarda eser­ler veren sanatçıları da görmekteyiz. Toplam beş yüze yakın sanatçının yaşadığı bu dö­nemde, eserlerindeki farklı üslup ve söyleyiş kudretiyle öne çıkanlar şunlardır: Ganiza- de Nadirî, Azmizade Haletî, Nefî, Nevizade Atayî, Şeyhülislam Bahayî, Şeyhülislam Yah­ya, Riyazî, Fehim-i Kadîm, Cevrî, Nailî-i Kadîm, Nedîm-i Kadîm, Neşatî, Mezakî, Sükkerî, Nazım, Fasih Ahmet Dede, Rasih, Ramî Mehmet Paşa, Nabî, Sabit.

Bu yüzyılın şairlerine ait olup günümüze ulaşan yüz elli civarındaki divan, yüzyılın şiir bakımından oldukça zengin bir durumda olduğunu göstermektedir. Geleneksel konu ve imajların yerine, yeni konu ve orijinal imajların önem kazandığı XVII. yüzyıl Türk edebi­yatı, aynı zamanda farklı edebî arayışların ve şiir okullarının da ortaya çıktığı bir dönem olarak yorumlanabilir.

Bu dönemde başlıca dört önemli üslup ve bunların temsilcilerinden bahsedilebilir:

  1. Bakî Tarzını Devam Ettiren Gelenekçiler
  2. Yeni Üslup Arayışındaki Şairler
  3. Hikemî ve Mahallî Tarzın Temsilcileri
  4. Tasavvufi Şiir Mensupları

Ancak bu üsluplar kesin hatlarla birbirinden ayrılmış değildir. XVII. yüzyıl şairlerin­den bir kısmının eserlerinde bu ifade biçimlerini bir arada görmek de mümkündür.

Bakî Tarzını Devam Ettiren Gelenekçiler

XVI. yüzyıl Türk edebiyatı, genel bir kabulle “klasik dönem” olarak adlandırılmaktadır. Bu dönemde, bir önceki asırdan itibaren devam eden ve divan edebiyatının geleneksel mecaz ve mazmun sisteminin kalıplaşmasıyla neticelenen süreç, sağlam bir zemine oturmuştur. Bakî ile temsil edilen gazel tarzı; rindane, dış dünyaya açık, hoşa giden, ahenkli bir nitelik taşımaktaydı. Bu gazel tarzı Arap, İran ve Türk edebiyatında şekil, muhteva, dil ve anlatım bakımından standart gazel ölçütlerine uygun, klasik gazel türünün bir örneğiydi.

Bakî’nin zarif, ahenkli ve nükteli gazel tarzı, XVII. yüzyılda Şeyhülislam Yahya, Bahayî, Mezakî ve Nedîm-i Kadîm gibi şairler tarafından sosyal bir içerikle de zenginleştirilerek sürdürülmüştür. XVII. yüzyılda sultan şairlerin yanı sıra şeyhülislam şairler de dikkat çek­mektedir. Yüzyılın önemli şairlerinden biri olan Şeyhülislam Yahya, gerek edebiyat tarihi gerekse dönemin düşünce ve zihniyet tarihi bakımından orijinal düşüncelere sahip bir sa­natçıdır. XVII. yüzyılın şeyhülislam şairlerinden biri de Şeyhülislam Bahayî’dir. Bahayî’nin şiirleri ancak bir divânçe oluşturabilecek sayıda olmakla beraber, döneminin sanat anlayı­şı ve şiir tarzı bakımından dikkate değer niteliktedir.

Bu yüzyılda Vecdî, Nedîm-i Kadîm, İsmetî ve Sükkerî gibi şairlerin de klasik şiir ge­leneğine uygun bir üslup benimsemiş olduklarını belirtmek gerekir. Bunlardan Nedîm-i Kadîm ile Vecdî’nin sade ve külfetsiz söyleyişleri, Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülislam Bahayî tarzını devam ettiren şairlerden İsmetî’nin akıcı ve rahat söyleyişleri dikkati çek­mektedir. İsmetî’nin şiirlerinde hayal inceliği ve derinliğinin yanı sıra, Sebk-i Hindî şairle­rinin önem verdiği ıstırap teması da yer alır. Zaman zaman Nailî’nin üslubunu hatırlatan bu şiirlerde hikemî söyleyişler ön plandadır.

Yeni Üslup Arayışındaki Şairler

Bu üsluplardan biri olan Sebk-i Hindî, Hint muhitinde veya bu muhitin dışında yaşa­yan ve Hint felsefesinin, edebî zevkinin ve Hint şiirinin etkisinde kalan şairlerin oluştur­duğu şiir anlayışını ifade etmektedir. Sebk-i Hindî tabiri, XVI. yüzyıldan XVIII. yüzyı­la (Urfî’den Bîdile) kadar çoğu İranlı olan şairlerin Hindistan’da oluşturdukları şiir tarzı­dır. Bu tarz, İran, Hindistan, Afganistan, Tacikistan ve Osmanlı topraklarının da yer aldığı geniş bir coğrafyada etkili olmuştur. Sebk-i Hindî, XVII. yüzyılda Fehim-i Kadim, Şehrî, İsmetî, Nailî ve Neşatî gibi divan şairlerini etkilemiştir. Özellikle Nailî ve Neşatî, Hint üs­lubunun XVII. yüzyıldaki en önemli temsilcileri olarak tanınır.

Sebk-i Hindî’nin bazı özelliklerini şiirlerinde yansıtmakla birlikte özellikle kaside tar­zındaki arayışlarıyla dikkatleri çeken Nefî, Türk edebiyatı tarihinde önemli bir yere sahip­tir. Yüzyılın önemli kaside şairleri, Nefî’yi takip etmiş ve onun şiir tarzını taklide çalışmış­tır. Bunlar arasında Sabrî ve Fehim-i Kadim’in özel bir yeri vardır (Gibb 1999: 204).

Hikemî ve Mahallî Tarzın Temsilcileri

Kutadgu Bilig’den itibaren pek çok öğüt kitabında, siyasetnamelerde ve şairlerin divan­larında beyit ve mısra düzeyinde görülen hikmetli söz söyleme arzusu XVII. yüzyılda yaygınlaşır. Hikemî tarzın en büyük ustası sayılan Nabî’den (1642-1712) önce Azmizade Haletî (1570-1631), “hakimane şiir söyleme” anlayışını rubai tarzındaki ısrarıyla benimse­miş görünür. Çağdaşları tarafından çok kitap okuyan bir bilgin olduğu ve ölümünden son­ra geriye muhteşem bir kütüphane bıraktığı söylenir. Bu söylenti bile Haletî’nin düşünce ve hikmetli söze dayalı bir nazım biçimi olan rubai tarzına meylinin göstergelerindendir. Çevresi, yetişme tarzı ve donanımıyla Osmanlı kurumlarındaki bozulma ve toplumsal ya­pıdaki yozlaşmayı sezecek potansiyele sahip olduğu anlaşılan Haletî, devrin diğer bazı ay­dınları gibi mevcut durumun sebepleri üzerinde düşünmeye ve çözüm önerileri sunma­ya yönelmiştir. Onun için Haletî’nin rubailerinde, türün genel özellikleri belirgin olmakla birlikte gündelik hayata ilişkin sıkıntı ve şikâyetler de dile getirilmiştir.

Düşünce ve hikmetin şiir yoluyla ifade edilmesinde uygun nazım şekillerinden olan rubai, bu yüzyılın gözde nazım şeklidir. Nitekim yüzyılın önemli şairlerinden Haletî, ru­bai nazım şeklini, gerek nitelik gerekse nicelik olarak çok önemli bir yere taşımıştır. Onun, hayatı yorumlamaya dayalı, tefekküre açık bir şiir türü olan rubaiye düşkünlüğü, ilim ada­mı olmasıyla da ilişkilidir.

XVII. yüzyılın ikinci yarısında Nabî ile temsil edilen hikemî üslup, düşünceye daya­lı hikmetli söz söyleme olarak tanımlanabilir. Genel bir kabulle, XVII. yüzyıldan itibaren hikemî tarz şiire “Nabî ekolü” adı verilmektedir. Bilindiği gibi, hakîmâne şiir söyleme an­layışı, İran edebiyatında Şevket-i Buharî ve Saib-i Tebrizî tarafından temsil edilmiştir. Ge­leneksel İran şiirinde mistik veya hissî etkilerin, bilhassa XVII. yüzyılın başlarından iti­baren, düşünce ve felsefeye, hayatta olup bitenleri anlamlandırmaya yönelik yeni bir tar­za dönüştüğü bilinmektedir.

XVII. yüzyılda Nabî tarzını devam ettiren ve şairle yakın dostluğu bilinen Ramî Meh­met Paşa (1654-1707), şair olmanın yanı sıra, Türk tarihinde önemli bir dönüm noktası olan Karlofça Antlaşması’nın da mimarıdır. Ramî Paşa da devrinin yozlaşan değerlerini, sosyal ve siyasi çehresini şiirlerinde anlatmıştır.

Dönemin hikemî üslubunu yerli malzemeyle birleştirerek kendisine özgü bir anla­tım tarzı oluşturabilen şairlerden biri olan Bosnalı Alaattin Sabit (ö. 1712), aynı zamanda bir sonraki yüzyıl şiirinin şekillenmesinde de etkili olmuştur. Sabit’in şiirlerinde atasözü ve deyimleri başarıyla kullanması ve halk tabirleri ile mahallî ifadelere yer vermesi, Türk şiirinde önemli bir yeniliktir. Sabit, orijinal bir üsluba, yerli malzeme kullanarak nükte­li ve tabii bir dille ulaşmaya çalışmıştır. Onun şiirinde tezatlar, cinaslar, basit ifade ve ke­lime oyunları büyük yer tutar. Fakat zaman zaman Arapça ve Farsça kelimelerden olu­şan terkiplere meylederek gereksiz süse ve anlamı kapalı ifadelere yer vermesi, Sabit’in üslup zaaflarından sayılabilir. Aynı şekilde, Sabit’in o zamana kadar kimsenin söylemedi­ği hayallere yönelmesi, bazen Sebk-i Hindî şairlerinde de görüldüğü gibi gülünç anlam­ların ve klasik şiirin estetiğine uymayan düşüncelerin ortaya çıkmasına da yol açmıştır (Karacan 1991: 15).

Klasik kültürün çevreye yayılması, edebî hadiselerin sadece belli merkezlerde değil, Osmanlı coğrafyasının ücra köşelerinde de gelişmesini sağlamıştır. Çeşitli meslek grup­ları, dinî ve tasavvufi cereyanlar etrafında oluşan ortamlarda orijinal edebî ürünler mey­dana getirilmiştir.

XVII. yüzyılda Erzurum’da Şanî ve Abî; Urfa’da Reşîd ve Faik; Edirne’de Cahidî, İbra­him Gülşenî ve Abdülhay Celvetî gibi şairler, klasik kültürle beslenen ve aruz veznini us­taca kullanan popüler şairlerdendir. Bu şairlerden bir kısmı İstanbul’a gelerek eserlerini burada verdiği hâlde birçoğu, kendi muhitinde yaşamayı yeğlemiştir. Esasen bu dönem­de şairlerin sadece İstanbul’da değil, taşrada da iyi bir eğitim alabildiklerini, tezkire sahi­bi Ramiz’in Antepli şair Behçetî hakkında “Urfa’da iyi bir eğitim görmüştür” ifadesinden de anlıyoruz (Ramiz 1994: 47).

Divan şiirinde esas itibariyle yerlilik arayışları geleneğin istikametini belirleyecek dü­zeyde olmasa da hep sürmüştür. Osmanlı şiirindeki yerlilik eğiliminin göstergelerinden biri de divan tertip eden şairlerin hece ölçüsüyle şiir söylemeleridir. XVI. yüzyılda bir­çok örneği görülen hece ölçüsüyle şiir yazma eğilimi, XVII. yüzyılda Himmet, Feyzî ve Muradî gibi şairler tarafından devam ettirilmiştir. Hece ölçüsünün yanı sıra halk şiirinde kullanılan nazım biçimlerini de kullanmışlardır. Bunda özellikle tekke ve tasavvuf muhit­leri ile eğlence meclisleri gibi çeşitli icra ortamlarında şiirlerin bestelenmek suretiyle do­laşıma girmesinin de etkisi vardır. Çünkü divan şairleri, şiirle musikinin iç içe olduğu bir atmosferin havasını teneffüs etmişlerdir. Şairlerin bestelenmek üzere yazdıkları şiirlerin meclislerde okunduğuna, en azından okunulmasını istediklerine dair bazı ipuçlarına ga­zellerin makta beyitlerinde rastlanmaktadır.

XVII. yüzyılda çoğu halk şairinin aruz ve heceyi bir arada kullanmaları ve klasik ede­biyat mazmunlarıyla şiir yazmaları, aynı zamanda klasik şiirle halk şiirinin etkileşimini de yansıtmaktadır. Bu konuda Âşık Ömer ve Gevherî gibi şairlerin klasik şiirin dil, üslup ve sanat anlayışından etkilenmeleri dikkat çekicidir. Âşık edebiyatı şairlerinden bir kısmın­da görülen bu yönelişlerde, klasik kültürün halka mal olmasının da etkisi büyüktür. Âşık Ömer, daha ziyade aruz vezniyle şiirler yazmıştır. Onun tertip ettiği divanda, gazel, murab­ba, muhammes, kalenderi, şatranç, müstezat ve muammalar yer almaktadır. Âşık Ömer, hece vezniyle yazdığı semai ve koşmalarda sade bir dil kullandığı hâlde, aruzla yazdığı şi­irlerde Arapça ve Farsça kelime ve terkiplere yer vermiştir (Elçin 1999). Yüzyılın halk şiiri mensuplarından Gevherî, klasik şiirin etkisiyle hecenin yanı sıra, aruz veznini de kullanmış ve devrin modasına uyarak klasik şiire ait nazım şekilleriyle şiirler yazmıştır. Gevherî’nin heceyle yazdığı eserlerinde halk zevkine uygun bir dil ve söyleyiş hakimdir. Ancak aruzla yazdığı eserlerinde klasik edebiyat unsurları ve özellikle Fuzulî üslubu ön plandadır.

Nazire geleneği sürekliliğin sağlanmasında çok etkili olmuştur. XVI. yüzyılda en önemli örneklerini gördüğümüz nazire mecmuası düzenleme geleneği, XVII. yüzyılda Budinli Hisalî tarafından devam ettirilmiştir. Onun Metaliun-Nezairi (y. 1652) ve derle­yeni bilinmeyen nazire mecmuaları ile bu gelenek devam etmiştir. Yazıdan çok sözün do­laşımda olduğu bir gelenekte nazirecilik daha fazla önem kazanmaktadır. Çünkü nazire söyleyen bir şair, ezberinde çokça şiir bulundurmak, ustalığını kanıtlamak için kullanıla- gelen müşterek mazmunların yanı sıra, daha önce kullanılmamış orijinal mazmunlar bul­mak, el değmemiş manaları nazma çekmek zorundadır. Böylece şiir, daha geniş kesimle­re intikal etmekte ve merkezle kenar arasında söze dayalı bir bağ kurulmaktadır. Osmanlı şiirinin yerli bir havaya bürünmesinde bu bağın da etkisi vardır.

Tasavvufi Şiir Mensupları

Tekke ve tasavvuf muhitlerinde de divan şiirinin biçim ve söyleyiş özelliklerini benim­seyerek divanlar ve mesneviler üreten şairler vardır. Halvetiliğin XVII. yüzyılda pek çok şöhretli halife yetiştiren temsilcisi Elmalılı Ümmî Sinan, Kutbul-Meani’si ve Divan’ıyla sufi şiirin önde gelen temsilcileri arasına girmiştir. Elmalı’da uzun yıllar etrafındakilere tasavvuf öğretilerini anlatan Ümmî Sinan’ın, 200 civarındaki şiirinden 145’i aruz vezniyle yazılmıştır. Vahdet-i vücut düşüncesini işlediği şiirlerinde sade bir Türkçe kullanan Ümmî Sinan, ilahi, devriye ve şathiye türünde yazdığı şiirlerinin yanı sıra, yaşadığı dönemi tenkit ettiği müstakil bir şiir de kaleme almıştır (Bilgin 2000: 239).

Ümmî Sinan, vahdet-i vücut anlayışına uygun şiirleri, devriye ve şathiyeleri kadar yo­lunu takip eden müritleriyle de dikkat çekmiştir. Özellikle Türk tasavvuf şiirinin en büyük ustalarından biri olan Niyazî-i Mısrî, Ümmî Sinan’dan aldığı feyzi İbn Arabî’nin görüşle­riyle yorumlayarak tasavvuf edebiyatı içinde müstesna bir konum elde etmiştir. Niyazî-i Mısrî Divanında sufi şevk ve heyecanının dil ve deyiş zevkiyle bütünleştiği görülür. Etra­fında teşekkül eden menkıbeler, şiirlerine yazılan nazire ve şerhlerle ve en önemlisi eserle­riyle dinî-mistik şiirin XVII. yüzyılda yeni bir hamle yapmasına öncülük etmiştir. Niyazî-i Mısrî, şiirlerinde doğrudan doğruya tasavvuf öğretilerini anlatmıştır.

“Niyazi Divanındaki şiirlerin büyük çoğunluğu gazellerden oluştuğu gibi, bu gazellerin tama­mına yakın kısmı da ilahi türündedir. Zaten bu yüzden divanın bir adı da “Divan-ı Hahiyat”tır. İlahi aşkın terennüm edildiği bu şiirlerde lirik ve coşkun bir hava vardır. Bunların hemen tama­mı bestelenmiş olup bir kısmı hâlâ söylenilmektedir” (Erdoğan 1998: CII).

XVII. yüzyıl mutasavvıf şairlerinden Sunullah Gaybî de ilahilerinde hece veznini ter­cih etmekle birlikte, aruz vezniyle de şiir kaleme almıştır. Gaybî, şiirlerinin birçoğunda ta- savvufi esasları anlatmakta ve dervişlere öğütler vermektedir. Bu şiirlerde estetik söyleyiş­lerden ziyade sade, hoşa giden, akıcı bir müzikalite görülür. Özellikle hece vezniyle yazdığı şiirler, tekkelerde okunmak üzere bestelenmek için yazılmış izlenimi vermektedir.

Yüzyılın mutasavvıf şairlerinden İsmail Hakkı Bursevî (1653-1725) de bir divan ter­tip etmiştir (Yurtsever 2000). Bursevî’nin klasik nazım şekilleriyle yazılmış şiirlerinde tasavvufî içerik hâkimdir. Şiirlerinde özellikle dinî ve tasavvufi tabirlere yer veren İsmail Hakkı Bursevî, Arapça ve Farsça kelimelerin yoğun olduğu bir dil kullanmıştır.

Tasavvufi muhtevayı, klasik şiirin nazım şekilleri, dil, üslup ve hayal dünyasından da yararlanarak ortaya koyan şairler, aynı zamanda yeni bir mecaz sistemi ve mazmun dünya­sı da oluşturmuşlardır. Tasavvufi şiirde, hem dünyevi hem de dinî anlamlar taşıyan zengin bir sembolik dil kullanılmıştır. Klasik şiirin nazım biçimlerinden gazel, kaside, musammat, mesnevi vb. şekillerle şiirler yazan mutasavvıf şairler, içerik bakımından diğer şairlerden ayrılmaktadır. Klasik şiir geleneğine uygun olarak tertip ettikleri divanlarında, daha ziya­de ahlakî, didaktik manzumelere yer veren şairler, mensup oldukları tarikatın ve taşıdıkları tasavvufî anlayışın öğretilerini aktarmayı hedeflemişlerdir. Ancak bu gruptaki pek çok şair, şiirin kendine özgü dili, üslubu ve lirik yapısından yararlanmayı da esas almışlardır. Böy- lece şiir, bir telkin aracı olmakta ve muhatabı üzerinde büyük bir etki yaratabilmektedir.

XVII. yüzyıl, genel anlamda bir “şiir yüzyılı” gibi görünse de, bu dönemde pek çok mensur eser de kaleme alınmıştır. Dönemin sosyo-kültürel panoramasının anlatıldı­ğı bu eserler arasında Kâtib Çelebi’nin Düsturul-Amel ile Mizanü’l-Hakk adlı eserle­ri dikkat çekicidir. Eserlerinde, bozulan Osmanlı düzenini ve dönemin dinî, kültürel tartışmalarını konu edinen Kâtib Çelebi, çoğu anlamsız tartışmada orta yolu izleme­ye ve uzlaştırıcı bir kişilik sergilemeye gayret etmiştir. Bu eserlerin, dönemin bozulan sosyo-ekonomik düzenine yönelik eleştirileri ve alınması gereken tedbirleri ihtiva et­mesi, bir tesadüf eseri sayılmamalıdır. Nitekim Koçi Bey’in, Sultan IV. Murat’a sundu­
ğu Koçi Bey Risalesi de devlet teşkilatındaki bozulmaları ve bunlara karşı alınacak ted­birleri konu edinmiştir.

Yüzyılın en ilgi çekici eseri, Evliya Çelebi’nin on ciltlik Seyahatname’sidir. Yaklaşık elli yıllık seyahatlerini zengin bir dil ve anlatımla aktaran Evliya Çelebi, birçoğu Osmanlı coğ­rafyasında kalan tarihî beldelerin ve Ortadoğu, İran, Mısır, Kırım, Rusya, Kafkaslar, Bal­kanlar gibi bölgelerin tarih, coğrafya, folklor, müzik ve edebiyatlarını nükteli bir üslupla kaleme almıştır. Devrin seyahat türünde yazılmış eserlerinden biri de Nabî’nin Tuhfetul- Harameyn adlı eseridir. Yazar, İstanbul’dan Mekke’ye kadar olan hac yolculuğunu, hac menzillerini, tarihî eserleri ve olayları zengin bir dil ve anlatımla ifade eder. Bu yüzyıl­da seyahat türünün yanı sıra, coğrafya alanındaki eserlere de ilgi gösterilmiştir. Kâtib Çelebi’nin Cihannüma adlı coğrafya kitabı, türün bu yüzyıldaki önemli örneklerindendir.

XVII. yüzyıl, tarih yazıcılığı bakımından da verimli bir dönem olmuştur. Dönemin tarih yazarlarından Peçevî İbrahim Efendi, Tarih-i Peçevî adlı eserinde 1520-1639 yılları arasındaki tarihî olayları anlatmıştır.

Dönemin en önemli tarih yazarlarından olan Naima’nın kaleme aldığı Naima Tarihinde 1591 ile 1659 yılları arasında geçen tarihi olaylar anlatılmaktadır. Naima Ta­rihi, XVII. yüzyılın sosyo-ekonomik durumunu tahlil etmesi ve çözülme dönemiyle ilgili değerlendirmeleri bakımından önemli bir eserdir.

XVII. yüzyılın tarih ve biyografi alanındaki tanınmış yazarlarından olan Kâtib Çelebi Fezleke adlı eserinde, 1591 ile 1655 yılları arasındaki tarihî olayları nakletmektedir. Yaza­rın, çoğu Arapça eserlerden yapılmış tarih konulu tercümeleri de bulunmaktadır.

Bütün bu bilgilerden de anlaşılacağı gibi XVII. yüzyıl nesri, gerek tür ve içerik ola­rak gerekse dil ve anlatım bakımından çeşitlilik gösterir. Bu çeşitliliğe rağmen genel bir kanaat olarak yüzyılın nesrinin, ‘süslü nesir’ olarak adlandırılması, bu dönemde yaşayan iki ünlü yazarın eserleriyle ilgilidir. Dönemin ünlü nasiri Veysî’nin, Sultan I. Ahmete sunduğu Hâbname’si ve Siyer-i Veysî adlı eseriyle Nergisî’nin Nihalistanı ve Münşeatı genel olarak süslü ve estetik nesir örnekleri olarak kabul edilmektedir.

XVII. yüzyıl divan şiirinde belirginleşen tarzları ve başlıca temsilcilerini kısaca tanıtınız.


 

Özet

XVII. yüzyılın tarihi ve siyasi yapısını tanıyabilmek, XVII. yüzyıl “çözülme asrı” olarak kabul edilir. İstik­rarsızlık, bu dönemin en belirgin özelliğidir. I. Ahmet (1603-1617), IV. Murat (1623-1640) ve IV. Mehmet (1647-1687) dönemleri hariç tutulursa XVII. yüzyılda tahta geçen padişahların saltanat süreleri oldukça kı­sadır. 1603-1703 yılları arasında toplam dokuz padi­şah tahta çıkmıştır. Aynı dönemde yönetime tam alt­mış iki vezir getirilmiştir. Vezir ve sadrazamların gö­rev süreleri, önceki yüzyıla göre daha kısadır.

XVII. yüzyılın ilk yarısında valide sultanların yöne­timde etkin olduğu görülür. Safiye Sultan, Hatice Tur­han Sultan ve çok ilgi çekici bir figür olan Kösem Sul­tan, dönemin siyasal olaylarını yönlendiren güçlü vali­de sultanlar olarak tanınır. XVII. yüzyıl siyasetinin be­lirleyici olaylarından biri de Genç Osman’ın acımasız­ca öldürülmesidir. II. Osman’ın trajik biçimde öldürül­mesinin ardından yönetime gelen IV. Murat, merkezî yönetime yönelik her türlü tepkiyi sert önlemlerle bastırır. Bu dönemde Anadolu’da ortaya çıkan Celali ayaklanmaları IV. Murat’ın daha sert önlemler alma­sına neden olur. Kuyucu Murat Paşa, üç yıl süren bir mücadele sonucunda Celali isyanlarını bastırır. Bu tür isyanlardan ötürü Osmanlı Devleti ciddi ekonomik ve siyasi sorunlarla baş etmek zorunda kalır.

IV. Murat’ın çabalarıyla sağlanan siyasal istikrar, Sul­tan İbrahim döneminde tekrar bozulur. Sık sık vezir­leri katlettirip tutarsız kararlar veren padişah, devletin ekonomik açıdan içerisinde bulunduğu sıkıntılı duru­ma aldırış etmeden bütün köşklerine ve saraydaki bü­tün odalara samur döşetmeye kalkışır. Yönetici üst sı­nıfın pahalı zevkleri, giyim ve teşrifat konusundaki israfı öyle bir seviyeye ulaşır ki bir sonraki asrın ba­şında yaşanan lale çılgınlığına benzer bir samur kürk modası alıp başını gider.

IV. Mehmet’in saltanatının ilk yıllarında, valide sul­tanlar arasında ortaya çıkan otorite mücadelesi, Kö­sem Sultan’ın ölümüyle sonuçlanır. Köprülülerin dev­let yönetiminde etkin olduğu süreçte siyasal ve top­lumsal hayatta bir derlenip toparlanma görülür. İstik­rarın sağlandığı bu dönem, II. Viyana seferiyle bozu­lur. Buna rağmen IV. Mehmet dönemi kültür ve sa­nat hayatı bakımından dikkat çekicidir. Padişahın av merakının dışında bahçe tanziminden çiçek yetiş­tiriciliğine, şiirden musikiye, minyatürden meddah hikâyelerine kadar genişleyen ilgi alanı, sanat ve zena at erbabının da himaye edilmesine uygun bir ortam yaratır. Osmanlı Devleti XVII. yüzyılı Karlofça Antlaşması ile tamamlar ve ‘Duraklama Devri’ne girer.

Sosyo-kültürel yapıda görülen gelişmeleri izleyebilmek, XVII. yüzyılda dünyada önemli bilimsel, kültürel ve sosyal gelişmeler yaşanır. Bilimsel açıdan Galileo, Descartes, Huygens, Newton ve Leibniz gibi bilim adamlarının eserleri ve buluşları ön plana çıkar. XVII. yüzyılda Shakespeare’in Hamlet adlı eseri ilk kez sah­nelenir (1600), modern romanın ilk örneği sayılan Don Kişot’un basımı gerçekleşir (1605) ve Incil’in İn­gilizceye tercüme edilmesi kabul edilir (1611). Re­formlar yapılır. İlk gazete ve dergi basımları gerçek­leşir. Amerika kıtasının keşfi ve Avrupa’dan bu yeni kıtaya başlayan akınlarla yeni koloniler oluşur. Bütün bu gelişmelerin yanı sıra Katolikler ile Protestanlar arasında Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) yaşanır. Osmanlı devlet adamları kendi dünyalarının dışında gelişen harp teknolojisine uyum sağlamada ve yeni coğrafi keşiflerin oluşturduğu ekonomik dengeleri anlamada bir hayli geç kalır. İçeride Celali isyanları ve Kadızadeliler muhalefetiyle uğraşan merkezi otori­te kültür ve sanat hayatı üzerindeki himayesini ihmal etmez. Böylece Osmanlı sanat hayatı, siyasal sorun­lardan olumsuz biçimde etkilenmez.

Doğuda İran ve Hindistan Türk sarayında şiir ve diğer güzel sanatlar varlığını sürdürür. İran ve Hindistan’da Türkçe şiir söyleyen hükümdarların himayesinde Türkçe yaygınlaşır. Babürlü sultanlarından Şah Ci­han ve Âlemgir şairlere ilgi gösterir. İranlı pek çok şairin buraya akın etmesine ve Hindistan Türk sara­yında yeni bir şiir tarzı olan Sebk-i Hindî’nin geliş­mesine uygun bir ortam oluşur. Hint düşüncesi ile İran şiir geleneğinin bileşiminden doğan bu yeni üs­lup, divan edebiyatı üzerinde de etkili olur. Bu yüz­yılda Hive Hanlığının başında bulunan Ebülgazi Ba­hadır Han’ın yazdığı Şecere-i Terakime, Çağatay Türk- çesinin en önemli eserlerindendir. Babürlü Devletin­de XVII. yüzyılın sonlarına kadar Farsçayla birlikte Çağatay Türkçesiyle de eserler verilmesi, zengin bir edebî geleneğin oluşmasını sağlar.

Osmanlı yönetiminde sanat ve kültür hayatı, canlılığı­nı sürdürür. XVII. yüzyılda siyasi hayatın aksine, mi­maride, müzikte ve edebiyatta önemli gelişmeler kay­dedilir. Bu dönemde Sedefkâr Mehmet Ağa’nın 1617 yılında inşa ettiği Sultanahmet Camii ve aynı asırda yaptırılan Revan, Bağdat ve İncili Köşkler sivil mi­marinin en önemli örnekleridir. Musiki alanında da önemli gelişmeler olur. Buhurizade Itrî bu yüzyılda

eser verir. Asıl ismi Alberto Bobowsky olan Leh asıllı Ali Ufcî Bey, pek çok saz ve söz eserini eski Batı nota­sı ile kayıt altına alır. Hat sanatında Hafız Osman gibi üslup sahibi bir sanatkâr yetişir.

P

XVI. yüzyıl Türk edebiyatında görülen eğilimleri ve başlıca temsilcilerini tanıyıp değerlendirme yapabilmek, XVII. yüzyılda da Osmanlı yöneticileri geleneğe uya­rak sanatkârları himaye ederler ve eserleriyle de ede­biyat dünyasında yer alırlar. I. Ahmet (Bahtî), Genç Osman (Farisî), IV. Murat (Muradî) ve IV. Mehmet (Vefayî) şair olarak da tanınırlar.

XVII. yüzyıldan önceki üslup arayışlarına bu dönem­de Hikemî Üslup ve Sebk-i Hindî dahil olur. Bu dö­nemde, kesin çizgilerle birbirinden ayrılmış olma­makla birlikte, başlıca dört önemli üsluptan bahsedi­lebilir: 1. Bakî Tarzını Devam Ettiren Gelenekçiler 2. Yeni Üslup Arayışındaki Şairler 3. Hikemî ve Mahallî Tarzın Temsilcileri 4. Tasavvufi Şiir Mensupları. Bakî’nin zarif, ahenkli ve nükteli gazel tarzı, XVII. yüzyılda da Şeyhülislam Yahya, Bahayî, Nedîm-i Kadîm, Mezakî gibi şairler tarafından sosyal bir içe­rikle de zenginleştirilerek sürdürülür. Vecdî, İsmetî ve Sükkerî gibi şairlerin de klasik şiir geleneğine uygun bir üslup benimsemiş olduklarını belirtmek gerekir. Sebk-i Hindî, XVII. yüzyılda Fehim-i Kadim, Şehrî, İsmetî, Nailî ve Neşatî gibi divan şairleri üzerinde de etkili olmuştur. Özellikle Nailî ve Neşatî, Hint üslu­bunun XVII. yüzyıldaki en önemli temsilcileri olarak tanınır. Sebk-i Hindî’nin bazı özelliklerini şiirlerinde yansıtmakla birlikte özellikle kaside tarzındaki arayış­larıyla dikkatleri çeken Nefî, Türk edebiyatı tarihinde önemli bir yere sahiptir.

Hikemî tarzın en büyük ustası Nabî’dir. Fakat Az- mizade Haletî, rubai nazım şekliyle yazdığı şiirler­le bu tarzın güzel örneklerini vermiştir. XVII. yüzyıl­da gelişen hikemî tarz şiire “Nabî ekolü” adı da veri­lir. Nabî’nin bu yüzyıldaki en önemli takipçisi Ramî Mehmet Paşa’dır. Bosnalı Alaattin Sabit, hikemî üslu­bu yerli malzemeyle birleştirerek kendisine özgü bir anlatım tarzı geliştirir. Onun şiirindeki yerlilik arzu­sunun bir yansıması da taşrada klasik tarzı sürdüren şairlerde görülür. Erzurum’da Şanî, Abî; Urfa’da Reşîd, Faik; Edirne’de Cahidî, İbrahim Gülşenî, Abdülhay Celvetî gibi şairler, klasik kültürle beslenen ve aruz veznini ustaca kullanan popüler şairlerdir.

XVII. yüzyılda Himmet, Feyzî, Muradî gibi bazı şair­ler hece ölçüsüyle şiir söyler. Âşık Ömer ve Gevherî gibi şairler ise klasik şiirin dil, üslup ve sanat anlayışın­dan etkilenerek eser verirler. Âşık tarzının temsilcile­rinde Fuzulî etkisi açıkça görülür. Osmanlı şiirinin yer­li bir havaya bürünmesinde nazire geleneğinin de etki­si vardır. XVII. yüzyılda Budinli Hisalî’nin düzenlediği Metaliü’n-Nezair başta olmak üzere düzenleyeni bilin­meyen mecmualar sayesinde gelenek devam ettirilir. Tekke ve tasavvuf muhitlerinde de divan şiirinin bi­çim ve söyleyiş özelliklerini benimseyerek divanlar ve mesneviler üreten şairler yetişir. Elmalılı Ümmî Si­nan, Niyazî-i Mısrî, Sunullah Gaybî ve İsmail Hakkı Bursevî bu asrın sufi şairleridir.

Mesnevi alanında hamsesiyle Nevizade Atayî, Hayra- bad ve Hayriyye ile Nabî, yerli konuları yerel ifadeler­le anlatımıyla Sabit devrin tanınmış şairleridir.

XVII. yüzyıl, genel anlamda bir “şiir yüzyılı” gibi gö­rünse de pek çok mensur eser de kaleme alınmıştır. Başta Cihannüma olmak üzere pek çok eserin sahibi olan Kâtib Çelebi, gezi türündeki eseriyle Evliya Çe­lebi, Tuhfetü’l-Harameyn adlı hac seyahatnamesiyle Nabî bu asrın önemli yazarlarıdır. Peçevî ve Naima ta­rih kitaplarıyla Veysî ve Nergisî ise divan şiirinin di­line yönelik eleştirilerin dayanağı hâline gelmiş bulu­nan mensur eserleriyle tanınırlar.

 

Kendimizi Sınayalım

  1. 1.     XVII. yüzyılda saltanat süresi en uzun olan padişah, aşa- ğıdakilerden hangisidir?
    1. IV. Murat
    2. II. Mustafa
    3. I. Ahmet
    4. IV. Mehmet
    5. II. Osman
    6. 2.     XVII. yüzyıl Osmanlı tarihinin en önemli figürlerinden biri hâline gelen valide sultan aşağıdakilerden hangisidir?

a Hürrem Sultan

  1. Mihrişah Sultan
  2. Hatice Tarhan Sultan
  3. Safiye Sultan
  4. Kösem Sultan
  5. 3.     XVII. yüzyılda Anadolu’nun birçok yerinde birbirinden bağımsız olarak ortaya çıkan ayaklanmaların genel adı, aşa- ğıdakilerden hangisidir?
    1. Babaî isyanları
    2. Celali isyanları
    3. Patrona isyanı
    4. Yeniçeri isyanı
    5. Kabaklı isyanı
    6. 4.     XVII. yüzyılda Batıda yaşanan gelişmelerden hangisi Os­manlı devlet adamlarının ilgisini çekmiştir?
      1. Otuz Yıl Savaşları
      2. Don Kişot’un basımı
      3. Hamlet’in sahnelenmesi
      4. Galileo ve Newton’un görüşleri
      5. Gazete ve dergi basımı
      6. 5.      Çağatay edebiyatının XVII. yüzyılda yazılmış en önemli eseri, aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Mecalisü’n-Nefayis
        2. Babürname
        3. Şecere-i Terakime
        4. Vakayiname
        5. Cihannüma
      7. 6.      IV. Murat, şiirlerinde kullandığı mahlası aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Farisî
        2. Vefayî
        3. Avnî
        4. İlhamî
        5. Muradî
      8. 7.      Azmizade Haletî’nin rubaileri XVII. yüzyıl şiirindeki başlıca eğilimlerden hangisinin gelişimine katkı sağlamıştır?
        1. Mahallî tarzın
        2. Hikemî tarzın
        3. Sebk-i Hindî’nin
        4. Klasik tarzın
        5. Tasavvufi tarzın
      9. 8.      XVII. yüzyılda kaside tarzına getirdiği yeniliklerle tanı­nan şair, aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Nefî
        2. Nabî
        3. Nailî
        4. Sabit
        5. Fehim-i Kadim
      10. 9.      Divan şiirinin yerli bir havaya bürünmesinde, aşağıdaki olgulardan hangisinin etkisi yoktur?
        1. Nazire geleneğinin devamlılığı
        2. Âşık edebiyatı temsilcilerinin aruz ölçüsünü kullanmaları
        3. Divan şairlerinin hece ölçüsünü kullanmaları
        4. Mahallî konuların mesnevilerde işlenmesi
        5. Müzeyyel gazellerin yaygınlaşması
      11. 10.   Veysî ve Nergisî’nin Tanzimat’tan sonra divan şiirine yö­neltilen eleştirilere konu olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Şiirden çok nesre ağırlık vermeleri
        2. Konu seçiminde özgün davranmaları
        3. Arapça ve Farsça sözcüklerle örülü inşa tarzını be­nimsemeleri
        4. Fars edebiyatındaki mazmunları Türkçeye uyarlamaları
        5. Vezin ve kafiye kullanımında özenli davranmaları

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı

1. d Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılın Siyasî Tarihine

Kısa Bir Bakış” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılın Siyasî Tarihine

Kısa Bir Bakış” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. b Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılın Siyasî Tarihine

Kısa Bir Bakış” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise, “Sosyo-Kültürel Yapı” konusunu

yeniden gözden geçiriniz.

  1. c Yanıtınız yanlış ise,“Sosyo-Kültürel Yapı” konusunu

yeniden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılda Türk Edebiyatı”

konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. b Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılda Türk Edebiyatı”

konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılda Türk Edebiyatı”

konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılda Türk Edebiyatı”

konusunu yeniden gözden geçiriniz.

10. c Yanıtınız yanlış ise, “XVII. Yüzyılda Türk Edebiyatı”

konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

XVII. yüzyılın en belirgin özelliği, siyasal açıdan itikrarsız- lıktır. Osmanlı merkezî yönetiminde oluşan iktidar boşluğu­nu bürokratlar, valide sultanlar, yeteneklerine çevresindeki­leri inandıran bazı şeyhler ve hocalar doldurmaya başlamış­tır. Aynı şekilde taşradaki valiler ve paşalar da zaman zaman iktidar gücünü ve imkânlarını paylaşmak için merkezi yöne­timin gücünü sınamaya kalkışmışlardır.

Sıra Sizde 2

XVII. yüzyılda divan şairlerinin musikiye yönelmeleri ve güf­te yazmaları dikkat çekici bir durumdur. Aynı dönemde mu­sikişinasların da güftelerini klasik şiir örneklerinden seçme­si, şiirle musikiyi birbirine yaklaştırmıştır. Şarkı formunda yazılan ilk şiirler bu asırda ortaya çıkmıştır. Sade bir Türkçe ve anlaşılır, basit imajlarla yazılan şarkılar, yüzyılın en güzel şiir örneklerindendir. Ayrıca bu dönemde musiki mecmuala­rı düzenlenmiştir. Özellikle asıl ismi Alberto Bobowsky olan Leh asıllı Ali Ufkî Bey’in pek çok saz ve söz eserini eski Batı notası ile kayıt altına alması, çok sayıda eserin kaybolması­nı önlemiş ve bu eserlerin günümüze ulaşmasını sağlamıştır.

Sıra Sizde 3

XVII. yüzyıl şiirinde, kesin çizgilerle birbirinden ayrılmış olmamakla birlikte, başlıca dört eğilimden söz edilebilir. 1. Bakî Tarzını Devam Ettiren Gelenekçiler 2. Yeni Üslup Ara­yışındaki Şairler 3. Hikemî ve Mahallî Tarzın Temsilcileri 4. Tasavvufî Şiir Mensupları. Geleneği sürdüren şairlerin başın­da Şeyhülislam Yahya gelir. Yeni üslup arayışlarından olan Sebk-i Hindînin en önemli temsilcisi Nailî’dir. Nefî ise bu iki tarzı, kasidecilik anlayışına getirdiği yeniliklerle birleş­tirir. Hikmetli söz söylemenin şiirdeki ustası Nabî’dir. Sabit hikemî tarzı, mahalli söyleyişlerle buluşturur. Tasavvufî şiirin bu yüzyıldaki en büyük temsilcisi Niyazî-i Mısrî’dir.

Yararlanılan Kaynaklar

Bilgin, A. (2000). Ümmî Sinan Divânı, (İnceleme-Metin). İs­tanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Bilkan, A. E (2002). Hayrinâmeye Göre XVII. Yüzyıl Osmanlı Düşünce Hayatı, Ankara: Akçağ Yayınları.

Bilkan, A.F. (2006). “Klasik estetikte yeni yönelişler: Orta Klasik Dönem (1600-1700), Türk Edebiyatı Tarihi. Editörler: Talat Halman vd, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. Bilkan, A.E-Aydın, Ş. (2007). Sebk-i Hindi ve Türk Edebiya­tında Hint Tarzı. İstanbul: 3F Yayınları.

Bilkan, A.E-Çetindağ, Y. (2006). Şeyhülislam Şairler. Anka­ra: Hece Yayınları.

Çavuşoğlu, S.(2001). “Kadızadeliler”, İslâm Ansiklopedisi. İs­tanbul: TDV Yayınları.

Elçin, Ş. (1999). Âşık Ömer. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları. Erdemir, A. (1999). Anadolu Sahası Musikişinas Divan Şairle­ri. Ankara: TÜSAV Yayınları.

Erdoğan, K. (1998). Niyazi-i MısriDivanı. Ankara: Akçağ Yayınlan Gerdes, L.I. (2001). The 1600s (2001), Headlines in History.

San Diego: Greenhaven Press.

Gibb, E.J. W. (1999). Osmanlı Şiir Tarihi. Tercüme: Ali Çavu- şoğlu, I-II, III-V, Ankara: Akçağ Yayınları.

Kâtip Çelebi (1980). Mizanü’l-Hakk fi İhtiyari’l-Ahakk. Hazır­layan: Orhan Şaik Gökyay, İstanbul: Tercüman Yayınları. Öz, M. (2002). “II. Viyana Seferine Kadar XVII. Yüzyıl”, Genel Türk Tarihi. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.

Ramiz (1994). Âdâb-ı Zurafâ. Hazırlayan: Sadık Erdem, An­kara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Sevinç, N. (1978). Osmanlılar’da Sosyo-Ekonomik Yapı-1. İs­tanbul: Kutsun Yayınları.

Solakzade (1989). Solakzade Tarihi. Hazırlayan: Dr. Vahit Ça­buk, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Yurtsever, M. (2000). İsmail Hakkı Bursevi, Divân. Bursa: Arasta Yayınları.

 

Başvurulabilecek Kaynaklar

Zilfi, M. C. (1999). “Kadızadeliler: Onyedinci Yüzyıl İstanbul’unda Dinde İhya Hareketleri”, Çeviren: M. Hu­lusi Lekesiz, Türkiye Günlüğü. ( 58), s. 65-79.

Ak, C. (2001). Şair Padişahlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınlan

Andrews, W. G. (2000). Şiirin Sesi Toplumun Şarkısı. İstanbul: İletişim Yayınları.

Arslan, M. (2009). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri. İs­tanbul: Çamlıca Basım Yayınları.

Arslantürk, Z. (1989). Naimaya Göre Osmanlı Devletinin Çö­küş Sebepleri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Atik, K. (2000). “XVII. Yüzyıl Osmanlı Aydınlarına Göre İl­miye Teşkilâtındaki Çözülmeye İlişkin Tespit ve Teklif­ler”, Bilig. (14), s. 31-52.

Aynur, H. vd. (2006). Sözde ve Anlamda Farklılaşma Sebk-i Hindî. İstanbul: Turkuaz Yayınları.

Babacan, İ. (2010). Klasik Türk Şiirinin Sonbaharı Sebk-i Hindî (Hind Üslubu). Ankara: Akçağ Yayınları.

İpşirli, M. (1988). “Osmanlı İlmiye Mesleği Hakkında Göz­lemler (XVI-XVII. Asırlar)”, Osmanlı Araştırmaları. VII- VIII, s. 273-285.

İsen, M. (2010). Tezkireden Biyografiye. İstanbul: Kapı Yayınları.

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

İsen, M.-Bilkan, A. F.(1997). Sultan Şairler. Ankara: Akçağ Yayınları.

Karacan, T. (1991). Bosnalı Alaeddin Sabit. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.

Kılıç, F. (1998). XVII. Yüzyıl Tezkirelerinde Şair ve Eser Üzeri­ne Değerlendirmeler. Ankara: Akçağ Yayınları.

Köksal, M. F. (2006). Sana Benzer Güzel Olmaz-Divan Şiirin­de Nazire. Ankara: Akçağ Yayınları.

Öz, M. (2005). Osmanlı’da Çözülme ve Gelenekçi Yorumcula­rı. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Piterberg, G. (2005). Osmanlı Trajedisi. Çeviren: Uygar Aba­cı, İstanbul: Literatür Yayınları.

Yorulmaz, H. (1996). Divan Edebiyatında Nabî Ekolü. İstan­bul: Kitabevi Yayınları.

Zilfi, M. C. (2008). Osmanlı Uleması. Çeviren: Mehmet Faruk Özçınar, Ankara. Birleşik Yayınları.

 

 

 

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

(i^ Osmanlı toplumunda şeyhülislamların şair olarak yerini belirleyebilecek,

(i^ Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülislam Bahayî’nin şiirlerini tanıyabilecek,

Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülislam Bahayî’nin bazı şiirlerini açıklayıp şairlikle­rine ilişkin değerlendirmeler yapabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

Şeyhülislam                                             • Yahya

Manzum Fetva                                         • Müzeyyel Gazel

Şiir                                                           • Bahayî

İçindekiler

VVMV.. .. c ...... c..                                                 • XVII. YÜZYILDA ŞEYHÜLİSLAM ŞAİRLER

XVII. Yüzyıl Türk Edebiyatı                                    Şeyhülislam Şairler:                          • ŞEYHÜLİSLAM YAHYA

Yahya ve Bahayî                                                       • ŞEYHÜLİSLAM BAHAYÎ

 

XVII. Yüzyılda Şeyhülislam Şairler: Yahya ve Bahayî

XVII. YÜZYILDA ŞEYHÜLİSLAM ŞAİRLER Giriş

Osmanlı toplumunda medrese eğitimi, yargı işleri ve dinî hizmetlerle ilmiye teşkilatı il­gilenirdi. Dolayısıyla ilmiye teşkilatının üç ayrı hizmet alanı vardır: 1. Eğitim ve Öğretim

  1. Yargı 3. Fetva Makamı. İlmiye teşkilatı tam anlamıyla kurumsallaşınca teşkilatın başı şeyhülislam oldu. Şeyhülislamlık, ilmiye sınıfının en üst makamıdır. Eğitim, yargı ve fet­va kurumu ona bağlıdır. Bu görevlerinin yanında şeyhülislam, huzur derslerine katılır ve ders verirdi.

Şeyhülislamlar devlet yönetiminde ön sıralarda yer alan bürokratlardı. Diğer devlet adamları gibi şeyhülislamlar da bilim ve sanatla yakından ilgilenmişlerdir. Sanatkârları himaye etmiş ve kendileri de şiirler söyleyerek şairler evrenine katılmışlardır. Osmanlı toplumunda şeyhülislamlık makamına erişen yüz otuzbir bilginden kırk dördünün şiir­le meşgul olduğu söylenir. Osmanlı şairlerinin meslekî konumları dikkate alındığında bu sayı, %1,5’luk bir orana tekabül etmektedir (İsen 2010: 193-205). Fakat kaynaklarda kırk dört şeyhülislamın şiir söylediği kaydedilmiş olmasına rağmen yirmi sekiz şeyhülislamın şiiri günümüze ulaşmıştır. Bunlardan onbeşi divan oluşturacak kadar şiir söylemiştir. Di­ğerleri çeşitli vesilelerle şiir yazmış olmakla birlikte divan oluşturacak kadar şiirle meşgul olmamışlardır.

Şeyhülislamlar şiirle birkaç bakımdan ilgilidirler. Şiirle ilgilenmelerinin birinci nede­ni, makamlarının gereği olarak şiir söylemenin helal mi yoksa haram mı olduğuna dair soruya cevap bulmaktır. Bu konuda Ebussuut Efendi’nin şu yaklaşımı ilginç bir örnektir. Ebussuut Efendi’ye göre insanın hevesine ve nefsine hitap eden şiirlerle meşgul olması ol­gunlaşmadığının işaretidir. Ancak tasavvufî ve dinî yorumlara açık olan beyitler için ha­ram demek de yanlıştır. Yani divan şiirinin tasavvufî üst dilini hesaba katıp sevgilideki gü­zellik unsurlarına bazı tasavvufî fonksiyonlar yükleyerek kaleme alınan şiirler caizdir. Ay­rıca Ebussuut Efendi helal ile haram kelimeleri arasında iham-ı tezat sanatı yaparak bu tür şiirlerin helal bir sihir gibi kabul edilmeleri gerektiğine işaret eder:

Terket hevâ-yı şi‘ri ki sevdâ-yı hâmdur

Sihr-i helâl olursa da dime harâmdur

Şiir hevesini terket ki boş bir tutkudur. Güzel ve özlü söylenmiş şiirlere de sakın haram deme.

Mustafa Isen’in Tezkireden Biyografiye adlı kitabındaki (Kapı Yayınları, İstanbul 2010), “Di­van Şairlerinin Mesleki Konumları” başlıklı makaleyi (s. 193-205) okuyunuz.


İkinci olarak şeyhülislamların şiirle şair olarak kurdukları ilişkiden söz edilebilir. Şey­hülislamların şiirle kurdukları ilişkinin edebî değer açısından en önemli göstergeleri divan ve mesnevilerdir. Divan sahibi şeyhülislamlardan Kemal Paşazade, Yahya Efendi, Bahayî Efendi, Esat Efendi, İshak Efendi ve Ataullah Efendi divan şiiri geleneğine çok önemli kat­kılar sağlamış ve iz bırakabilmişlerdir. Özellikle de Yahya Efendi bu şiirin en büyük üstat­ları kabul edilen Bakî, Fuzulî ve Nefî gibi şairler arasına girebilmiştir.

Divan oluşturacak kadar şiir söylemedikleri halde fetvalarında manzum sözlere rağ­bet eden şeyhülislamlar vardır. Osmanlı dönemi fetva metinlerinin içinde şiir söyleme­ye yatkın şeyhülislamların manzum fetvalarına rastlanır. Kanuni Sultan Süleyman, “hâlde hâldaşım, sinde sindaşım, ahiret karındaşım, tarik-i Hak’da yoldaşım” diye hitap ettiği Ebussuut Efendi’ye karıncaların sardığı bir ağacı kesip kesemeyeceğiyle ilgili bir fetva için aşağıdaki beytin yer aldığı tezkereyi Ebussuut Efendi’ye gönderir:

Ağacımı bürüyüpdür karınca Günâhı var mıdır anı kesince

Benim ağacımı karınca bürüdü, bu ağacı kesersem günah olur mu?

Ebussuut Efendi şiir formatında sorulan bu fetvaya Hz. Süleyman ile karınca arasında geçen olaya göndermede bulunmak suretiyle cevap verir:

Yarın mahşer yerine (kim) varınca Hakın alır Süleymândan karınca

Eğer o ağacı kesersen yarın mahşer gününde karınca Süleyman’dan hakkını alır.

Manzum fetvalar veren şeyhülislamlardan biri de Hoca Sadettindir. XVI. yüzyıl tez­kerecilerinden Sehî Bey, Âşık Çelebi ve Kınalızade’nin ufak tefek farklılıklarla anlattıkla­rına göre; Sadettin Efendi, meşihat makamında bulunduğu esnada farklı bir dava gelir. Bu seferki davalılar iki şair ve dava konusu da ‘üstüne’ redifli iki şiirdir. Anlatıldığına göre Gubarî mahlaslı bir şair;

Nakş iden hakkı hilâli tâk-ı mînâ üstine Görmedüm ebrû ben ol ebrû-yı garrâ üstine

Gökyüzüne hilal biçimindeki ayı nakşeden Allah’ın hakkı için ben sevgilinin güzel kaşı­nın üstüne bir kaş görmedim. beytiyle başlayan ve:

Beş filori vireyin her şâ’ir-i sihr-âferin Ger nazîre dir ise bu şi’r-i garrâ üstine

Hangi büyülüyici şair bu güzel şiire nazire söylerse ona beş filori vereceğim.

beytiyle sona eren bir gazel kaleme alır ve gazele nazire yazabilecek kişiye “beş filori” ödül vereceğini söyler. Bu ödülü kazanmak isteyen Yahya isimli bir şair de bu şiire nazire yazar ve ödülü hak ettiğini iddia eder. Fakat Gubarî, Yahya’nın naziresini beğenmez. Aralarında an­laşmazlık çıkar ve mesele devrin şeyhülislamına intikal eder. Kendisi de şair olan Hoca Sa­dettin Efendi, davayı inceledikten sonra davalıların anlayacağı tarzda bir fetva verir:

Zeyd-i şâ‘ir şi’riyle lâf ederse vechi var Hüsn-i nazmı daldur etdiği da‘vâ üstine

Şair Zeyd, şiiriyle bir iddiada bulunur, söz söylerse yeri var. Çünkü onun iddiasına naz­mının güzelliği tanıktır.

Fetvalarda kişi adları geçecekse gerçek isimlerin yerine erkekler için Zeyd ve Amr; kadınlar için ise Hind ve Zeynep gibi sanal isimlerin kullanıldığını hatırlayınız.

Âşık Çelebinin naklettiği bir başka rivayete göre ise iki sofu zikirde hangi tespihin daha faziletli olduğu konusunda anlaşmazlığa düşerler. Aralarındaki anlaşmazlık büyüyünce devrin şeyhülisla­
mına danışmak isterler. Sadettin Efendi’ye “Sübha-i mercân ve sübha-i yüsrün kankısının isti’mâlün sevâbı artukdur” (Mercan tespih veya siyah mercandan yapılmış tespihin hangisinin kullanımı se­vabı artırır) diye bir soru yöneltirler. Sadettin Efendi manzum bir fetva ile davayı çözer:

Yüsr ü mercân degül halâsa sebeb Yüri ihlâs-ı tâ‘at eyle taleb

Tespihin siyah mercandan veya kırmızı mercandan yapılmış olması kurtuluş nedeni de­ğildir; yürü, ibadette samimiyeti iste.

Manzum fetva veren şeyhülislam şairlerden birisi de Kemal Paşazadedir. Divan sahi­bi olan Kemal Paşazade’nin şiirleri, genellikle lirik ve şuhtur. Şeyhülislam Kemal Paşazade esrar ve bade ile ilgili manzum soruya manzum olarak fetva verir:

Mesele:

Esrâra helâl dedin eyâ müftî-i zamân Billâh diye bâde-i gülgûna ne dersin

Ey zamanın müftüsü, esrara helal dedin. Allah için söyle gül renkli şaraba ne dersin? El-cevab:

Bâdenin hilline hoş nükte buldum gûş edin Mest olun teklîf sâkıt olsun andan nûş edin

Şarabın helal olduğuna dair güzel bir nükte buldum, kulak verin: Sarhoş olun, sorumlu­luğunuz ortadan kalksın, ondan sonra içiverin.

Şeyhülislamların çevresinde oluşan hikâyelerden derlenen bu manzum fetvaların, Os­manlı toplumunda şiirin gördüğü itibarla ilgili olduğu söylenebilir. Şiir söylemenin çok yaygın olduğu bir toplumda manzum söz söyleme eğiliminin fetvalara yansıması doğal­dır. Böyle olmakla beraber şeyhülislam şairlerin ürettikleri edebî eserler gündelik hayatın akışına uygun düşen manzum fetvalardan daha önemlidir.

XVII. yüzyılda Zekeriyazade Yahya ile Mehmet Bahayî şiirleriyle divan edebiyatının gelişimine katkı sağlayan şeyhülislamlardır. Bu yüzyılın şeyhülislamlarından Azizî mah- laslı Karaçelebizade Abdülaziz ile Feyzî mahlaslı Ebu Saidzade Feyzullah’ın da divan tertip ettikleri kaynaklarda söylenmesine rağmen şiirleriyle varlık gösterememişlerdir.

Osmanlı şeyhülislamlarının şiirle olan ilişkileri eserlerine nasıl yansımıştır?

ŞEYHÜLİSLAM YAHYA (1553-1644)

  1. XVI.  yüzyılda biçim ve içeriğiyle sistemli bir yapıya kavuşan klasik anlayış, daha sonra­ki dönemlerde de temsilcilerini bularak devam eder. XVII. yüzyılda klasik tarzı, Bakînin eriştiği düzeyde sürdüren şairlerin başında Şeyhülislam Yahya gelir.

Yahya, Osmanlı kültür ve sanat hayatında önemli yeri olan bir ailenin çocuğudur. Ba­bası Zekeriya Efendi, şeyhülislam makamına erişmiş bilginlerdendir. Meylî mahlasıyla şi­irler söylemiştir. Yahya, aile çevresinde başladığı eğitimine, Abdülcebbarzade gibi devrin büyük bilginlerinden dersler alarak devam etmiştir. Genç yaşta müderris olarak Atik Ali Paşa, Haseki Sultan ve Sahn medreselerinde çalışmıştır. Sonra kadılık makamına yüksel­miştir. Önce Halep (1595) ve bir yıl sonra Şam kadısı olmuştur. Mısır, Edirne ve Bursa’da kadılıklarda bulunmuş ve nihayet 1603 tarihinde İstanbul kadılığına getirilmiştir. Yaklaşık bir yıl sonra bu vazifesinden azledilerek aynı yıl içinde önce Anadolu ve ardından da 1604, 1609, 1617 tarihlerinde üç kere Rumeli kazaskerliği görevini üstlenmiştir.

1622 yılından itibaren üç kez şeyhülislamlık makamına atanmış, arada üç yıl süren ke­sinti sayılmazsa ölene kadar bu makamda kalmıştır (1644). Sultan IV. Murat’ın Revan ve Bağdat seferlerine katılmıştır.

Edebî Kişiliği

Yahya, sadece şeyhülislam şairler arasında değil, bütün Osmanlı şiir geleneği içinde haklı bir şöhret sahibidir. Onun şiirine gösterilen ilginin en önemli sebebi, Bakî ile zirveye ula­şan biçim ve söyleyiş mükemmelliğine dayalı klasik tarzı ustaca sürdürmesi ve eskilerin rindane ve âşıkane diye nitelendirdikleri tarzın en uç örneklerini vererek hayatıyla eseri arasına bilerek mesafe koymasıdır. Özellikle gazellerinde dikkati çeken bu tutumunu Sa- kiname mesnevisi ile de pekiştirmiştir. Yahya’nın hayatıyla eseri arasına bilerek koyduğu mesafe şiirine ilgiyi artırmıştır.

Divan şiirinde ne söylendiği kadar nasıl söylendiği de önemlidir. Yahya, tam söyleyiş ustasıdır. Eski şiirin hüner tarafına fazla itibar etmez. Bu bakımdan Nedîm, onu gazel tar­zında Bakî’nin seviyesinde görür:

Nef’î vâdî-i kasâidde suhan-perdazdur Olamaz amma gazelde Bâki vü Yahyâ gibi.

Nefî kaside alanında söz ustasıdır. Ancak gazelde Bakî ve Yahya Efendi gibisi olamaz.

Nedîm’in de işaret ettiği gibi Yahya, gazel şairidir. Gazellerindeki söyleyiş ve eda, sade­lik Ziya Paşa’nın da dikkatini çekmiştir.

Tanzîm-i gazelde bir de Yahyâ Bir vâdi-i hâs kılmış ihyâ Nazük söyler sözü be-gâyet Bir sâdelik içre bin letâfet Bir de Yahya, gazel söylemekte kendine özgü bir tarz yaratmıştır; sözü oldukça nazik söyler ve sadelik içinde binbir incelik vardır.

Gazelde işlenen en önemli konu aşktır. Aşk anlayışını geleneğin içinden ifade eder­ken Yahya, tasavvufun sembolik dilini kullanır. Hayata rintçe bakar. Melamet anlayışının beslediği rintçe yaklaşım onun gazellerinin içeriğine, hatta edasına kadar yansır. Bu rintçe söyleyiş ve eda modern şairlerin de ilgisini çeker. Bu sayede onun “Neler çeker bu gönül söylesem şikâyet olur” türünden mısraları ve gazelleri antolojilere girer.

Divan şiirindeki yerlilik arzusu XVII. yüzyılda Şeyhülislam Yahya tarafından temsil edilir. Şiirlerinde mahallî unsurlara yer verir. İstanbul ve Edirne’yi anlatır. Tabiat tasvirle­rine bahar, kış ve nevruz manzaraları ekler.

Ele aldığı konulardan biçim tercihlerine kadar geleneğe uymakla birlikte zaman za­man geleneğin imkânlarını zorlar. Rubai vezinleriyle gazel yazan ender şairlerdendir. Ko­numu gereğince kasideye fazla itibar etmeyen Yahya, yazdığı müzeyyel gazellerle bu tarzın yaygınlaşmasına öncülük eder. Kıtalarında devrinin ruhuna uygun olarak başka şairlere ilişkin görüşlerini söyler. Yahya, Nefî’yi överken ona “kâfir” imasında bulunur.

Şimdi hayli sühanverân içre Nef‘î manendi var mı bir şair Sözleri seba‘-i mu‘allakadır İmriü’l-Kays kendidür kâfir

Şimdi bir sürü söz ustası arasında Nefînin benzeri bir şair var mı? Sanki sözleri yedi as­kıdır ve kâfir İmrülkays kendisidir.

Nefî’nin de bu kıta karşısındaki cevabı oldukça inceliklidir:

Bize kâfir demiş müftî efendi Tutalum ben ana diyem müselmân Varıldıkta yarın rûz-ı cezâya İkimiz de çıkaruz anda yalan

Müftü Efendi bize kâfir demiş, tutalım ben de ona müslüman diyeyim. Fakat yarın mah­şer gününde ikimizde yalancı çıkarız.

Döneminin pek çok üst düzey devlet adamını ve şairini hicveden Nefî’nin bile saygısı­nı kazanan Yahya Efendi çağdaşlarınca takdir edilmiş; Nevizade Atayî, Sabrî, Cevrî, Nailî, Nergisî, Ramî ve Rızayî ona kaside sunmuştur. Nefî, Şeyhülislam Bahayî, Nailî ve Nabî gibi ustalar, bir sonraki asrın en büyük şairleri Nedîm ve Şeyh Galip onun şiirlerine nazi­re söylemişlerdir.

Eserleri

Şeyhülislam Yahya’nın en önemli eseri divanıdır. Şeyhülislâm Yahyâ Divanı geçen asrın başında İbnülemin Mahmut Kemal’in sunuşuyla eski harflerle (İstanbul 1334), daha sonra iki kez yeni harflerle basılır (Ertem 1995; Kavruk 2001). Divandan başka Yahya Efendi’nin fetvaları, Kaside-i Bürde’ye yazdığı Arapça tahmisi ve Kemal Paşazadeden tercüme ettiği Nigaristan adlı bir eseri vardır.

XVII. yüzyıl divan şiirine Şeyhülislam Yahya’nın katkıları nelerdir?

Şiirlerinden Örnekler

ÖRNEK 1 (Gazel)

Jjp % jljAS' ülLî- oAta JaI öl* jJjp               o*l3 ^j\j^

jJjp l*^j* ölîjjl ^*sj\ jjj I Jl

öil*\ j>

Jjjip l^^J.5 jâlklAî ji

4İjj^ öl^ öj^iS* j\j özlü^ 4b\ jU jJjji UJ)T dL\ 4iUl^ Ji ^\

öl*j ji ölJl J^£ 4jIİj\ jJjji 4jLîjji ji ûjl^-i te

Mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

1           Lisân-ı ehl-i dilde aşka gülzâr-ı belâ derler Civânun kâmet-i bâlâsına nahl-ı cefâ derler

Gönül erbabının dilinde aşka, belânın gül bahçesi; gencecik güzelin uzun boyuna da cefâ fidanı derler.

2           Yakîn olmaz güzeller âşık-ı bî-sabr u ârâma El öpmek arzû etsek ıraktan merhabâ derler

Güzeller, sabırsız ve kararsız âşığa yakın olmaz; el öpmek istesek ıraktan merha­ba derler.

3           Harâbâtı egerçi görmedik ammâ görenlerden İşitdik bir neşât-efzâ makâm-ı dil-güşâ derler

Gerçi meyhaneyi görmedik ama görenlerden işittik; neşe artırıcı ve gönül ferahla­tıcı bir yer olduğunu söylüyorlar.

4            Niyâz eyle cefâdan vâz gelsün cân-ı mahzûna Seni ey dil gam-ı cânâne ile âşinâ derler

Ey gönül! Senin, sevgilinin verdiği üzüntüyle tanış olduğunu söylüyorlar; yalvar da şu hüzünlü cana eziyet etmekten vaz geçsin.

5            Halâs olmaya gibi aşk elinden bir zamân Yahyâ Yine bî-çâreyi bir dil-rübâya mübtelâ derler

Yahya, aşk elinden bir zaman daha kurtulamayacak gibi; yine o çaresizin bir güze­le tutulduğunu söylüyorlar.

ÖRNEK 2 (Gazel)

Aşağıdaki gazelde Şeyhülislam Yahya Efendi, çok rahat bir söyleyişle ve lirik bir eday­la aşktan ve sevgiliden şikâyet eder. Şair, cevabını çok iyi bildiği sitem dolu sorularla sev­giliye seslenir ve her defasında onu iğneler.

¿Ail^> ¿a AîJi^ ¡y&y li^ ¿^jjl ¿Ail^> ¿a              ¿ALl Aij

J,ju> ¿£*»l ¿^Ujü ^ ^la VjAil ¿Jjl^> ¿a AİljJj <^»jl JjlS

¿Ai5 jJjjS¿Aj5 <3ji ûlaji ¿Aîl^ ¿a Ailjj          Aa, jA

¿A^sS AiÜj oj ¿A^s^jI ¿OLj ¿Ail^ i ¿a ^l^-j ¿AasjI   jj

Ja j-jJTT û^bjâ ljl

¿Aîl^ ¿a AîL^a Ajj&I ¿a ^Plj

Müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün müstef’ilün

1           Urdun cefâ taşın dile dîvâne mi sandın beni Zencîrine bend eyledin uslana mı sandın beni

Eziyet taşını gönlüme vurdun, yoksa beni deli mi sandın? Zincire vurarak uslana­cağımı mı zannettin?

Deliliğin pek çok çeşidi vardır ve aşka düşenler ileri derecede deli sayılırlar. Dolayı­sıyla doktorlar aşk delilerini tedavi etmek için uğraşmazlar. Çünkü aşk, tedavisi mümkün olmayan bir delilik olarak kabul edilir. Bu tür delileri beyitte de ifade edildiği gibi zinci­re vurup taşlarlar. Zaten şair de zincirin bile fayda etmeyeceğini, aşk delisinin akıllanma­yacağını vurgular.

2           Ma‘mûr edüp mülk-i dili yapmadın eski menzili Ta‘mîre kâbil olmayan vîrâne mi sandın beni

Eski bir mekân olan gönül ülkesini güzelleştirmedin. Yoksa sen onu tamiri müm­kün olmayan bir harabe mi zannettin?

Aşığın gönül evi çok eski zamanlardan kalmış yıkık dökük bir harabedir. Sevgili gönül evini bu halde görünce tamiriyle uğraşmaya değmeyeceğini düşünür. Bu da aşığın gücü­ne gider. Şair aynı kökten türemiş ma‘mûr ve ta‘mîr sözcükleriyle iştikak sanatı yapmıştır.

3            İhsâna dermân yok dedin gayrı güzeller çok dedin Her şem‘-i bezme tolaşur pervâne mi sandın beni

İyilik yapmaya gerek yok deyip başka güzeller çok dedin. Yoksa sen bizi her meclis mumunun etrafında dolanan pervane mi zannettin?

Sevgili aşığı görür; ilacın fayda etmeyeceğine karar verir ve “zaten başka güzel de çok” der. Bunun üzerine âşık “sen bizi her önüne gelen meclis mumunun etrafında pervane olacağımızı mı zannettin” diyerek sevgiliye sitem eder ve bu yaklaşımı kınar.

4            Feryâdımı işitmedin râh-ı vefâya gitmedin Bir âşinâlık etmedin bîgâne mi sandın beni

Benim inlememi duymadın, vefa yoluna gitmedin, bir dostluk yaklaşımında bu­lunmadın. Yoksa sen beni yabancı mı zannettin?

Âşıklar, sevgilileri kendilerini fark etsin, göz ucuyla da olsa bir baksın ve ilgi göstersin diye beklerken sevgililer tam aksini yapar ve olabildiğince vefasız ve ilgisiz davranırlar. Bu durum, aşığın ağlayıp inlemesini arttırır. Fakat bu beyitte şair, sevgilinin ilgisizliğine isyan etmekte ve “yoksa sen bizi düşman mı zannettin” diye sormaktadır.

5            Yahyâdan eylersin ibâ feryâdın anlarsın hevâ Vâ‘iz mey-i engür ile mestâne mi sandın beni

Yahya’dan kaçarsın ve inlemesini boş arzu sanırsın. Ey vaiz, yoksa sen Yahya’yı üzüm şarabıyla sarhoş mu zannettin?

Divan şairleri, hiç olmazsa şiirlerinde rintçe bir tutum benimserler. Zahit tipine, onun temsilcisi sayılan vaize sataşırlar. Vaiz de Şeyhülislam Yahya gibi şiirlerinde rintçe sözler söyleyen şairleri küfürle suçlar. Nitekim Yahya’nın yukarıdaki gazelinin makta beyti, şiir­lerindeki mecaz ve hakikat ilişkisini anlayamayanlara verilmiş dolaylı bir cevap sayılabilir.

ÖRNEK 3 (Gazel)

ĞJi ¿a _^Ji ü Ûj^Jİ j^» ĞJi ¿^i AÂ^£

ĞJi ¿a j^l^j ĞJi                                    ûA^mA^ ĞJi

a-U il» ûj^-i jtl^ ojA^T jJJi a^£

ĞJi ¿a jlLb öAi^AS Jjji ¿a jHS öAPlj

A-Jil jlsiS                            aS Ji ji jJajjS

ĞJi ¿a jbj^>                       öAîl^ Jjji ¿a jALj^)

jAil                                      li Ji ûA^^

ĞJi ¿a ^>l Ali)                                     OlsâT

OÜjl                  ^l*a jl^il ûj^-i

ĞJ ¿a jcjj                      ila*>l ^¡¡S

Fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilün

1           Aşka kâbil dil mi yok şehr içre yâ dilber mi yok

Mest yok meclisde bilmem mey mi yok sâgar mı yok

Bu şehir içinde aşka kabiliyeti olan gönül mü yok ya da sevgili mi yok? Mecliste sar­hoş olmadığına göre şarap mı yok, kadeh mi yok?

Şair, matla beytinde tam beş kere “o da mı yok”, “bu da mı yok” şeklindeki sorularla yokluktan şikâyet ederek söze başlar. Öyle bir devir ya da meclistir ki geçmiş zamanlarda hiç eksik olmayan âşık yoktur, maşuk yoktur, şarap yoktur, kadeh yoktur. Hâlbuki bu sa­yılanlar divan şiirinin ve eski dünyanın en vazgeçilmezleridir. Bunlar olmazsa eski dünya­da şiir de olmayacaktır. Bu beyitle XVII. yüzyılda divan şiiri ve Osmanlı toplumu tüken­miş ve yok olmaya yüz tutmuş izlenimi verilmek istenmektedir. Beyte ve hatta gazelin bü­tününe ümitsizlik ve karamsarlık havası hâkimdir.

2            Gonca diller açılup hâtır niçün şâd olmaya Bâğda güller mi yok gülşende bülbüller mi yok

Gonca gönüller açılıp kalpler niçin mutlu olmasın? Acaba bahçede güller mi yok, gül bahçesinde bülbüller mi yok?

Şair, bu beyitte de mutsuzluğun ve umutsuzluğun sebeplerini araştırmaya devam eder. Bu sefer de “Acaba gül ile bülbülün olmayışı olabilir mi?” diye sormaktadır. Gonca ve açıl­mak sözcüklerinin doğal çağrışımıyla “güller” akla geldiği halde, onun yerine “diller” söz­cüğünü kullanarak beyte şiirsellik katar.

3            Görmezüz bir dil ki tûtî gibi güftâr eyleye Söyledür mi yok cihânda bilmezem söyler mi yok

Papağan gibi konuşkan bir gönül görmüyoruz. Acaba cihanda söyleyen mi yok, söyleten mi yok?

Papağanların konuşturulması özel bir eğitimle gerçekleşir. Papağan eğiticisi papağanı karşısına alır, ayna yardımıyla onu eğitir. Şair bu hayalden hareketle şen şakrak ve mutlu bir gönül olmadığına göre ya o gönlü coşturacak birisi ya da coşacak gönül yoktur diyerek bu hazin halin sebebini sorgulamaya devam eder.

4            Sengden dil kem mi yâ seng-i siyâhı la‘l eder Âfitâb-ı feyz-bahşâ-yı bülend-ahter mi yok

Gönül taştan daha mı kötü ya da siyah taşı yakuta dönüştürecek yıldızı kutlu feyz bağışlayan güneş mi yok?

Eski astronomi anlayışına göre yeryüzündeki her bir madene gökteki bir felek tesir ederek onu güzel bir cevhere dönüştürdüğüne inanılırmış. Bu düşünceden hareketle gü­neş taşa ışığını gönderir ve onu kıymetli yakuta dönüştürür denmektedir. Buna göre şair bu zamanın insanlarının gönlü neden bu kadar katı ve çirkin sorusunun cevabını arar­ken iki ihtimal üzerinde durur: Ya insanların kalpleri taştan bile katıdır ya da taşlaşmış bu kalpleri yumuşatacak güneş gibi şefkatli ve feyizli bir mürşit yoktur.

5            Niçin ebkâr-ı ma‘âni beslemez erbâb-ı nazm Yohsa Yahyâ gibi üstâd-ı suhan-perver mi yok

Bu yüzyılın şairleri neden el değmemiş manalar bulamıyorlar? Acaba bu zamanda Yahya gibi söz söyleyen bir üstad mı yok?

Her yüzyılın belli başlı üstat şairleri vardır ve bütün şairler bunlardan birinin yolunu tutar ve kendine yön verir. Ancak bu yüzyıl öyle bir yüzyıldır ki Yahya Efendi gibi büyük şair yetişmediği için yeni mazmun ve hayaller de görünmemektedir:

ÖRNEK 4 (Beyitler)

Korkarın cennette de uşşak râhat görmeye Öğrenürse şîve-i hûbân-ı İstanbûlı hûr

İstanbul’un güzellerinin cilvelerini huriler öğrenirse korkarım ki âşıklar cennette de rahat yüzü görmez.

Demek ki XVII. yüzyılda İstanbul’un kendine özgü güzelleri varmış ve bu güzellerin en birinci özelliği de cilveli ve işveli olmalarıymış. Ancak şairin bir endişesi var: Huriler İstanbul’un güzellerine özenirse âşıklar cennette bile rahat edemeyecektir.

Câm-ı leb-i şîrinini emmek ne safâdur Bu neşve aceb var mı sabûh-ı mey-i sâf-ı Halebde

Senin şirin dudağının kadehini emmek ne büyük bir mutluluktur. Bu keyif acaba Halep’in sabahları içilen ve insanı kendine getiren şarabında var mıdır?

Halep yöresinin üzümleri çok tatlı olur ve dolayısıyla şarabı da çok güzeldir. Bir ara Halep’te bulunan Yahya Efendi, özelliğini bildiği Halep şarabının lezzetiyle sevgilinin dudağı arasında karşılaştırma yapmıştır. Neşve kelimesinin hafif sarhoşluk anlamında da kullanıl­dığı dikkate alınırsa câm, sabûh ve mey kelimeleriyle iham-ı tenasüp oluşturduğu görülür.

Bilürken bî-bekâ olduğun âb üzre olan nakşın Bu meftûnluklara ârâyiş-i dünyâ mıdır bâ‘is

Su üstüne olan nakışların temelsiz olduğunu bildiğin halde bu bu tutkunluğa sebep olan dünyanın süsü müdür?

Su üstüne yazı yazmak veya su üstüne nakış yapmak bir deyimdir ve yapılan işin boşa gi­deceğini ve hiçbir hükmünün olmadığı anlatır. Zaten bu durum “bî-bekâ” kelimesiyle de vur­gulanmıştır. Nakış kelimesinin hile anlamıyla ârâyiş kelimesi arasında iham-ı tenasüp yapan şair, dünyanın cilve, süs ve işveyle insanın gözünü boyadığı ve insanı aldattığını söyler.

Senden olmazsa inâyet hâl yâ mevlâ ne güç Emr-i dîn gâyetde müşkil âh bu dünyâ ne güç

Ey Allahım! Yardım senden olmazsa halimiz çok güç. Dinin işleri oldukça çetrefilli, ey­vah ki bu dünya çok güç.

Yahya Efendi bir şeyhülislam olmasına rağmen gerek kendi durumunu arzetmek ve gerekse halkın tercümanı olmak hasebiyle samimi bir üslupta bir itirafta bulunur: Dinin emirlerini yerine getirmek ve dünyanın cazibesine kapılmamak çok zor. Nolur Allahım, yardım et, çünkü başka türlüsü mümkün değil.

Sâkiyâ mey sun ki aşk-ı yârdan bî-tâkatım Evveli âsân göründi âhiri ammâ ne güç

Ey saki, şarap ver! Çünkü bu aşk beni güçsüz hale getirdi. Hâlbuki başlangıçta çok kolay görünüyordu, sonu çok zormuş.

Başının kolay, sonunun zor olması aşkın bir oyunudur. Aşk, bu yolla birçok acemiyi kendine çeker. Hatta aşk, çok keyifli ve güzelmiş diyenler bile olur. Lakin iş ilerledikçe aşkın gerçek yüzü görünmeye başlar, ancak bu andan itibaren geri dönüş yolları da kapanmıştır.

Aceb bilsem niçün dil şehrini vîrân eder dilber Hemîşe şâhlar hod mülki ma‘mûr olduğun ister

Sevgilinin, gönül şehrini niçin yıktığını bir bilebilsem!. Hâlbuki bütün padişahlar kendi memleketinin güzel olmasını ister.

Padişahların, özellikle de Cengiz ve Timur gibi hükümdarların, fetihler yaparken geç­tikleri ülkelerde taş üstünde taş koymadıkları bilinen bir gerçektir. Cengiz ve Timur bile fethettikleri memleketleri yıkarken kendi memleketlerini mamur hale getirmişlerdir. Ti­mur fethettiği şehirleri yıkarken elde ettiği ganimetleri ve değerli insanları Semerkant’a götürürmüş. Ancak sevgili öyle bir hükümdardır ki kendi memleketinde bile taş üstünde taş bırakmamaktadır. Şu ana kadar böyle bir padişaha hiç rastlanmamıştır.

2            Peymânesini her kişi doldurmada bunda Şimden girü bu mescide meyhâne desünler

3            Dil hânesini yık koma taş üstüne bir taş Sen yap anı eller ana vîrâne desünler

4            Gönlünde senün gayr u sivâ sûreti neyler Lâyık mı bu kim Ka‘beye büthâne desünler

5            Yahyâ’nın olup sözleri hep sırr-ı mahabbet Yârân işidüp söyleme yâbâna desünler

ŞEYHÜLİSLAM BAHAYÎ (1595-1654)

Osmanlı kültür ve sanat hayatında etkili olan imtiyazlı bazı aileler vardır. Ebussuut Efen­di ve onun soyundan gelenler ile Yavuz Sultan Selim’in dostluğunu kazanan büyük mus- kişinas Hasan Can’ın oğlu Hoca Sadettin Efendi’nin torunları bu talihli ailelerdendir. Aile kökeni, babası yoluyla Hoca Sadettine, annesi tarafından ise Ebussuut Efendi’ye dayanan Mehmet Bahayî, kazasker Abdülaziz Efendi’nin oğludur. İstanbul’da dünyaya gelmiştir. Tahsilini babası ve aile çevresindeki tanınmış hocaların yanında tamamlayan Bahayî, 1617 yılında babasıyla birlikte Hicaz’a gitmiştir. 1619 yılında Davutpaşa Medresesinde müder­ris olarak görevlendirilmiştir. İlmiye sınıfındaki ailelere tanınan imtiyazdan yararlanarak çeşitli medreselerde müderrislik yapmıştır. Bunda babasının erken ölümünün de etkisi olabilir. Daha sonra kadılık mesleğine intisap ederek 1631’de Selanik, 1633’te Halep kadısı oldu. Ancak keyif verici maddelere düşkünlüğünden dolayı Kıbrıs’a sürüldü. Kıbrıs’ta ge­çirmiş olduğu sıkıntılı günlerini şiirlerine yansıttı. Şam, Edirne ve İstanbul kadılıkların­da bulunan Bahayî, 1646’da Anadolu, ardından Rumeli kazaskerliğine atanmıştır. 1649’da şeyhülislamlığa getirilen Bahayî, bu görevde uzun süre kalamamıştır. 1652’de tekrar aynı makama atanan Bahayî, boğmaca hastalığına yakalanarak ölmüştür.

Şeyhülislam Bahayî şairliği yanında latifeleriyle de tanınır. Şiirde Şeyhülislam Yahya’nın etkisinde kalmış ve Yahya tarafından ona Bahayî mahlası verilmiştir. Nitekim Yahya Efendi’ye saygı ve sevgisini “olmaz” redifli müzeyyel gazelinde göstermiştir.

BahayîDivançesi, çok beğenilmiş ve zevkle okunmuştur. Divançesinde altı kaside, “Sa- kiname” ve “Niyazname” başlıklı iki küçük mesnevi, dört kıta, iki tarih kıtası, kırk gazel ve on sekiz rubai vardır. Bunlardan “Niyazname”, Kıbrıs’ta sürgün olarak bulunduğu dönem­de affedilmek için IV. Murat’a yazmış olduğu mesnevidir. Bahayî Divançesinde devrin an­layışına göre bir divan veya divançede bulunması gereken tevhit, münacat ve naat gibi dini manzumeler yoktur. Şiirdeki kudretini daha çok gazellerinde gösteren Bahayî, bunların büyük bir kısmında âşıkane duyguları dile getirmiştir. Pek azında ise tasavvufi eda vardır. Onun tarzı da Şeyhülislam Yahya gibi şuh ve liriktir. Şeyhülislam olması şairliğini hiçbir şekilde etkilememiş ve ifadelerine hiçbir sınırlama getirmemiştir.

Şiirlerinden Örnekler

ÖRNEK 5 (Gazel)

ö                    OiJ* dL\                           4*15

^Jj^[1] 4I\ 4*J\                             ^j*jî

ö^jl^ ^^\

ija ^ ^a ^J^ l*5l^) aJL,T^ijil

ûijl^                           ^i Ji ^aja aJjJjS

û^A-i ¿jL^ A^JjI ¿aj> û ijlja Jijj^  j J'

^iji l—il^ jli ûj~*sjI ¿i^J ^Aja

ûijl^â Ji Aİl^ aT U A-^.^'

Müfte’ilün mefâ’ilün müfte’ilün mefâ’ilün

1           Gelse nesîm-i subh ile müjde şeh-i bahârdan Etse halâs bülbülü mihnet-i intizârdan

Sabah rüzgârı ile bahar sultanından müjde gelse de bülbülü bekleyiş sıkıntısından kur tarsa.

Bahar sözcüğü bu beyitte çiçek anlamında kullanılmıştır. Çiçeklerin şahı ise güldür. İkinci dizede bülbüle dair söylenenler de ilk dizede kendisinden müjde beklenenin gül ol­duğuna ilişkin tahmini pekiştirir.

2            Kırmızı dest-mâlini alsa ele arûs-ı gül Silmeğe eşk-i bülbüli zahm-ı cefâ-yı hârdan

Gül gelini, dikenlerin açtığı cefa yarasından ötürü bülbülün gözyaşını silmek için eline kırmızı mendilini alsa.

3            Erdi kemâle sâkiyâ cûş-ı mey-i hum-ı murâd Kurtulamaz mı dil dahi keşmekeş-i humârdan

Ey saki! İstek küpünün şarabının coşması, en olgun seviyeye erişti; gönül artık içki sonrası oluşan sıkıntı ve rahatsızlıklardan kurtulamaz mı?

4           Hırmen-i hüsni eyleme mâye-i cevr-i bî-dilân Ey gül-i ter sakın sakın sûz-ı dil-i hezârdan

Ey taze gül! Güzellik harmanını âşıklara eziyet etmek için kullanma; bülbülün gönlünün yanmasından çok sakın!

5           Merhem-i lutfun etmesin yâr Bahâyiyâ dirîğ Geçmeye tâ ki rîş-i gam câna dil-figârdan

Ey Bahayî! Gam yarasının, yaralı gönülden cana geçmemesi için sevgili lütuf mer­hemini esirgemesin.

ÖRNEK 6 (Gazel)

¿"jJ-İ i^j^ ^l jli OJ^ ¿As-âk ¿"jJ-İ iliT Oİ¿il-İi AJi VjAil

öA^iJj ^li ûjJlİ ALl A^jj^ Ji j«jJ-j iljT ojAil ¿j[2] ûVjl Jli As^£»

l*\ İji j                     Oiji jA                 j^jİJİ

j^jU ¿\jjil* 4^Jj\ Ja\ öj^

^Ulî 4üj ^jlj ^Jj ^j*s^ VjjJ j-jJ—j ¿ü ^\ ¿lh\   4«3 ji 4ü

jijlj J^*P J

j^*jJ—j ¿^^J^ ûj^*p ^^\                                   ^^jjji

l*\                        Jl^ j^fjİJİ Jjj^

j^ijJ—j ¿\j4 ^\ OİSİJS' 4j 4«3 j\ öj*

Oİ^) lû^ ® Jilî j*JjSi j^fjJ—j ¿li»lj jk^ ^\ 3jt ji ^J^j

1           Dağıtdın hâb-ı nâz-ı yârı ey feryâd neylersin Edüp fitneyle dünyâyı harâb-âbâd neylersin

Ey feryat, sevgilinin naz uykusunu dağıttın, neylersin? Bu yaptığınla bütün dünya­yı harap edip de ne yapacaksın?

Naz uykusunda olan güzelin uyanması fitneye neden olacaktır. Fitne çıkınca da dün­ya harap olup kıyamet kopacaktır.

2           Dil-i mecrûhuma rahmeyle kalsın dâm-ı zülfünde Şikeste-bâl olan murgı edüp âzâd neylersin

Yaralı gönlüme merhamet et de saçının tuzağında kalsın. Kanadı kırık kuşu özgür bırakıp da ne yapmak istiyorsun?

Aşığın gönlü kuş, sevgilinin saçları da tuzaktır. Gönül kuşu, saç tuzağına takılınca ya­ralanır. Ancak sevgili hiç umulmadık bir harekette bulunur ve yaralı kuşu serbest bırakır. Âşık çok şaşkındır ve ne yapacağını bilmez. Anlaşılan bu tuzaktan kurtulmak istememek­tedir. Çünkü yaralı kuşu salıvermek ona yapılabilecek en büyük kötülüktür. Hâlbuki sev­giliden beklenen önce bu kuşun yaralarını sarıp iyileştirmek sonra salıvermektir.

3            Edersin gerçi her derde tabîbim bir devâ ammâ Cünûn-ı ehl-i aşk olunca mâder-zâd neylersin

Ey doktor! Her derde bir çare bulursun ama doğuştan aşk delisi olana ne yapabilirsin?

Deliliğin yetmiş iki çeşidi vardır ve aşk en tehlikelisidir. Hele bir de anadan doğma aşk delisi olanlara maddi hastalıklara çözüm arayan doktorların yapabileceği hiçbir şey yok­tur. Bu yüzden âşık daha baştan kendisini tedavi etmek isteyen doktora bu konuda her­hangi bir ihtisası olup olmadığını sorar ve boşa uğraşmamasını salık verir.

nın farkında mısın” diye sorar. Beytin mazmunu rüzgârın siyah bulutları harekete geçire­rek büyük bir fırtınaya davetiye çıkarmasıdır.

5            Şehîd-i tîğ-i aşk-ı yârdur ser-cümle-i âlem Urup şemşîre dest ey gamze-i cellâd neylersin

Bütün âlem baştanbaşa aşk kılıcının şehididir. Ey cellat gibi yan bakış, elini kılıca uzatıp da ne yapıyorsun?

Sevgilinin kirpiğinin arasından yan bakışı, celladın elini kılıcına uzatması gibi yorum­lanır. Şair, sevgilinin bu hareketi karşısında şaşkınlık geçirir. Çünkü bütün âlem aşk şehi­didir ve bu yolda başlarını vermişlerdir. Başını veren şehitlere kılıç çekmek akıl işi değildir.

6            Güzel tasvîr edersin hâl ü hatt-ı dilberi ammâ Füsûn ü fitneye geldikde ey Behzâd neylersin

Ey Behzat! Sevgilinin benini ve ayvatüylerini çok güzel çizersin. Peki sevgilinin bü­yüleyici ve kargaşa çıkarıcı güzelliğine sıra geldiğinde ne yapacaksın?

Behzat, hem Türk hem de İslam resim sanatının en büyük temsilcisidir. Onun insan portlerinde çok başarılı olduğu bilinir. Bu gerçeğe göndermede bulunan şair, yüzde ben ve ayvatüyü gibi somut unsurları iyi çiziyorsun da füsun ve fitne gibi soyut durumları nasıl yansıtacaksın diye sorar. Bunu sorarken de aslında sevgilinin asıl güzelliğinin ya da farkı­nın ben ve ayvatüyünde değil güzelliğinde olduğu vurgulanmak istenir. Ayrıca insan port­resindeki asıl maharetin duyguları yansıtmak olduğuna işarette de bulunulmuştur.

7            Bahâyiveş değilsin kâbil-i feyz-i safâ sen de Tekellüf ber-taraf ey hâtır-ı nâ-şâd neylersin

Ey kederli gönül! Sen de Bahayî gibi mutluluğun feyzine erişmeye kabiliyetli değil­sin, tekellüf bir yana, neyleyeceksin?

Tecrid sanatıyla gönlüne seslenen şair, sözü uzatmaya gerek kalmadığını, doğrusunu söylemek gerektiğini vurgular ve son sözünü söyler: Hem gönlünün hem de kendisinin mutluluğa kabiliyeti yoktur.

ÖRNEK 7 (Beyitler)

Dil-i pür-âteş-i uşşâkdur çün kim harîdârı

N’ola ol Yûsuf-ı hüsnün olursa germ bâzârı

Güzellik Yusuf’unun pazarı ısınırsa şaşırmayın. Çünkü onun alıcısı âşıkların ateşli gönülleridir.

Pazarın ısınması alışverişin kızışması ve rekabet sonucu fiyatın artması anlamına gelir. Beyitte Hz. Yusuf’un Mısır’a ilk götürüldüğünde köle pazarında satılmasına telmih vardır. Bu satışta açık artırma olmuş ve sonunda Hz. Yusuf bir kefeye oturmuş, diğer kefeye altın konularak satışı gerçekleştirilmiştir. Bu manzarayla âşıkların gönül pazarını karşılaştıran şair, ateşli gönül pazarındaki satışın daha zor geçeceğini söyler.

Bûse-i la‘lin hüner cân ile erzân almadur

Şîve-i ehl-i muhabbet cân verüp cân almadur

Dudağından öpücüğü can ile ucuza almak hünerdir. Zaten aşk ehlinin tarzı can alıp can vermedir.

Bir alışveriş manzarasıyla karşı karşıyayız. Âşık canını verecek ve karşılığında sevgili­nin dudağından bir öpücük alacaktır. Şair bu alışverişi önce büyük bir hüner olarak gös­terir; çünkü sevgilinin yakut gibi kıymetli dudağı karşısında aşığın değersiz canının hiçbir hükmü yoktur. Ardından da bu alışverişin yadırganmaması gerektiğini, çünkü aşk ehlinin alışverişinin bu şekilde gerçekleştiğini söyler.

 

 

Özet

Osmanlı toplumunda şeyhülislamların şair olarak yeri­ni belirleyebilmek,

Osmanlı toplumunda ilmiye sınıfının en üst merte­besinde şeyhülislam bulunurdu. Eğitim, yargı ve fetva kurumuyla ilgili işlemlerin yanı sıra padişaha imamlık yapan üç hünkâr imamıyla birlikte “huzur dersleri”ne katılırdı. Bilim ve sanatın gelişiminde himaye gelene­ğinin etkin olduğu Osmanlı döneminde şeyhülislam­lar da şairleri himaye etmiş ve kendileri de şiir söy­lemişlerdir. Osmanlı toplumunda şeyhülislamlık ma­kamına erişen yüz otuz bir bilginden kırk dördünün şiir söylediği kaydedilmiş olmasına rağmen yirmi se­kiz şeyhülislamın şiiri günümüze ulaşmıştır. Bunlar­dan on beşi divan oluşturacak kadar şiir söylemiştir. Diğerleri şiirle meşgul oldukları halde divan oluştura­cak kadar şiir söylememişlerdir.

Şeyhülislamlar, makamlarının bir gereği olarak şiir söylemenin helal mi yoksa haram mı olduğuna dair sorulara cevap ararken şiirle ilgilenirler. Şiir söyleme­ye kabiliyeti olanlar ise ya manzum fetva verirler veya divan ve mesnevi tertip ederek şairler evrenine katı­lırlar. Kemal Paşazade, Yahya Efendi, Bahayî Efendi, Esat Efendi, İshak Efendi ve Ataullah Efendi gibi di­van sahibi şeyhülislamlar Türk şiirine katkıda bulun­muşlardır. Özellikle de Yahya Efendi bu şiirin en bü­yük üstatları kabul edilen Bakî, Fuzulî ve Nefî gibi şa­irler arasına girebilmiştir.

Ij'Îl Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülislam Bahayî’nin şiirlerini ^2 tanıyabilmek,

Şeyhülislam Yahya, XVII. yüzyılda klasik tarzı Bakî’nin eriştiği düzeyde sürdüren şairlerdendir. Siya­sal istikrarın olmadığı bir dönemde uzun süre şeyhü­lislamlık makamında bulunmuştur. Dönemin Neviza- de Atayî, Sabrî, Cevrî, Nailî, Nergisî, Ramî ve Rızayî gibi şairleri ona kasideler sunmuştur. O da şiirleriyle hayatı arasına ciddi bir mesafe koyarak melamet anla­yışına uygun şiirler söylemiştir. Özellikle gazellerinde dikkati çeken bu tutumunu Sakiname mesnevisi ile de pekiştirir. Rubai vezinleriyle gazel yazan ender şair­lerdendir. Konumu gereğince kasideye fazla itibar et­mez. Fakat yazdığı müzeyyel gazellerle bu tarzın yay­gınlaşmasına öncülük eder.

Şeyhülislam Yahya’nın en önemli eseri divanıdır. Şeyhülislâm Yahyâ Divanı geçen asrın başında İbnüle- min Mahmut Kemal’in sunuşuyla eski harflerle, daha sonra iki kez yeni harflerle basılır. Divandan başka

Yahya Efendinin fetvaları, Kaside-i Bürde’ye yazdığı Arapça tahmisi ve Kemal Paşazadeden tercüme ettiği Nigaristan adlı bir eseri vardır.

XVII. yüzyıl şeyhülislamlarından Bahayî Efendi de ancak küçük bir divan (divançe) oluşturacak kadar yazdığı şiirlerle edebiyat dünyasında yer alır. Şairli­ği yanında latifeleriyle de tanınır. Kendisine Bahayî mahlasını veren Yahya’nın etkisinde kalır. O da usta­sı gibi müzeyyel gazel söyler ve “olmaz” redifli müzey- yel gazelinde ustası Yahya Efendiye saygı ve sevgisi­ni gösterir. Devrin anlayışına göre bir divanda mutla­ka bulunması gereken tevhit, münacat ve nat konulu dinî manzumeler söylemez. Divanında “Sakiname” ve “Niyazname” başlıklı iki küçük mesnevisi vardır. Bun­lardan ikincisini, Kıbrıs’ta sürgün olarak bulunduğu dönemde affedilmek için IV. Murat’a yazmıştır.

Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülislam Bahayî’nin bazı şiir­lerini açıklayıp şairliklerine ilişkin değerlendirmelerya- pabilmek.

Şeyhülislam Yahya ve Bahayî, XVII. yüzyılda klasik tarzı sürdüren şairler arasında sayılır. Her ikisinin de şiirlerinde sadelik ve söyleyiş mükemmelliği dikka­ti çeker. Bununla birlikte Şeyhülislam Bahayî’nin ga­zellerine Sebk-i Hindî’nin soyut anlatımı ön plana çı­karan yaklaşımının da yansıdığı görülür. Hem bulun­dukları makam itibariyle hem de seçkin ailelerin bi­reyleri olmaları sebebiyle şairleri himaye etmekle kal­mamış, geleneğin belirlediği ölçüler içerisinde mü­kemmel gazeller söylemişlerdir.

Kendimizi Sınayalım

  1. 1.      Şeyhülislamlar, Osmanlı idari yapılanması içinde hangi teşkilat içinde yer alırlar?
    1. Askerî teşkilat
    2. İlmiye teşkilatı
    3. Saray teşkilatı
    4. Merkez teşkilatı
    5. Eyalet (taşra) teşkilatı
    6. 2.      Aşağıdakilerden hangisi divan veya divançe sahibi şey­hülislamlardan biri değildir?
      1. Yahya Efendi
      2. Kemal Paşazade
      3. Karaçelebizade Abdülaziz
      4. Bahayî Efendi
      5. Esat Efendi
      6. 3.      Şeyhülislam Yahya’nın gazel tarzındaki ustası aşağıdaki şairlerden hangisidir?
        1. Bakî
        2. Zatî
        3. Necatî
        4. Nefî
        5. Bahayî
      7. 4.      Aşağıdakilerden hangisi Şeyhülislam Yahya’nın şair kim­liğiyle ilgili özelliklerinden biri değildir?
        1. Şiirleriyle hayatı arasına ciddi bir mesafe koyması
        2. Sakiname türünde mesnevi yazması
        3. Rübai vezinleriyle gazel söylemesi
        4. Müzeyyel gazel yazan şairlerin başında gelmesi
        5. Kaside nazım şekline yenilikler getirmesi
      8. 6.      Aşağıdaki beyitte altı çizili kelimelerle şair aşağıdaki sa­natlardan hangisini yapmıştır?

Bilürken bî-bekâ olduğun âb üzre olan nakşın Bu meftûnluklara ârâyiş-i dünyâ mıdır bâis

  1. Tezat
  2. Teşbih
  3. Telmih
  4. İham-ı tenasüp
  5. Tecnis
  6. 7.      Mehmet Bahayî Efendiye “Bahayî” mahlasını aşağıdakiler- den hangisi vermiştir?
    1. Şeyhülislam Yahya
    2. IV. Murat
    3. Nefî
    4. Nabî
    5. IV. Mehmet
    6. 8.      Bahayî’nin “Niyazname” başlıklı şiirini yazış nedeni aşa- ğıdakilerden hangisidir?
      1. Tütün konusunda verdiği fetvadan pişmanlık duyması
      2. Şeyhülislam Yahya ile dostluğunu pekiştirmek istemesi
      3. Divanında dinî nitelikli şiir bulunmamasını eleşti­renlere cevap olarak yazması
      4. Şeyhülislamlık görevinden alınmaması için IV. Murat’a yazması
      5. Kıbrıs’ta sürgün olarak bulunduğu dönemde IV. Mu­rat tarafından affedilmek için yazması
      6. 9.      Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülislam Bahayî’nin ortak özel­liği aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Sakiname başlıklı mesnevi yazmaları
        2. Gazellerinde rubai vezinlerini kullanmaları
        3. Nigaristan çevirisi yapmaları
        4. Kaside-i Bürde şerhi yapmaları
        5. Niyazname başlıklı mesnevi yazmaları
    7. 10.  Kırmızı dest-mâlini alsa ele arûs-ı gül Silmeğe eşk-i bülbüli zahm-ı cefâ-yı hârdan Yukarıdaki beyitte gül, aşağıdakilerden hangisine

benzetilmiştir?

  1. Mendile
  2. Gözyaşına
  3. Geline
  4. Dikene
  5. Bülbüle
  6. b Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden göz­

den geçiriniz.

  1. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden göz­

den geçiriniz.

3. a

Yanıtınız yanlış ise “Şeyhülislam Yahya” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

4. e

Yanıtınız yanlış ise “Şeyhülislam Yahya-Edebi Kişili­ği” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

5. b

Yanıtınız yanlış ise “Şeyhülislam Yahya-Edebi Kişili­ği” konusunu yeniden gözden geçiriniz.


6. d Yanıtınız yanlış ise “Örnek 4” konusunu yeniden


 

gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Şeyhülislam Bahayî” konusunu

yeniden gözden geçiriniz.

8. e Yanıtınız yanlış ise “Şeyhülislam Bahayî” konusunu

yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Şeyhülislam Yahya ve Şeyhülis­

lam Bahayî” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

10. c Yanıtınız yanlış ise “Örnek 5” konusunu yeniden

gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

Divan şiiri geleneği içinde şairler pek çok konuyu manzum biçimde işleyebilmişlerdir. Manzum sözlükler, manzum ta­rihler, manzum tıp kitapları yazmışlardır. Bu geleneğe uyan şeyhülislamlar da manzum fetvalar vermişlerdir. Bunun ya­nında şeyhülislamların divan şiiri geleneğine uygun biçimde çok güzel şiirler yazdığı, hatta Yahya Efendi ve Bahayi Efendi örneğinde olduğu gibi kendi yaşadıkları dönemin önde gelen şairleri arasına girdiği bilinmektedir.

Sıra Sizde 2

Şeyhülislam Yahya, divan şiiri geleneği içinde Bakî ile Nedîm arasındaki zinciri tamamlayan halka konumundadır. Gazel­lerindeki söyleyiş mükemmeliğiyle çağdaşlarına örnek olur. Ele aldığı konulardan biçim tercihlerine kadar geleneğe uy­makla birlikte geleneğin imkânlarını da zorlar. Rubai vezinle­riyle gazel yazan ender şairlerdendir. Konumu gereğince ka­sideye fazla itibar etmeyen Yahya, yazdığı müzeyyel gazeller­le bu tarzın yaygınlaşmasına öncülük eder. Çağdaşı olan şa­irleri korur. Bunun en somut göstergesi ise Nevizade Atayî, Sabrî, Cevrî, Nailî, Nergisî, Ramî ve Rızayî gibi şairlerin ona sundukları kasidelerdir.

Sıra Sizde 3

Saki, sun kadehi! Varsın bana sarhoş desinler; o deli uslan­madı gitti, desinler.

Herkes kadehini burada doldurmaktadır; şimdiden sonra bu mescide artık meyhane desinler.

Gönül evini yık, taş üstünde taş bırakma; sen böyle yap onu, varsın eller ona yıkık-dökük yer desinler.

Senin gönlünde Allah’tan başka şeylerin görüntülerinin ne işi var? Layık mı bu ki Kâbe’ye puthane desinler?

Yahya’nın sözleri hep muhabbet sırlarına dairdir; dostlar işi­tip yabancıya söyleme, desinler.

Yararlanılan Kaynaklar

Altunsu, A. (1971) Osmanlı Şeyhülislâmları. Ankara: Ayyıl- dız Matbaası.

Bilkan, A.F. (2006). “Klasik estetikte yeni yönelişler: Orta Klasik Dönem (1600-1700), Türk Edebiyatı Tarihi. Edi­törler: Talat Halman vd. Ankara: Kültür ve Turizm Ba­kanlığı Yayınları.

Bilkan, A.F.-Çetindağ, Y. (2006). Şeyhülislam Şairler. Anka­ra: Hece Yayınları.

Çetindağ, Y. (2006). Şeyhülislâm Mehmed Ataullâh Efendi Di­vanı. İstanbul: Fatih Üniversitesi Yayınları.

Düzdağ, M. E. (1972). Şeyhülislam Ebussuûd Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı. İstanbul: Enderun Kitabevi.

Ertem, R. (1995), Şeyhülislâm Yahya Efendi Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları.

İsen, M. (2010). Tezkireden Biyografiye. İstanbul: Kapı Yayın­ları.

Kavruk, H. (2001). Şeyhülislam Yahya Divanı. Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Ramiz (1994). Âdâb-ı Zurafâ. Hazırlayan: Sadık Erdem, An­kara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Tolasa, H. (1979). Şeyhülislâm Bahayî Efendinin Divanından Seçmeler. İstanbul: Tercüman Yayınları.

Başvurulabilecek Kaynaklar

Abdülkerimoğlu, A. (1998). Beliğ, Güldeste-i Riyâz-ı İrfân. Ankara: Anıl Matbaası.

Doğan, M. N. (1997). Şeyhülislâm Esad Efendi Eserleri ve Di­vanının Edisyon Kritiği. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Doğan, M. N. (1997). Şeyhülislâm İshak Efendi Hayatı, Eserle­ri ve Divanının Edisyon Kritiği. İstanbul: Milli Eğitim Ba­kanlığı Yayınları.

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

Kılıç, F. (1998). XVII. Yüzyıl Tezkirelerinde Şair ve Eser Üzeri­ne Değerlendirmeler. Ankara: Akçağ Yayınları.

Uzunçarşılı, İ.H. (1988). Osmanlı Teşkilatında İlmiyye Teşki­latı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Zilfi, M. C. (2008). Osmanlı Uleması. Çeviren: Mehmet Faruk Özçınar, Ankara. Birleşik Yayınları.

 

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI

 

 

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

  1. yüzyıldaki yenilik arayışları içinde Nefî’nin yerini belirleyebilecek, Nefî’yi ve eserlerini tanıyabilecek,

Nefî’nin şairliğine dair değerlendirmeler yapabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

Sebk-i Hindî                                           •   Nefî

Mevlevilik                                               •   IV. Murat

Müzeyyel Gazel                                      •   Rahşiyye

Rubai                                                      •   Hiciv

Kaside                                                     •   Siham-ı Kaza

İçindekiler


       
   
  • GİRİŞ
  • NEFÎ
  • NEFÎ'NİN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER
 
   
 

 

 


XVII. Yüzyılda Yenilik Arayışları ve Nefî

GİRİŞ

Divan şiiri geleneği içinde yenilik arayışları hep üslup düzeyinde olmuştur. Kişisel arayış­ların ilk somut örneği olan Türkî-i basit, devir üslubu içinde diğer şairler tarafından sade­lik düzeyinde algılanmıştır. Fars şiirinin ustalarına benzeme çabalarının yanı sıra yerlilik arzusunun doğal sonucu olan bazı arayışlar, üslup kategorilerinin oluşmasına zemin ha­zırlamıştır. Öyle ki Osmanlı saray çevresinde gelişen edebiyatla Osmanlı taşrası olarak ni­telendirilen şehirlerde yaşayan şairlerin temsil ettikleri edebiyat anlayışı arasında estetik kabuller düzeyinde olmasa da söyleyiş ve konu seçiminde bazı farklılıklar görülür. Rume­lili şairlerin divan şiirine getirdikleri duyarlık ile Osmanlı coğrafyasının doğusunda yeti­şen şairlerin saray çevresindeki şairlerden ayrılan üslup anlayışları, divan edebiyatının do­ğal seyri içerisinde ortaya çıkan ve kendi doğasının havasını taşıyan arayışlardır. Osmanlı edebiyatı, bu arayışların ve diğer dağınık tecrübelerin ortak dil ve estetik anlayış çerçeve­sinde geleneksel bir yapıya bürünmesinden başka bir şey değildir.

XVI. yüzyılda, özellikle Kanunî döneminde biçim ve içeriğiyle klasik bir yapıya kavu­şan divan edebiyatı, XVII. yüzyılda da bazı yenilik arayışlarıyla varlığını sürdürür. Sebk-i Hindî, dönemin şairlerinin eserlerinde belirginleşen hayal inceliği, terkipli söyleyişlere dayalı paradoksal imgeler ve alışılmamış bağdaştırmaların kullanımı gibi özellikleriyle bu üslubun temsilcisi olmayan şairleri de etkiler. Ayrıca Sebk-i Hindî’nin XVII. yüzyıldaki temsilcilerinin genellikle toplumun orta sınıfından ve Mevlevilik paydasında buluşan şa­irlerden oluşması Mesneviyi belirleyici konuma getirir. Şöyle ki Mevlevi şairler Mesnevi ilgisi ve Farsça bilgileriyle Fars şiirindeki arayışları takip edebilecek donanıma eriştikleri için Hint üslubunu devşirmekte daha şanslı sayılabilirler. Ayrıca Mesnevi ve Divan-ı Kebir, Hint üslubunun temsilcisi konumundaki şairlerin mistik eğilimlerini beslemiş olabilir.

Diğer taraftan XVII. yüzyıla kadar kuralları iyice belirginleşip gelenekselleşen nazım şekillerinin kullanımında yeni arayışlar ve yönelişler dikkati çeker. Şeyhülislam Yahya’nın rubai vezniyle gazel yazması sıra dışı bir deneme gibi kalsa da müzeyyel gazel söyleme eğilimi, diğer şairlerce de benimsenir. Osmanlı sadrazamlarından Pir Mehmet Azmi Efendi’nin oğlu Mustafa Haletî’nin rubai söylemede, Nefî’nin ise kaside tarzındaki ısra­rı ve yenilik arayışları daha sonra yetişen şairler tarafından fark edilerek nazire geleneği içinde karşılığını bulur.

XVII. yüzyıl şairleri yenilik arayışları çerçevesinde hangi nazım biçimlerine yönelmişlerdir?


NEFÎ

Nefî, II. Selim’in saltanatının son yıllarında, tahminen 1572’de Osmanlı siyasal merkezi­nin uzağında, Erzurum’un Hasankale (Pasinler) ilçesinde dünyaya geldi. Pasinler sancak­beyi Mirza Ali’nin torunu, Sarıkamış sancakbeyi Mehmet’in oğludur. Adı, Ömer; ilk kul­landığı mahlası “zararlı, zarara ait” anlamındaki Darrî’dir. Gelibolulu Mustafa Âlî, Erzu­rum defterdarlığı sırasında tanıştığı şaire, Nefî (yararlı, faydaya ait) mahlasını verdi. Bu hususu Nefî “sühan” redifli kasidesinde şöyle ifade eder:

Eyledin mahlas-ı Nefî ile kadrüm efzûn

Zihn-i pâkümde görüp kuvvet-i iz‘ân-ı sühan

Zihnimin saflığındaki söz kavrama kudretini görüp Nefî mahlasıyla değerimi artırdın.

Birbirinin tam zıttı olan iki mahlas arasındaki gelgitler, Ömer Nefî’nin hayatını biçim­lendirdi. III. Murat ve III. Mehmet döneminde Erzurum medreselerinde tahsil ve terbi­yesini tamamladı. Henüz çocukken onu bırakıp Kırım hanının yanında nedimlik görevi üstlenen babasını hicvettiğine bakılırsa çok iyi bir çocukluk dönemi geçirdiğini söylemek zordur. Aşağıda iki beyti alıntılanan hicivde Nefi; babasını, başına gelmiş bir bela olarak nitelendirir:

Saadet ile nedîm olalı peder Hâna

Ne mercimek görür oldu gözüm ne tarhana

Peder değil bu belâ-yı siyehdir başıma

Sözüm yerinde nola güç gelirse ger Hâna

Daha aile çevresinde otoriteyle çatışan şair, yetiştiği döneme kadar Osmanlı kültür ve sanatında çok da etkili olmayan Erzurum’daki muhitlerde Darrî mahlasıyla söylediği şi­irlerle dikkat çekmeye başladı. Gelibolulu Âlî’nin Erzurum defterdarlığı sırasında onunla tanıştı. Celali ayaklanmalarını kanlı biçimde bastıran Kuyucu Murat Paşa ile irtibat için­de oldu. Muhtemelen I. Ahmet’in saltanatının (1603-1617) ilk yıllarında, Kuyucu Murat Paşa’nın tavsiyesiyle İstanbul’a gitti. Devrin sultanlarına, bürokrat ve devlet adamlarına kasideler sundu. I. Mustafa (1617-1618; 1622-1623), II. Osman (1618-1622) dönemlerin­de şiir söylemiş olmasına rağmen şöhretinin zirvesine IV. Murat (1623-1640) zamanında ulaştı. Padişahların iktidar sürelerinin önceki asırlarda olduğu kadar uzun olmadığı, ve­zir ve sadrazamların sıkça değiştiği, siyasal istikrarsızlığın aziller, tayinler ve hatta idamlar şeklinde tecelli ettiği bu dönemde Nefî de payına düşeni aldı. Üç defa azledildi. Edirne’ye sürgüne gönderildi.

Nefî övgüleri kadar, hatta daha fazla, yergileriyle şiir çevrelerini meşgul etmeye başla­dı. Hicivleri hayatına mal oldu. Tam olarak tarihi ve sebebi bilinmemekle birlikte, büyük olasılıkla 1635 yılının Ocak ayında IV. Murat’ın emri veya izniyle idam edilen şairin ce­sedinin denize atıldığı rivayet edilir. Bu tarih, IV. Murat’ın merkezi otoriteyi sarsacak her türlü girişimi, tehlikeli gördüğü her tepkiyi şiddetle bastırdığı yıllara rastlamaktadır.

KİTAP                Nefî’nin öldürülüşüyle ilgili söylentilere dair bilgi edinmek istiyorsanız Metin Akkuş’un

^Nefî Divanı, Akçağ Yayınları, Ankara 1993, adlı eserinin 17-18. sayfalarını okuyunuz.

Şairliği

XVI. yüzyılda biçim ve içeriğiyle sistemli bir yapıya kavuşan klasik anlayış, daha sonraki dönemlerde de temsilcilerini bularak devam eder. Nedîm’in isabetli bir biçimde belirttiği gibi kaside tarzının ustası olarak Nefî görülür:

Nef’î vâdî-i kasâidde suhan-perdâzdur

Olamaz amma gazelde Bâkî vü Yahyâ gibi.

Nefî kaside alanında söz ustasıdır. Ancak gazelde Bakî ve Yahya Efendi gibisi olamaz.

Nefî, kaside nazım şeklinde ulaştığı söyleyiş ve anlatım ustalığıyla çağdaşlarını oldu­ğu kadar kendisinden sonra gelenleri de etkilemiştir. Öyle ki ondan sonra kaside söyleyen her şair Nefî Divanı’nı, hicve meyledenler de Siham-ı Kaza’yı dikkate almak zorunda kal­mıştır. Nefî Divanında 62 kaside yer alır.

Divan şiirinin en büyük kaside ustası, övgü ve yergi şairi olarak tanınan Nefî, aslın­da tam bir mizaç adamıdır. Şiir diline medhiye (övme), fahriye (övünme) ve hicviye (yer­gi) biçiminde yansıyan şairlik kabiliyeti, esas itibariyle onun otoriteyle çatışma ve güç­lü benlik duygusuyla ilişkilidir. Şiirlerinde hemen her şeyin “ben” üzerine kurulmuş ol­ması, babasını ve siyasal piramidin zirvesindeki isimleri eleştirisi, başlangıçta tercih etti­ği Darrî mahlası şairin psikolojisi ve ölümünü hazırlayan sebeplerin kökeni konusunda psikanalistlere söz söyleme imkânı verebilecek ipuçlarıdır. Gelibolulu Âlî’nin, Erzurum’da Darrî mahlasıyla söylediği şiirleriyle tanıyıp Nefî mahlasıyla onurlandırdığı bu hiciv us­tası, her ne kadar şiirin ve sanatın merkezi olan İstanbul’da Darrî mahlasını kullanmamış olsa da eserlerini hep mizacının anahtarı sayılabilecek ilk mahlasının etkisi altında yaz­mıştır. Öyle ki Siham-ı Kaza’da başta babası olmak üzere geleneğin kabulleri gereğince övülmesi beklenilen kişileri yermiştir. Hicivlerinde yer yer argo ve küfür kullanan Nefî, özellikle saygı duyduğu kişilerle manzum şakalaşmalarında söz oyunlarına başvurmuş ve bu tarz şiirleriyle sözlü kültür ortamlarında anılacak güzel örnekler vermiştir.

Övgülerinde ve yergilerinde kaside formunun kurallarını altüst ederek şiirin merkezi­ne kendini yerleştirmiştir. Hiç şüphesiz Nefî’nin şiiri, övgü ve yergiden ibaret değildir. Fa­kat şair, çok başarılı olduğu gazel tarzında bile kasidelerine hâkim olan ruh halini yansıta­bileceği yollara başvurmuştur. Şöyle ki divan şiiri geleneği içinde müzeyyel gazel söyleme eğilimi XVII. yüzyılda yaygınlaşmış ve bu tarz gazellere Şeyhülislam Yahya’dan sonra en çok Nefî itibar etmiştir. IV. Murat’ı kasidelerinde övmekle yetinmeyip gazellerinin mah­las beyitlerinden sonra eklediği birkaç beyitle de övmeyi ihmal etmemiştir. XVII. yüzyıl­da kendisine en fazla müzeyyel gazel yazılan kişi IV. Murat ve onun için en çok müzeyyel gazel söyleyen şair ise Nefî’dir.

Nefî şiirde ses unsuruna önem veren, dilin musikisini yakalayabilen şairlerdendir. Bil­hassa gazellerindeki ritmik akışkanlık ve şiirini idare eden musiki, devrin atmosferi için­de fark edilmekle kalmamış, daha sonra da onun hakkında söz söyleme gereği duyanlarca vurgulanmıştır. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Nefî ve Nedim için “ikisi de baştan başa ses ve edadır” diyerek işaret ettiği bu husus, müstakil çalışmalara konu olmuştur. Nefî, az sayıda gazel söylemiş olmasına karşın gazel şairi olarak da çağdaşlarını ve kendinden sonra yeti­şen şairleri etkilemiştir. Ele aldığı konulardan biçim tercihlerine kadar geleneğe uymakla birlikte zaman zaman geleneğin imkânlarını zorlar.

Ömer Nefî, yaşadığı döneme kadar divan şiiri geleneği içindeki bütün arayış ve tecrü­beleri devralmakla birlikte mizacının ve devrin şiir anlayışında giderek yer bulan Hint üs­lubunun etkisiyle mübalağa sanatını şiir anlayışının merkezine yerleştirir. Şair, her ne ka­dar Hint üslubunun tam bir temsilcisi sayılmasa da bu tarzın en büyük ustası Nailî tara­fından övülmüştür. Nailî, bir müzeyyel gazelin imkânları çerçevesinde Nefî’yi överken şi­irin başlığında onu sultanu’ş-şuara (=şairler sultanı) olarak takdim eder. Gazelin zeyl be­yitlerinde onun söze ruh veren eşsiz bir şair olduğunu söyler.

Nefî’nin şiirlerine işleyen Mevlana sevgisi ve özellikle Türkçe Divanında birkaç ör­nekle yetindiği halde Farsça Divanı’nda ciddi bir yer tutan rubailerindeki bilgece söyle­yişler, mistik şiirin peşinde olanların dikkatini çekmiştir. Belki de kasidelerinde “ben”iyle
bu denli öne çıkan bir mizacın gazellerde ve Farsça rubailerde eriştiği dinginlik bu şiirle­ri çekici hâle getirmektedir.

Osmanlı taşrasında dünyaya gelip şiirin merkezi olan İstanbul’da bütün sanat çevrele­rinin dikkatini çeken, kendince bir üslup geliştiren Nefî, hem gazel ve kaside şairi hem de bedelini canıyla ödeyen bir hiciv ustasıdır. Özellikle musiki meclislerinde icra edilen güf­teleri ve dillerde dolaşan nükteleriyle Türk kültür ve sanat hayatında yerini almıştır.

Nefî’nin divan şiiri içinde övgü ve yergi şairi olarak önemi nedir?

Eserleri

Nefî edebiyatımızın iki dilli ve sivri dilli şairlerindendir. Türkçe şiirleriyle şöhretin zirvesi­ne ulaşan şair, Farsça Divan tertip ederek bu alanda da iddialı olduğunu gösterir. Sivri di­linin ürünü olan hicivlerini ise Siham-ı Kazada toplamıştır. Şimdi bu eserleri biraz daha yakından tanıyalım.

Türkçe Divan: Nefî’nin en önemli eseridir. Kahire’de ve İstanbul’da eski harflerle ba­sılmış, çeşitli antolojilere Nefî Divanından örnekler alınmıştır. Atatürk Üniversitesi’nde eserin tam metni doktora tezi olarak hazırlanmış ve popüler neşri yapılmıştır (Akkuş 1993). Birkaç kez Nefî Divanından seçmeler yapılmış ve yayımlanmıştır (İpekten 2000; Pala 2005).

Farsça Divan: Fazla hacimli bir eser değildir. Şairin rubailerini (171 adet) ve “Tuhfetü’l- Uşşak” başlıklı uzun bir mazumesini (97 beyit) ihtiva etmesi bakımından önemlidir. Di­ğer nazım biçimleriyle de yazılmış az sayıda şiir içermektedir. Mehmet Atalay tarafından doktora tezi hazırlanmış, eski harfli metni yayımlanmıştır. (Nefî, Farsça Divanı, haz. Meh­met Atalay, Erzurum 2000).

Siham-ı Kaza: Nefî’nin en ünlü eseridir. Hicivlerinin bir araya getirildiği bu eserde, hicvin ve mizahın bütün çeşitlerine örnek bulunabilir. Latifelerden küfürlere, imalardan ithamlara kadar her düzeyde hicviye ihtiva eden bu eser, şairin eleştiri oklarının hedefi olan babasını, devrin bürokratlarını, şairlerini ve din adamlarını ortak paydada buluştu­rur. Tam metni ilk defa Metin Akkuş tarafından yayımlanmıştır (Ankara 1998).

NEFÎ'NİN ŞİİRLERİNDEN ÖRNEKLER

ÖRNEK 1 (Kaside)

Divan şiirinde at, bazen benzetme unsuru ama çoğu kez gerçek hayatın vazgeçilmez bir fi­gürü olarak işlenmiştir. Biçimsel özellikleri, takım ve taklavatı şiirsel imgelerle anlatılmıştır. Şairler şiire dair görüşlerini atla ilgili kavramlarla somutlaştırmışlardır. Söz meydanında şiir atının usta binicileri şairlerdir. Nefî de bunlardandır. Fakat, onun atla ilgili benzetme, me­caz ve mazmun kullanmasında bu geleneksel ifade biçimi kadar şiirlerine sinmiş at sevgi­sinin de payı vardır (Küçük 1989: 503-516). Şair üç kasidesini bu güzel hayvana ayırmıştır.

IV. Murat’ın ‘fermanıyla’ yazdığı aşağıdaki rahşiyyesinin nesibinde padişahın atlarını teker teker tanıttıktan sonra medhiyeye geçmiştir. 84 beyitli kasidenin 52 beytinin nesib bölümüne ayrılmış olması dikkat çekicidir. Aşağıda sadece nesib bölümü açıklanan bu ka­sidede şair, bir bakıma atları değil, IV. Murat’ı övmektedir. Bunu yaparken de atlara olan ilgisini ortaya koymaktadır. Şair 53. beyitle medhiyeye giriş yapar. Medhiye 77. beyte ka­dar devam eder. Nefî, diğer kasidelerinde örnekleri görülen övgü kalıplarıyla IV Murat’ı yüceltir. Medhiyenin sonuna doğru yine padişahın bincilik vasıflarını hatırlatma gereği duyar. Bir dua beytiyle fahriyeye geçer. Şarktan garba ne kadar şair varsa onlara meydan okur. Urfî kadar meşhur olma beklentisini dillendirir. Padişahın emriyle başladığı sözleri­nin sonunda maksadının hasıl olduğu ümidiyle dua ederek kasidesini bitirir.

 

jl— ij* jlkL^ı jL^l ^J"4 ji jjjl^ j ^Aj ¿jl.

il; jl^ jlLi^ ^«li ^*J5 4^" ûJsPj^ jJ^j» «^j»i 4ûPl^ l-^ 4İ

ji»jl 4jI^) lSÎ jSjij^^ 4^"

ûJJj» ^-îS ^ 4¿l^ ^-i^T jjp'j. ljjilj 4Ll 4^jjii jku» j3 4^1ji

^lP jJ»l ûjjjl ¿l— 4»l^ jJtfji l—jl 4İbP A^t^JS' ^-SJ 4tal j^^

jSl jl-t 4~ljl ^Jjİjİ Ja^sj ^J®

4İ j^>4İ 4Sljjj 4İijS J* ÛjJİ

«S' U*j jl^>                                    jl jl¡t 4^J

l^ 4İ lÂ*P 4İ ^¡a J* 4Jjl           lSl

jJ^l* 4Pl^jl j^l Jl; jijjİ

Û ûji^ ^i 4İ 4Jj^lj^ ^ijjjjj 4^Jjl

¿i 4-^^T vj«j¿ jjS j. ^Llp jjjl LâP ^«jjJjl ¿Vl^ j ^¿l^ jJ® J.

jl^j* ü ^jJt ^J^l^ 4jl jjjl j£a

Ut ü «Ail J&l b ^j£\¿

JiL ^ljj 4^Ll ^i 4İ 4S' jjjl 4âJ lAjijl j. 4J»l «^— jjJS ûjljj 4^İl^

j*jJt ûJiJl ^¡-S' Jjjl 4*l— jjAjI

^*1 ^.ls^ jSl jPli» j. 4^îl

«S lûiP l¿£Jü j. ^jJt ^J^l^ 4^J ljjjrf ^i ^¿J^jl j^jl 4Jj il;® j.

jj^T jl;» 4S IjjS ^jJt ^J^l^ 4^j l^^iP 4-^ Jü jl ¿jl jJjiji

jJjl 4^ül JiJ. ^ljj ^-S jjjl ûiJ.

l^ip IîjS ^-jJS' j jj Jlj ^-Sj

«S' jj^jl^ j ûjJ^ jl jl^j* 4^J

lv¿ 4^ jJjl jJjl                                                          jJ^JS lSl

OVj^1 O“j* j^fjjAjl O“jJ A^^ıl

liL^l jjjl oA^il <j1^lîj a^J

jjil^ Aİlj^ a1**» Oji^ OAj1 Ijjj jii“ jl Aİp^) ^/p jAjl jj“

jA^j/^ jA Ai oAjjpLj ^1^^ jl l^5 Ol^ OlA«* ol ^SjjJjl aT

A*l> O-^T Aiil* Aj Ojl> A^l^ü

l^ ^1^5 /Tl jjljl Akâî jT*

jA^J“ OjP                          ^^¿l “j^ ^A“l ^^¿l

^^>l OAİjj ı£jg <3jj ^jij/ûj aT

oAj“ oj*%* Oji£ ^jlijj jT a^jjT ^¡1                 jJ ^Ajl aj“L)

^¿¿j J^-Jjj ^Aiil* aTjj ^“lûsPİ Vl J-«-i1jJ 0“jj jj         A^jjJj

o“1j" Ol^- oImî^* J<b«,^l a^j ljj OAjjj jjij Ai aT

^^¿jj jA-^jjj^                                                          Vjl

lj^^ j Ojs o“ Ajjj iTl j“jjljj aT

jUid ^»j “jT ^AjI jLls Oj^jl J^T

li** ^L* A^jP Oji^ jT A^ljl

A^TÜjjT' aT jA-^jjjk O^jl O“j Ia aİ^L^i ji Aİjİ ^¿«P j“jAii

OajjsJT Oj^jl dbT Aii^jT jjJjjjl

li Vjl OU ^^«.sjl . a5 ^^¿l

^^¿J3^ J^l ^¿l^ “j^ aJjI ^Jj^

Oj1 ^l«3 OAiPj^                       jA j“ A^J

jj^jî1 jJlj^ ^ J^J jji 4r* .

l^5 jTl Ajj*^ Aijjj jA A^ljl

oAiil ^¡T a^1 İpT ^■l“ ^^¿j

l“l AİjT jj ^î^A* ^^¿jJjl jj^ljj

Olfj^ J^i^* “jT Ajjj OltfM i^mj ^ip Ajij^ a!*^ loü

 

flj— J-* fJİ 4^5j1 «S 4^1 fli) ûij.

L5                 «“O J. jjJS ûjlsâj 4^İlo

jS ûJ*J4 jÂ^l jli J. ûJİ^ J. 4^1jl

lSl fljl Ji ^ijJjl jijl jJSJS ûjAj

«^Jjj ûJi-jjâ jJ^JS 4İjt li— OjJİ J ^*jjl 4i*lJİİ 4İ^

4^SJ,sjl 4S jJ-~Ji jJ¿lt ûij.

İjÂ^ j ûjS ûjj ji 4JjJj jJjl j

JJJJİ 0.*L3 4&lo> lC* j ^jl jL^JO l*l 4^îSjJL1  Jij jJ^Ljj

4jliPj «.«o j. jiji ûjlsâj 4^AS ÜjS jiili^ ^jlt 4j ûjI^ 4^1^l;

fj— ^jaT                             ^^«Ji jJ^lt ^*li

ln— ^l-ji ^ 44,^ J-;^) ^^jj

jl^jjj 4^ijl fJİ 4^SJ,sj1 ûj1>

1jA jl-jj5 4J«^^* ^^^İ jJjl jj

p* 4S' j'jf'j-» ^■li ^ji lji 4^Jj1 jJ«S^jJ^ jJj 4j«j\j jJ^ljj

4jj3 JJj^ jl jjjJ* jijS Jjl jJi l— jJjl^ rJ^ JjJS ^*lJil

ûi 4aJj1 flj— 4jL** ûJ-ÂJİ^ ûJÂJ^

Las** j. jijl 4««j 4^jl jlj

f'j- 4^SJsj1 4Jjlİ 45jt jA OJîilo l^Âj    jl^ jJjl 4Jjl ûl^i j.

^Ji Jil** lSl j^* 4j1 jİJîJi ls^ j J"* ^—i j^-Jj. ûJLlP 4^—Jj

ûJiiT ^ ûJjl ^JjÂJ 4^J JijJt jj jjt

lîPj j rJ^ ^Ji ^J^J. fJ*jiS jjjJ* ^^lSj— ûJijj ^®^—l

^Pl jJİj.                     uA ÛJİ^ ûJ-â

ûJjiji 4^i Jjl ^hjJİ Jjl ^jj jl l;j ^J— ^jJ ûj«*» rJ^ ^^i

 

^jjj^î a1a Aî^ jjljl a^sS OU*j1 Vj* £i^> aSjj Jp- jjJjl J^l jA5 jj

jlAil /Si A^ljl                                      ^i^l jj^ljj

bâs^l jj Oji^ Ol*j Ai jA A^JjI

OLm) ^¿aT jAj1 ^«T jAİ al IpA*

lcl A^îl aJj jjjl A^)j3 ^«STj

^ijj ıSl jTı jj^ij ı^j5 ^¡S jAİ ji «-«£*? aSj j“ijj aT

J.£ A^ljl jü A«^lP ^L* oA-uü ijj A^jj^ Ojjj A«^jj^ Aiijjj J*i

A*Aİ ¿5jL* ^■j Jjl                                 jJ jA«a3j^

lA^ Ji IST aJjI jlj^ aL)A*^ aT

DER MEDH-İ ESBÂN-I SULTÂN MURÂD HÂN (Sultan Murat’ın Atlarının Övgüsü)

Fe ‘ilâtün fe ‘ilâtün fe ‘ilâtün fe ‘ilün

1    Bârekallâh zihî rahş-ı hümâyûn-sîmâ

Ki komuş nâmını sultân-ı cihân Bâd-ı Sabâ Allah bağışlasın, ne mübarek yüzlü at ki cihanın sultanı onun adını Bâd-ı sabâ koymuş. Beğenilen, arzu edilen varlıkları nazardan korumak için “maşallah ve barekallah” gibi kalıplaşmış dua sözcükleri günlük konuşma dilinde sıkça kullanılır. Nefî de “barekallah” iba­resiyle başladığı kasidesinde IV. Murat’ın Bâd-ı Sabâ adını verdiği atının güzelliği karşısında hayranlık duyguları içinde olduğunu sezdirmektedir. Padişahın atları içinden Bâd-ı Sabâ’yı ilk başta anarak divan şiirinin bu terkip etrafında oluşan hayallerini devreye sokmak niye­tindedir. Bâd-ı sabâ (sabah rüzgârı, seher yeli) halk ve divan şiirinde sevgiliyle âşık arasında postacı, gül ile bülbül arasında iletişimi ve etkileşimi sağlayan doğa unsuru olarak geçer. Pa­dişahın atına bu adı vermesi, sözün şiirselliği kadar atın ataklığıyla da ilgilidir.

2    Ne Sabâ sâ’ika dersem yaraşur sür‘atde Ki segirdürken ana sâyesi olmaz hem-pâ

Saba neymiş, süratte (ona) yıldırım desem yaraşır. Çünkü koşarken ona gölgesi (bile) eşlik edemez.

Şair, ilk beyitte padişahın verdiği adın şiirselliğine itimat ederek kullandığı ‘bâd-ı sabâ’ terkibinin çağrışımından ikinci beyitte vazgeçmiş gibi görünerek atın ataklığını vurgula­mak niyetindedir. Rücu sanatını kullandığı bu beyitte, atın çabukluğunu belirginleştirmek için sabâ yerine sâika (yıldırım) adını önerir. Sonra abartılı bir biçimde, bu ata gölgesinin bile yetişemediğini söyler. Oysa herhangi bir nesnenin veya canlının gölgesinin önde veya arkada olması kendisiyle ilgili değil, güneşin konumuyla ilgilidir.

3     Bırakur anı dahi sâyesi gibi yolda Olsa ger şâtır-ı endîşe ile pâ-der-pâ

Eğer düşünce postacısı ile aynı hizada yarışa başlasa onu da gölgesi gibi yarı yolda bırakır. Sabah rüzgârının, yıldırımın ve dahi kendi gölgesinin bile yetişemediği bu at, düşün­me hızından da ataktır. Gölgesi gibi onu da yarı yolda bırakır. Düşünceyi yalın olarak ver­mek yerine şair, onu şâtıra (büyük bir kimsenin atının yanında gitmekle görevli ağa) benzet­mek suretiyle metnin bağlamına uygun bir tercihte bulunur. Padişah, vezir ve sadrazamların şatırlarına peyk veya pervane de denir. Padişah şatırları, hassa şatırları olarak adlandırılır.

4     Düşmeden sâyesi hâk üzre eder âlemi tayy Sehv ile râkibi gösterse inâna irhâ

Eğer binicisi yanlışlıkla dizginini gevşetse gölgesi toprağa düşmeden dünyayı dolaşır.

Gerçi bu atın binicisi son derece ustadır. Bu denli hızlı koşan atın binicisi de IV. Mu­rat gibi usta olmak zorundadır. Tayy kelimesini, sözlükte karşılığı olan atlamak, üzerinden geçmek anlamı da beyte uygun düşmekle beraber sufilerin dilinde kazandığı tayy-ı mekân (=mekânı atlarcasına geçmek) manasını da çağrıştıracak biçimde kullanır. Şair, tayy kelime­siyle bir sonraki beyitte sözünü edeceği Tayyâr adlı at için anlamsal bağ oluşturmaktadır.

5       Kuş yetişmez der idim olmasa Tayyâr eger Eremez gerdine zîrâ ki ne sarsar ne sabâ

Eğer uçma kabiliyeti olmasa kuş ona yetişemez derdim. Zira onun tozuna ne fırtına ne de rüzgâr erişebilir.

Şair, Tayyar’a uçma kabiliyeti yakıştırmıştır. Ona kuş yetişemez. Hatta koşarken yerden toynaklarıyla kaldırdığı toza fırtına ve rüzgâr bile erişemez. Şair, bu beyitte “tayyâr” sözcü­ğünü hem sözlük anlamıyla hem de padişahın atlarından birinin adı olarak tevriyeli kullan­mıştır. Tayyar kelimesi, aynı zamanda Hz. Ali’nin kardeşi Cafer-i Tayyar’ı da hatırlatır. Kuş sözcüğü de uçuş hızı bakımından “sarsar” ve “sabâ” ile karşılaştırma amacıyla kullanılmıştır.

6     Nice tayyâr o sebük-pây-ı cihân-peymâ kim Ana hem-seyr olamaz hiç ne ankâ ne hümâ

O  dünyayı dolaşan çevik ayaklı öylesine bir Tayyar ki ona ne anka ne de hüma kuşu eşlik edebilir.

Şair bu beyitte padişahın atını kanatlı hayvanlarla mukayese ederek atın daha süratli olduğunu abartılı biçimde anlatmaya devam eder. Anka ve hüma, uçuş kabiliyetleriyle bir­likte temsil ettikleri mitolojik özelliklerle şiirde ve mimaride figür olarak yer alırlar. Bura­da da bütün özelliklerine denk düşecek biçimde, padişahın atıyla karşılaştırılırlar.

7     Nûrdan bâl açar uçmağa melekdür sanasın Olsa zinpûş-ı serâserle ne dem cilve-nümâ

Baştan başa altın işlemeli bellemesiyle ne zaman görünse sanırsın uçmak için nurdankanadını açmış bir melektir.

Tayyar’ın iki yanına sarkan eyerinin altın işlemeli bellemesi, nurdan kanada benzetil­miştir. Bu yönüyle padişahın atı melek sanılabilir. Çünkü Cebrail’le ilgili peygamber sö­zünün diğer melekleri de kapsayacak biçimde kullanıldığı bu beyitte at ile melek ilişkisi nurdan kanat ve uçmak ortak paydalarında buluşturulmuştur. Uçmak kelimesi, hem ka­natlı varlıkların bir özelliği olarak hem de cennet anlamıyla tevriyeli kullanılmıştır.

8      Tayy eder âlemi bir göz yumup açıncaya dek Bu kadar çâbük ü çâlâk olur mı acaba

Bu da bir göz yumup açıncaya kadar dünyayı kateder. Acaba bu kadar çabuk ve çevik (bir at) olur mu?

Tasavvuf erbabınca zamansızlığı ifade eden tayy-ı zaman ve tayy-ı mekân kavramla­rına tekrar göndermede bulunan Nefî, ermişlerin özelliklerini padişahın atına yüklemek­tedir. Atın adının çağrışımıyla tasavvufi kavramları kullanır. Bunda Türk kültüründe atın insana ait özelliklerle anılmasının da payı vardır.

9       Meger Evren ola yâ Saçlı Doru yâ Mercân Yâ Celâlî Yağızı yâ iki Edhem yâ Tuma

Meğer ki Evren, yahut Saçlı Doru ya Mercan ya Celalî Yağızı ya iki Edhem ya da Tuma olsun.

Sadece Bâd-ı Sabâ ve Tayyâr değil, padişahın diğer atları da olağanüstü özelliklere sa­hiptir. Bu beyitten itibaren onlardan söz edilecektir. Fakat bu atlar özel isimleriyle değil, cins özellikleriyle şiire girmişlerdir.

10    Nice Evren ki ne dem eylese pertâb-ı bülend Sanki reftâre gelür hışm ile bir ejderhâ

Nasıl Evren? Ne zaman yüksek atlasa sanki bir ejderha gazaba gelmiş de uçarak hücuma geçmiş gibi olur.

Evren, sözlükte ejderha karşılığı yer alan bir kelimedir. Beyitte evren, sözlükteki anla­mını çağrıştıracak biçimde kullanılarak ejderhaya benzetilmiştir.

11    Atılur hâmesi ok gibi elinde durmaz Etse bir şâ‘ir eger medh-i şitâbın imlâ

Bir şair, onun hızla atılışını övmeye kalkışsa, kalemi elinde duramaz, o da ok gibi ileri atılır.

Şairin sözünü ettiği bu at, yani Evren o kadar ataktır ki ondan söz eden şairin kalemi de yerinde duramaz ok gibi atılır. Benzetme sanatının bütün unsurlarını içeren bu beyit, kalem ile ok arasındaki biçimsel benzerlik üzerine kurulmuştur.

12      Nice Saçlı Doru bir bâl-güşâ ankâ kim Bir kanadıyla uçar uçduğu dem bî-pervâ

Saçlı Doru ne demek? O, kanat açmış bir ankadır ki tek kanatla bile pervasızca uçabilir.

Şair, on ve on birinci beyitlerde Evrenden bahsederek sultanın atını tanıtırken on iki ve on üçüncü beyitlerde Saçlı Doru’dan söz etmekte ve on dördüncü beyitte Evren ve Saç­lı Doru’nun atlama kabiliyetlerini anka ile özdeşleştirmektedir.

13    Nice Saçlı Doru güyâ ki yanar âteşdir Dûdıdur anun o yâl-i siyeh-i anber-sâ

Nasıl Saçlı Doru? Sanki bir yanar ateştir. O amber kokulu siyah yelesi, onun dumanıdır.

Saçlı Doru ateşe, onun siyah yeleleri ise dumana benzetilmiştir. Bu siyah yeleli atın renk bakımsından ateşi çağrıştırdığı muhakkaktır. Çünkü sonraki beyitte bu atın binicili­ğine “zer” sıfatıyla tanıdığımız Zal layık görülmektedir.

14     Bu da Evren gibi pertâb-ı bülend etse olur Râkibi Zâl-i zer ü kendisi gûyâ ankâ

Bu da Evren gibi yüksek atlasa, binicisi Zal-i Zer ve kendisi de sanki anka olur.

Fars mitolojisinde güç ve kudretin simgesi olan Rüstem’in babası Zal, doğduğunda yüzündeki tüylerin sarıya çalar beyazlığı uğursuzluk sayılarak bir dağa bırakılmış, orada anka kuşu tarafından beslenip büyütülmüştür Saçının sakalının sarıya çalar beyaz oluşun­dan dolayı Zal-i Zer diye anıldığı söylenir.

15      Nice Mercân o sebük-cilve-i çâbük-rev kim Ana gülgûn-ı sirişk olur olursa hempâ

Nasıl Mercan ki o hızlı koşan, ayağına çabuk olan ata, ancak kanlı gözyaşı eşlik edebilir?

Mercan ve kanlı gözyaşı arasındaki münasebeti “kırmızı”lık oluşturmaktadır. Gülgûn, burada gözyaşının sıfatı olarak kullanılmakla birlikte Şirin’in meşhur atını çağrıştırmak­tadır. Bilindiği üzere Şirin’in atının adı da Gülgûn’dur. IV. Murat’ın atlarından birine Mer­can adının verilmesi, Şirin’in atının Gülgûn adını almış olması muhtemelen bu atların kır­mızı donlarıyla ilgilidir.

16      İstese bu da eder bir ser-i mûda cevlân Belki rakkâslık etmekde olur ahyânâ

İsterse o da bir kıl üzerinde yürüyebilir, hatta zaman zaman rakkaslık bile eder.

Mercan, öylesine güzel edalı bir attır ki kıl üzerinde yürüyebilir ve gerektiğinde rak­kas gibi hareket edebilir.

17      Seyr eden cilvesini şu‘le-i cevvâle sanır Devr eder âlemi sür‘atle o denlü zîrâ

Onun hareketlerini seyreden, dünyanın etrafında dönen ışık zanneder. Zira güneş ışığı kadar âlemi süratle devreder.

Evreni dolaşan ışık, güneştir. Güneş nasıl evrenin etrafını süratle dolaşırsa Mercan da öyle dolaşmaktadır. Mercan, rengi ve ahenkli dönüşleriyle seyredenlerin aklına güneşi getirmekte­dir. Şair, doğrudan söylenmediği hâlde dolaylı bir biçimde Mercan’ı güneşe benzetmiştir.

18     O Celâlî Yağızı da ne kadar çâpükdür Ki olurken ana meydân-ı cihân teng-fezâ

O  Celali Yağızı da ne kadar hızlıdır ki uçsuz bucaksız dünya meydanı ona dar olurken...

Bu beyitteki söz dizimi Celali Yağızı’nın hızı hususunda şairin şaşkınlığını ifade ede­cek biçimde düzenlenmiştir. Şairin sözü bu beyitte bitmemiş, anlam sonraki beyte taşmış­tır. Böylesi beyitlere merhun denildiğini hatırlayınız. Dünya, şairin gözüne bir koşu alanı gibi görünmektedir. Fakat böylesine bir meydan bile Celali Yağızı için dar gelir. Teng, söz­lükteki “dar” anlamının yanı sıra atçılık terimi olarak atın eğerini bağlamak için göğsün­den geçirilerek bağlanan kemer, kolan manasında kullanılır.

19    Başlasa cilveye mânend-i kümeyt-i hâme Merkez-i nokta olur ana fezâ-yı pehnâ

Kalem gibi cilveye başlasa, uçsuz bucaksız gökyüzü ona ancak bir merkez noktası olur.

Şairler kalem ile at arasında ilişki kurmuşlardır. Kalem söz meydanında, diğeri ise at meydanında maharetini gösterir. Ortak paydaları bir meydanda varlık göstermeleridir. Kalem, akışkanlığı ve şair kabiliyetini yazıya aktarmadaki hızı bakımından başka şairler- ce de ata benzetilmiştir. Celali Yağızı’nın kalemle münasebetinde hızı kadar rengi de et­kili olmuştur.

20    İki Edhem hod iki şûh Arap dilberidir Ki tefâvütleri yok biri birinden aslâ

İki Edhem, sanki iki Arap dilberidir ki ikisinin de birbirinden farkı yoktur.

Edhem, karayağız at demektir. İki karayağız at, iki Arap dilberine benzetilmiştir. Muhtemelen Edhem adlı atlar, Arap atı cinsindendir. Güzellikleriyle şiire girmişlerdir.

21    Görse ger bunları Mecnûn-ı melâmet-dîde Yâdına gelmez idi bir dahi hüsn-i Leylâ

Eğer kınanmış Mecnun bunları görseydi Leyla’nın güzelliği bir daha aklına bile gelmezdi.

Arap atlarıyla Leyla arasında kurulan bu ilgide her ikisinin de esmerlikleri etkili olmuştur.

22     İ‘tikâdım bu ki mânendi bulunmaz birinin Bulunursa dahi bir yerde bulunmaz illâ

Benim inancım budur ki bunlardan birinin benzeri yeryüzünde bulunmaz.

Bulunsa bile ikisi bir arada olmaz.

Padişahın bu iki atı da çok güzeldir. Bunlardan birinin bile eşi ve benzeri bulunmaz. Bulunsa bile bir arada olmaz. Ancak padişahın ahırında birbirinden güzel atlar bulunur. Yine bir merhun beyitle karşı karşıyayız. Çünkü ikinci dizenin sonundaki “illâ” sonraki beytin başına eklendiğinde anlam tamamlanacaktır.

23    Yine ıstabl-ı şehenşâh-ı cihân-ı ârâda Ki ne atlar bulunur biri birinden zîbâ

(Ancak) yine o cihanı süsleyen şahlar şahının ahırında daha ne atlar vardır ki hepsi birbirinden değerlidir.

Bu beyitle şair, padişahın diğer atlarından bahsetmek için yeni bir başlangıç yapmak niyetindedir. Nefî, kaside içindeki konuları bu tür geçiş beyitleriye birbirine bağlayarak bütünlüklü bir yapı oluşturur.

24   Evvelâ Kapıağası dorusudur birisi

Ki berâberdür ana pûyede kûh u sahrâ

Bunlardan biri Kapıağası dorusudur ki onun koşması için dağ veya çöl fark etmez. Bu atlardan biri dağda da çölde de aynı hızla koşabilen Kapıağası dorusudur.

25    Kuhl içün kalmaz idi gerd-i zemîn-i eş‘âr Olsa ger cilve-gehi arsa-i mülk-i ma‘nâ

(Kapıağası dorusunun) meydanı mana ülkesi olsa usta şairlerin gözlerine sürme diye çekmeleri için bir zerre bile toz kalmazdı.

Şair, yine şiirle ilgili kelimeleri kullanarak atın özelliklerini anlatır. Bu at mana ülke­sinde koşsa yani şair olsa başkasına söylenecek şiir bırakmaz. Atın koştuğu meydan yeri­ne “cilve-geh” sözcüğünü tercih eden Nefî, şiirle ilgili kavramlara çağrışım zenginliği kat­maktadır. Asıl söylemek istediği atın çok hızlı koştuğu ve bundan ötürü sürme olacak ka­dar bile geride toz bırakmadığı hususudur. Divan şiirinde sevgilinin veya sevgili düzeyin­de bağlanılan kişilerin ayaklarının tozu âşığın nazarında sürme gibidir. Önceki beyitlerde olduğu gibi, at yüceltilmiştir.

26    Bir de Arslan dorusudur ki gemin gördükçe Kendidir aynı ile şîr-i ner-i silsile-hâ

Bir başkası Arslan dorusudur ki gemini görünce, zincir görmüş erkek aslan kesilirdi. Padişahın ahırındaki atlardan bir diğeri Aslan dorusudur. Bu ata gem vurmak nerdeyse imkânsızdır. Burada at, kızgın aslana ve gem ise aslanın ağzına vurulan zincire benzetilmiştir.

27     Urulur gerdenine anun içün altından İki zencir ki zabt etmesi âsân ola tâ

Onun için boynuna altından iki zincir vurulurdu ve ancak böyle zapt edilmesi mümkün olurdu.

Gem vurulmasına izin vermeyen atın boynuna altın zincir takılarak zapturapt altına alınması, insana ait özellikleri ata yakıştıran Nefî’ye mahsus abartılardandır.

28     Cebeli doru ile hod Kayışoğlu dorusu Nicedür her biri sür‘atde kıyâs et meselâ

Cebeli dorusu ile Kayışoğlu dorusu sürat bakımından nasıldır, hele bir karşılaştır... Cebeli doru ile Kayışoğlu dorusunun süratlerini mukayese etmeyi öneren şair, okuru­na bu fırsatı vermez. “Mesela” diyerek bu iki atın özelliğini bir örnekle anlatmaya çalışır.

29     Menzile nûr-ı basar gibi berâber erişür Olsa her birine hem-pûye eger tîr-i kazâ

Kaza oku bunların her birine eşlik etse göz nuru (bakış) gibi ikisi de menzile aynı anda ulaşır.

30     Birisi dahi Ağa Alcası kim anun da Yaraşır eyler isem medhini bu gûne edâ

Bir başkası da Ağa Alcası’dır ki onu da bunlar gibi övsem yeridir.

31     Âsumân-pûye zemîn-gerd-i müselsel-harekât Bâd-pâ şu‘le-i cevvâle-i âlem-peymâ

Dünyayı aydınlatan ışık gibi bir çıkar gökte koşar, bir iner yerde gezer, öyle bir rüzgâr ayaklıdır.

32     Bir de Şam Alcası kim etse ne dem meyl-i hırâm Sanki reftâra gelir bir sanem-i sürh-kabâ

Bir de Şam Alcası ki ne zaman yürüyüşe meyletse sanki kırmızı elbiseli bir güzel salınır.

33      Olsa bu cilve bu nâz Aşkar-ı Behrâmda ger Zühre gökden iner olurdu dil-ârâm ana

Bu cilve, bu naz Behram’ın Aşkar adlı atında olsaydı Zühre yıldızı gökten inip ona yoldaşlık ederdi.

Behram, hem Merih yıldızının diğer adı hem de yaban eşeği avına düşkün olan ef­sanevi İran hükümdarıdır. Behram’ın atı, al donludur. Kestane renkli, siyah yeleli ve si­yah kuyruklu ata “aşkar” denir. Zühre ise parlak bir yıldızdır. Minyatürlerde bir kadın şek­linde tasvir edilir. Edebiyatta musiki, saz, nağme ve şiirle birlikte anılır.

34     Turfa gülgûn-ı firîbende-reviş kim sanasın Cümle endâmına urmuş yed-i kudret hınnâ

Öyle güzel, hoş yürüyüşlü bir al attır ki sanırsın kudret eli, cümle endamına kına sürmüş.

Padişahın Şam Alcası cinsinden atını övmeye devam eden şair, yine güzele ait özellik­lerle at tasviri yapmaktadır.

35      Bir de Dağlar Delisidir ki şitâb etdikçe Bir olur zelzeleden lerze-i kûh u deryâ

Bir diğeri Dağlar Delisidir ki koşmaya başlayınca.dağları ve çölleri titretişi zelzeleye benzer.

Padişahın atlarına verilen adlar arasında herhalde en ilginç olanı Dağlar Delisidir. An­laşılan ele avuca sığmaz, sert ve atak bir attır. Osmanlı şehir kültürünün biçimlendirdiği ad verme geleneği içinde, Dağlar Delisi biraz ayrıksı durmaktadır. Bu ayrıksılığa şair, son­raki merhun beyitlerde kendisi de işaret eder.

36    Sarsılur arz u semâ sanki kıyâmet koparur Böyledür tünd şitâb eylediğince ammâ

Öyle sert koşar ki yer ve gök sarsılır; sanki kıyamet koparır. Ama....

Bu beyitte ataklığı ve çevikliğiyle dikkatlere sunulan Dağlar Delisi, sert yürüyüşüyle yeri ve göğü yerinden oynatan olağanüstü bir varlık olarak resmedilir.

37     Gelse reftâra döner bir sanem-i ra‘nâya Başlasa cilveye tâvûs-ı cinândır gûyâ

Yürüyünce bir güzele benzer. Cilveye başlayınca sanki cennet tavusudur.

Bu beyitte Dağlar Delisi’nin adının çağrışımına pek de uymayan zarifliği söz konusu edilmektedir. Dağlar Delisi, ilk mısrada bir minyatürden fırlamış izlenimi veren güzele, ikincisinde cennet tavusuna benzetilmiştir.

38     Nâmı Dağlar Delisi kendisi âhû-yı harem Perçemi sünbül-i çîn cebhesi dîbâ-yı Hıtâ

Adı Dağlar Delisi ama kendisi evcil bir ceylandır. Perçemi Çin sümbülü, alnı Hıta ipeğidir sanki.

Yukarıdaki beyitlerde, daha önce işaret ettiğimiz ayrıksı özellikleriyle karşımıza çıkan Dağlar Delisi’nin taşra ve merkez kültürünün özelliklerini şahsında nasıl birleştirdiğine dikkat çekilir. Herhalde Nefî’nin en çok özdeşlik kurabileceği at Dağlar Delisidir.

39     Cilve etdikçe ne dem olsa perîşân-perçem Pür olur nükhet-i müşkiyle girîbân-ı hevâ

Dağınık perçemi, rüzgârla uçuştukça hava misk kokusuyla dolar.

Divan şiirinde sözü edilen güzeller gibi önce boyu, endamıyla tasvir edilen Dağlar Delisi’nin kokusu da onlardan farklı değildir. Tıpkı bir sevgilidir.

40     Birisi dahi Surâhî-i ser-efrâz ki çarh Yaraşur pâyına yüz sürmek içün olsa dütâ

Bir başkası Sürahi-i Ser-efraz’dır ki gökyüzü, onun ayağına yüz sürmek için iki kat olsa yaraşır.

IV. Murat’ın atları arasında herhâlde en gözde olanı budur. Nefî en çok bu atı övmektedir.

41    Nedür ol gerden-i mevzûn o sürîn-ferbih Aceb endâmı güzel şûh-ı cihândur hakkâ

O endamlı vücut ve kalça nedir? Doğrusu endamı oldukça güzel, dünyanın en uçarısıdır.

Bu at, güzelliği karşısında hayran kalınmış bir insan gibi tasvir edilmiştir. Öylesine bir güzellikten söz etmektedir ki Nefî, bir beytin imkânları bunu ifade etmeye yetmemiş­tir. Aşağıdaki beyitler sanki müstesna bir güzelliğe sahip kadın için söylenmiş bir gazel­den devşirilmiştir.

42     Şîvede cilvede mestâne hırâm eylemede Var ise yine odur bir sanem-i müstesnâ

İşvede, cilvede, edalı yürüyüşte eşi bulunmayan bir güzel varsa yine odur.

43     Salınıp her tarafa nâz ile etdikçe hırâm Bir nigâh ile eder cân-ı cihânı yağmâ

Naz ile salınıp sağa sola yürümeye başlayınca bir bakışıyla cihanın canını yağmalar.

44     Dil-nevâz ola meger ona mu‘âdil dilber Yohsa âlemde bulunmaz dahi misl ü hemtâ

Gönül alıcı olmakta ancak bir güzel ona eşlik edebilir. Yoksa âlemde onun eşi benzeri bulunmaz.

45    Tarz u tavrın nice ta‘rîf edeyim anun da Görmedim buncılayın dilber-i şûh u ra‘nâ

Onun hareketlerini, tavırlarını nasıl tarif edeyim? Bunun gibi şuh bir güzel görmedim.

46    Hüsn-i ahlâkı yerinde harekâtı mevzûn Şîvesi cilvesi hep biribirinden a‘lâ

Huyu güzel, hareketleri ölçülü ve yerinde. Edası, tavrı hepsi birbirinden üstün.

47    O reviş ol yürüyüş ol nigeh-i düzdîde Dilber-i şûh gibi şîveleri hoş-rübâ

O yürüyüş, o salınış, o kaçamak bakış... İşveleri, bir uçarı dilberinki gibi hoş!

48    Armağan gitse olur Çîne hele tasvîri

Bu kadar ancak olur hak bu ki sun‘-ı Mevlâ

Onun bir tasviri Çin ülkesine gitse, bir armağan gitmiş gibi olur. Doğrusu Mevla’nın yaratıcılık kudreti ancak bu kadar olur!

Nefî, padişahın bu atının güzelliklerini sıraladıktan sonra sözün bittiği yerde resmi devreye sokmaktadır. Çin minyatür geleneğinin de hayran kalacağı bu güzellik söz konu­su olduğunda hakiki sanatkâr olan Mevla’nın kudreti hatırlanmaktadır.

49    Yaraşır atlas-ı çarh olsa ana pây-endâz Eylese her ne zaman cilve-i pür-istiğnâ

O, istiğnalı bir tavırla göründüğünde gökyüzü onun geleceği yola döşense yaraşır. Osmanlı protokolünde yeri olan bir attır burada anlatılan. Dolayısıyla güzergâhına en kıymetli halılar serilmelidir. Halı yetmez, gökyüzü onun yoluna döşenmelidir. Şair, kaside­sinin medhiye bölümüne yaklaşırken atı, binicisi olan padişahla birlikte hayal etmektedir.

50   Müddeâ-fehm o kadar kim eder âheng-i şitâb Râkibi kûşe-i ebrû ile etse îmâ

Öyle anlayışı yüksektir ki binicisi kaşının ucuyla şöyle bir ima etse yürüyüşünü ona uydurur.

Görselliğiyle bir insana ait güzellik unsurlarını barındıran atın, daha soyut olan anla­yışlılık özelliği taşıması, binicisinden kaynaklanmaktadır.

51   Yaraşur dersem eger ana burak-ı cennet Ki revâdur buna ta‘zîm o kadar kim farzâ

Ona Cennet bineği desem yakışır. Gerçekten de ona bu kadar saygı göstermek yerindedir. Burak, sıradan bir binek değildir. Şair, padişahın atını cennet burağına benzeterek söze dinsel derinlik katarken binicisinin de cennet ehli olduğunu sezdirmek niyetindedir. Fa­kat bu kadarıyla yetinmeyerek anlamı sonraki beyte taşırmaktadır.

52        Pîş-i pâyında melek gâşiye-dâr olsa mahall Na‘l-i zerrînine hurşîd yüzün sürse revâ

Melek, onun önünde giden bir seyis olsa yeridir; güneş, onun altın nalına yüzünü sürse layıktır.

Gaşiyedar, seyis anlamının yanı sıra Cebrail için de kullanılan bir sıfattır. İkinci mısra- da güneş ile atın nalı arasında kurulan biçimsel benzerliğe, nalın altın sıfatı sayesinde renk ortaklığı da katılmıştır. Bütün bu övgüler, at aracılığıyla binicisine yöneliktir.

53    Çok mudur bu şeref ol rahş-ı mübârek-kademe Ki sa‘âdetle süvâr ola ana zıll-ı Hudâ

O ayağı uğurlu ata bu şeref çok mudur ki Allah’ın yeryüzündeki gölgesi onun binicisidir.

Padişah, Allah’ın yeryüzündeki gölgesidir. Böyle müstesna özelliğe sahip bir insanın bindiği at da Sürahi-i Ser-efraz gibi olağanüstü güzelliklere ve kabiliyete sahip olmalıdır.

Nefî “bir nefes didâr” ı temaşa etmek karşılığında bin can feda edebileceğini söylüyor. Didâr; yüz, vech demektir. Yüz kırmızıdır. Gönül “esir-i istiyakîdir” İştiyak kelimesi, hem parlaklık hem de âşıklık anlamındadır.

3     Dildedür mihrin ko hâk olsun yolunda cân u ten Ben ölürsem âlem-i ma‘nîde bâkîdür gönül

Sevgin gönüldedir; bırak (bu) can ve beden senin yolunda toprak olsun. Ben ölürsem (de) gönül, mana âleminde sonsuza dek yaşar.

“Mihr” güneş ve sevgi anlamında kullanılır. Sevgi gönüldedir. Can ve ten ölümle bir­likte toprak olma sürecine girer. Fakat gönül mana âleminde baki kalacaktır. Mana, mistik özü (batın); suret ise görünüşü (zahir) temsil eder. Bu anlayışa göre dünyadaki her şey dış­sal bir form (suret) ve içsel bir anlamdan (mana) oluşur. Esas olan mana alemidir.

4     Zerredür ammâ ki tâb-ı âftâb-ı aşk ile Rüzgârın şemse-i tâk u revâkıdur gönül

(Gönül) bir zerredir ama aşk güneşinin parlaklığı ile devrin kemer ve çardağının ortasındaki şemsedir.

Şair gönle farklı açılardan bakıyor. Geleneğin içinden fakat biraz farklı bir üslupla ko­nuşuyor. Aşkın parlak güneşi gönlün tezahürünü sağlar. Güneş ışınları toz zerrelerinin havada görünmesinde etkili olurlar. Gönül aşkın yanında bir zerre gibi kabul edilmiş. Fa­kat gönül öyle bir zerredir ki zamanın kubbesinin üstündeki şemse gibidir. Şemse, yazma eserlerin kapaklarındaki güneş biçimli süslemedir. İkinci dizede şair somut varlıklarla so­yut olan gönlü anlatıyor.

5     Etse Nef’î nola ger gönlüyle dâim bezm-i has Hem kadeh hem bâde hem bir şuh sâkîdür gönül

Nefî daima gönlüyle özel bir meclis kursa şaşılır mı? Çünkü gönül, hem kadeh hem şarap hem de şuh bir sakidir.

Gönülle “bezm-i has” etmek içe dönüklüğün ifadesidir. Bir kaçış söz konusudur. “Dâim” kelimesi bu isteğin devamlılığını vurgulamak içindir. Şair gönlüyle eğlenmek ve sohbet etmek istiyor. Çünkü o hem kadeh hem içki hem de cilveli sakidir. Son mısra ve ga­zelin ilk mısrası aynıdır. Bu kullanıma, redd-i mısra denir. İlk mısranın son beyitte de tek­rarı şiirin varlık bütünlüğünün sağlanmasında, redif olan gönül kelimesiyle birlikte önem­li bir fonksiyonu yerine getirmektedir.

ÖRNEK 3 (Gazel)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün

1     Âşıka ta‘n etmek olmaz mübtelâdur neylesün Âdeme mihr ü muhabbet bir belâdur neylesün

Âşığı ayıplamak olmaz, düşmüş bir kere, ne yapsın! İnsana aşk ve muhabbet bir beladır, ne yapsın!

2     Gönlü dil-berden kesilmezse aceb mi âşıkın Gamzesiyle tâ ezelden âşinâdur neylesün

Âşığın gönlü güzelden vazgeçmezse şaşılır mı? (Güzelin) yan bakışıyla ta ezelden beri tanışıktır, ne yapsın?

3     Nola ta‘yîn etse zabt-ı mülk-i hüsni gamzeye Zülfi bir âşüfte ser-der-hevâdur neylesün

(Sevgili) güzellik ülkesini korumak için gamzeyi görevlendirse bunda ne var? Zülfü, aklı havada bir derbederdir. Ne yapsın?

4     Zülfine kalsa perîşân eylemezdi dilleri Anı da tahrîk eden bâd-ı sabâdur neylesün

Zülfüne kalsa gönülleri perişan eylemezdi; onu da hareketlendiren sabah rüzgârıdır, (zavallı) ne yapsın?

5     Nola olsa muztarib-hâl dil-i uşşâkdan Sînesi âyîne-i âlem-nümâdur neylesün

(Sevgili), âşıkların gönlünün hâlini görüp ıstırap çekse şaşılır mı? Onun sinesi (kalbi) dünyayı gösteren aynadır, ne yapsın?

6     Olmasa Nef ‘î nola dil-beste zülf-i dil-bere Tab‘-ı şûhı dâma düşmez bir hümâdur neylesün

Nefî, güzelin zülfüne gönül bağlamasa şaşılır mı? (Onun) uçarı tabiatı tuzağa düşmeyen bir hümâ kuşudur, ne yapsın?


 

 

Sözlük kullanarak Nefî’nin aşağıdaki gazelinin diliçi çevirisini yapınız ÖRNEK 4 (Gazel)

Mefâîlün mefâ’îlün mefâîlün mefâ’îlün

1     Niçün şâh-ı nihâl-i gülde bülbül âşiyân eyler

Bu günler hod mahabbet ehli terk-i hânmân eyler

2     Nola bu demde âşık mest ü dilber mey-perest olsa Bu bir demdür ki hep şâh u gedâyı kâmrân eyler

3     Hoşa feyz-i ferah-bahş-ı nesîm-i subh-ı cân-perver Ki hem gam mürdesin ihyâ kılar hem şâdmân eyler

4     Benefşe kâmet-i ham-geşte arz etmek temâşâdur Bu faslın hükmü hod pîr-i dütâyı nev-cevân eyler

5     Serâpâ nergis encüm gül meh-i tâbâne dönmüşdür Bahârın sun’ını gör kim zemîni âsmân eyler

6     Müzeyyen reng ü bûy ile dil-i Nef’î gibi gülşen Meğer ol cân-ı âlem gâhî geşt-i gülsitân eyler

 

Özet


 

 

P

XVII. yüzyıldaki yenilik arayışları içinde Nefî’nin yerini belirleyebilmek,

XVII. yüzyılda divan şiirinde bazı yenilik arayışları dikkati çeker. Bu arayışlar içinde en önemlisi Sebk-i Hindî’dir. Bu üslubun temsilcisi olan Türk şairleri­nin eserlerinde Sebk-i Hindî’nin hayal inceliği, ter- kipli söyleyişlere dayalı paradoksal anlatım ve alışıl­mamış bağdaştırmalar gibi özellikleri belirgin biçim­de görülür. Divan şairleri Fars şiirinden bu üslubu devşirirken Mevlevilik dolayısıyla elde ettikleri Fars­ça birikimlerini kullanmakla yetinmeyip Mesnevi ve Divan-ı Kebir vasıtasıyla Hint üslubuna mistik bir de­rinlik katarlar.

Diğer taraftan XVII. yüzyıla kadar kuralları iyice be­lirginleşip gelenekselleşen nazım biçimlerinde ve aruz kullanımında yeni arayışlar ve yönelişler görülür. Şey­hülislam Yahya’nın rubai vezniyle gazel yazması sıra dışı bir deneme gibi kalsa da müzeyyel gazel söyle­me eğilimi, diğer şairlerce de benimsenir. Osman­lı sadrazamlarından Pir Mehmet Azmi Efendi’nin oğlu Mustafa Haletî, rubaileriyle hikmetli söz söyle­me imkânlarını genişletir. Nefî ise kaside tarzındaki ısrarı, övgü ve yergilerindeki sıra dışı tercihleriyle ge­leneğin içinde yenilik arayışlarını sürdürü. Bütün bu çabalar daha sonra yetişen şairler tarafından fark edi­lerek nazire geleneği içinde karşılığını bulur.

| Nefîyi ve eserlerini tanıyabilmek,

Nefî’nin asıl adı Ömer, şiirlerinde ilk kullandığı mah­lası ise Damdir. Gelibolulu Mustafa Âlî’nin öneri­siyle Nefî (yararlı, faydaya ait) mahlasını alır. Kuyu­cu Murat Paşa’nın tavsiyesiyle İstanbul’a gider. Dev­rin sultanlarına, bürokrat ve devlet adamlarına kasi­deler sunar. IV. Murat zamanında üne kavuşur. Siya­sal istikrasızlığın egemen olduğu, padişahların iktidar sürelerinin önceki asırlardaki kadar uzun olmadığı bu dönemde Nefî de sıkıntılı günler geçirir. Övgüleri ve daha çok yergileriyle şiir çevrelerini meşgul eder. Hi­civlerinin bedelini canıyla öder (Ocak 1635). Geri­ye üç önemli eser bırakır: Türkçe Divan, Farsça Divan ve Siham-ı Kaza. Nefî’nin eserlerinde o zamana ka­dar alışılagelen söyleyiş biçimleri ve anlatım tarzları­nın yanı sıra övgünün, hicvin ve mizahın bütün çeşit­lerine örnek bulunabilir.

Nefî’nin şairliğine dair değerlendirmeler yapabilmek, Nefî, XVII. yüzyıl Türk edebiyatının en usta şairlerin­dendir. Özellikle kaside nazım şeklinde ulaştığı söy­leyiş ve anlatım ustalığıyla çağdaşlarını olduğu kadar kendisinden sonra gelenleri de etkiler. Siham-ı Kaza adlı eserinde başta babası olmak üzere geleneğin ka­bulleri gereğince övülmesi beklenen kişileri yerme­siyle dikkat çeker. Gazellerinde de kasidelerine hâkim olan ruh halini yansıtabileceği yollara başvurur. Ga­zellerinin mahlas beyitlerinden sonra eklediği birkaç beyitle (müzeyyel gazel) IV. Murat’ı över.

Nefî övgü ve yergi şairi olarak tanınmakla birlikte aynı zamanda gazelleriyle de döneminin en önde ge­len şairlerindendir. Gazellerindeki ses ve eda döne­minden itibaren şairlerin dikkatini çeker. Az sayıdaki gazellerinde ahenk unsurlarını ustaca kullanır. Çağ­daşlarını ve kendinden sonra yetişen şairleri etkiler. Yaşadığı döneme kadar divan şiiri geleneği içindeki bütün arayış ve tecrübeleri devralmakla birlikte miza­cının ve devrin şiir anlayışında giderek yer bulan Hint üslubunun etkisiyle mübalağa sanatını şiir anlayışının merkezine yerleştirir. Her ne kadar Hint üslubunun tam bir temsilcisi sayılmasa da bu tarzın en büyük us­tası Nailî tarafından övülür. Nefî aynı zamanda rubai ustasıdır. Rubailerini daha ziyade Farsça söylemiştir. Farsça Divanı’nda ciddi bir yer tutan rubailerindeki bilgece söyleyişler, mistik şiirin peşinde olanların ilgi­sini çekecek düzeydedir.

Kendimizi Sınayalım

  1. Azmizade Haletî’nin XVII. yüzyılda yenilik arayışındaki şa­irler arasında sayılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
  2. Gazellerinde söz ve ses tekrarlarını çok sık kullanması
    1. Kaside nazım şekline yeni bir içerik kazandırması
    2. Hikmetli söz söylemenin en uygun biçimi olan ruba­iler yazması
    3. Sebk-i Hindî’nin en önemli temsilcisi olması
    4. Gündelik hayat sahnelerini şiirine bütün ayrıntılarıy­la yansıtması
    5. Aşağıdaki şairlerden hangisi müzeyyel gazel söyleme ko­nusunda çağdaşlarına öncülük etmiştir?
      1. Şeyhülislam Yahya
      2. Nailî
      3. Fehim-i Kadîm
      4. Neşatî
      5. Tecellî
      6. Nefî, ilk şiirlerinde aşağıdaki mahlaslardan hangisini kullanmıştır?
        1. Dürrî
        2. Zarî
        3. Darrî
        4. Derunî
        5. Sırrî
      7. Nefî’nin hicivlerinin toplandığı eserinin adı aşağıdakiler- den hangisidir?
        1. Türkçe Divan
        2. Siham-ı Kaza
        3. Farsça Divan
        4. Hicivname
        5. Kazaname
      8. Şairler gazellerinde mahlaslarını söyledikten sonra şiire övgü nitelikli birkaç beyit eklerler. Böyle gazellere ne ad verilir?
        1. Mülemma gazel
        2. Musammat gazel
        3. Muvaşşah gazel
        4. Müşterek gazel
        5. Müzeyyel gazel
      9. Ahmet Hamdi Tanpınar, Nefî’nin şiirindeki hangi özelli­ğe vurgu yapmıştır?
      10. Hiciv ve mizah
      11. Mecazi anlatım
      12. Tasavvufi sembolizm
      13. Ses ve eda
      14. Anlam derinliği
        1. Kuş yetişmez der idim olmasa Tayyâr eger Eremez gerdine zîrâ ki ne sarsar ne sabâ

Yukarıdaki beyitte altı çizili sözcükte aşağıdaki sanatlardan hangisi yapılmıştır?

  1. Teşbih
  2. İstiare
  3. Tevriye
  4. Cinas
  5. Hüsn-i talil
  6. Celâlî Yağızı da ne kadar çâpükdür

Ki olurken ana meydân-ı cihân teng-fezâ Yukarıdaki beyitte anlam tamamlanmamış, söz sonraki beyte taşmıştır. Divan şiirinde böyle beyitlere ne ad verilir?

  1. Merbut
  2. Merfuk
  3. Girizgâh
  4. Merhun
  5. Makta
    1. Nâmı Dağlar Delisi kendisi âhû-yı harem Perçemi sünbül-i çîn cebhesi dîbâ-yı Hıtâ

Yukarıdaki beyitte altı çizili sözcükler arasında aşağıdaki sanatlardan hangisi yapılmıştır?

  1. Hüsn-i talil
  2. Teşbih-i beliğ
  3. İham-ı tenasüp
  4. Telmih
  5. Mecaz-ı mürsel

10. Hem kadeh hem bâde hem bir şûh sâkîdir gönül Ehl-i aşkın hasılı sâhib-mezâkıdır gönül

Yukarıdaki beyitte altı çizili kelimeler arasında hangi sanat yapılmıştır?

  1. Kalb
  2. Hüsn-i talil
  3. Telmih
  4. Leff ü neşr
  5. Tenasüp

 

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı

1. c Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden göz­

den geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden göz­

den geçiriniz.

3. c Yanıtınız yanlış ise “Nefî” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. b Yanıtınız yanlış ise “Nefî-Eserleri” konusunu yeni­

den gözden geçiriniz.

5. e Yanıtınız yanlış ise “Nefî-Şairliği” konusunu yeniden

gözden geçiriniz.

  1. d Yanıtınız yanlış ise “Nefî-Şairliği” konusunu yeniden

gözden geçiriniz.

7. c Yanıtınız yanlış ise “Örnek 1” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. d Yanıtınız yanlış ise “Örnek 1” konusunu yeniden

gözden geçiriniz.

9. b Yanıtınız yanlış ise “Örnek 1” konusunu yeniden

gözden geçiriniz.

10. e Yanıtınız yanlış ise “Örnek 2” konusunu yeniden

gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

Divan şiirindeki nazım biçimleri, anlatım imkânlarını da be­lirler. Yenilik arayışı, söyleyiş biçiminde ve metnin kompo- sizyonunda gerçekleşir. Nefî, kasidenin bölümlerinde, övgü ve yergi kalıplarında kendi anlayışına göre düzenlemeler ya­par; doğrudan methiye (övgü) veya fahriye (övünme) beyit­leriyle kasideye başlar. Şeyhülislam Yahya, konumu itibariyle övgülerini müzeyyel gazellerinde dile getirir ve onun bu eği­limi dönemin diğer şairlerince de benimsenir. Mustafa Haletî ise rubai tarzında ısrar eder. Onların bu eğilimleri ve yenilik arayışları daha sonra yetişen şairler tarafından fark edilerek nazire geleneği içinde karşılığını bulur.

Sıra Sizde 2

Nefî, divan şiirinde daha çok övgü ve yergi şairi olarak ta­nınır. Kaside sunduğu kişileri çoğu zaman doğrudan, bazen de dolaylı biçimde över. Rahşiyyelerinde IV. Murat’ın atları­nı uzun uzun övdükten sonra methiyeye geçtiğini gördük. Siham-ı Kaza ise baştan sona Nefî’nin hiciv ve mizah anla­yışını yanısıtan bir eserdir. Şair övgü ve yergilerindeki başa­rısıyla kendisinden sonra yetişen şairleri etkilemiştir. Ayrıca müzeyyel gazellerinin zeyl (ek, ilave) kısımlarında da övgü­lerine yer vermiştir.

Sıra Sizde 3

Osmanlı toplumunda sanat-siyaset ilişkisi, hamilik (patro­naj) anlayışına dayalıydı. Hamilik, sanat-saltanat ilişkisinin karşılıklı memnuniyete dayanan boyutudur. Nefî ile hamisi IV. Murat’ın en önemli ortak paydaları şiir söylemektir. Nefî en güzel kasidelerini sunduğu IV. Murat’ı kimi zaman doğru­dan kimi zaman da dolaylı biçimde över. Rahşiyyesinde pa­dişahın atlarını överken dolaylı biçimde onu da yüceltir. Öv­gülerine ve şiirdeki ustalığına rağmen Nefî, özellikle 1634 yı­lından itibaren merkezî otoriteyi sarsacak her türlü girişimi ve tehlikeli gördüğü her tepkiyi şiddetle bastıran IV. Murat’ın emri veya izniyle idam edilir.

Sıra Sizde 4

  1. Bu günler muhabbet ehli, evini barkını terk eylediği hâlde niçin bülbül, gül fidanının dalında yuva yapar?
  2. Bu demde âşık sarhoş, dilber şarap düşkünü olsa ne var! Bu (öyle) bir zamandır ki hem şahı hem de dilen­ciyi mesut eder.
  3. Cana can katan sabah rüzgârının ferahlık bağışlayan feyzi ne kadar güzel! Hem gamdan ölenleri diriltir hem mutlu eder.
  4. Boynu bükük menekşeyi seyretmek ne güzeldir! Bu mevsimin hükmü, iki büklüm ihtiyarı bile delikanlı eyle­mektir.
  5. Baştanbaşa nergis, yıldıza; gül, parıldayan aya dönmüş­tür. Baharın güzelliğini gör ki zemini göğe benzetir.
  6. Âleme canlar katan o güzel gül bahçesinden geçtiği için Nefî’nin gönlü gibi gül bahçesi de renk ve kokuyla güzelleşmiştir.

 

Yararlanılan Kaynaklar

Akkuş, M. (1993). Nefî Divanı. Ankara: Akçağ Yayınları.

Akkuş, M. (1998). Nefî ve Siham-ı Kaza. Ankara: Akçağ Yayınlan

Çavuşoğlu, M. (1991). “Kaside Şairi Nefî”, Ölümünün Üçyüzel- linci Yılında Nefî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Küçük, S. (1989). “Nefı’de At Sevgisi”, Erdem. V, 14 (Mayıs), 503-516.

Başvurulabilecek Kaynaklar

Açıkgöz, N. (1999). Nefî. İstanbul: Timaş Yayınları.

Erkal, A. (2009). Divan Şiiri Poetikası-17. Yüzyıl. Ankara: Bir­leşik Dağıtım Kitabevi Yayınları.

İpekten, H. (2000). Nefî, Hayatı, Sanatı ve Eserleri. Ankara: Akçağ Yayınları.

İsen, M. (2010). “Erzurum Şairleri ve Nefî”, Tezkireden Biyog­rafiye. İstanbul: Kapı Yayınları.

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

Ocak, F. T. (1991). “Nefî ve Türk Edebiyatındaki Yeri”, Ölü­münün Üçyüzellinci Yılında Nefî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Pala, İ. (2005). Şahane Gazesller Nefî. İstanbul: Kapı Yayınları.

Ünver, İ. (1991). “Övgü ve Yergi Şairi Nefî”. Ölümünün Üç- yüzellinci Yılında Nefî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

 

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI

 

 

 

 

Amaçlarımız

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Sebk-i Hindî’yi tanımlayabilecek ve ortaya çıkış sürecini izleyebilecek,

Sebk-i Hindî’nin Türk edebiyatına etkisini açıklayabilecek,

Sebk-i Hindî’nin özelliklerini tanıyabilecek,

Nailî’nin şiirlerine Hint üslubunun nasıl yansıdığına dair değerlendirmeler yapabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

Sebk-i Hindî                                        •    Babür

Üslup                                                     •   Fehim

Iran                                                       •    Neşatî

Safevi                                                   •    Nailî Hindistan

İçindekiler


 

 

  • SEBK-İ HİNDÎ (HİNT ÜSLUBU) ve NAİLÎ
  • GİRİŞ
  • SEBK-İ HİNDÎ
  • NAİLÎ

 

 

 

SEBK-İ HİNDÎ (HİNT ÜSLUBU) ve NAİLÎ GİRİŞ

XIII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da gelişen klasik tarzın yanı sıra Türkî-i basit, hikemî tarz ve mahallîleşme gibi farklı üslup arayışlarının olduğu bilinmektedir. Bunlardan biri de Sebk-i Hindidir. Anadolu sahasında XVII. yüzyıl başlarında görülmeye başlayan Sebk-i Hindî, Türk edebiyatında rağbet görmüş ve bu üslupla eser veren şairler yetişmiştir. Bu ünitede, Sebk-i Hindî konusu üzerinde durulacak; üslubun ortaya çıkışı, Türk edebiyatı­na yansıması, özellikleri anlatılacak ve önemli temsilcisi Nailî tanıtılıp gazellerinden seçi­len örnekler açıklanacaktır.

SEBK-İ HİNDÎ

Arapça bir sözcük olan sebk, lügatlarda “altın veya gümüşü eritme, yayılmış hâle getirme, arıtma, süzme, akıtma ve kalıba dökme” anlamlarıyla yer almaktadır. Bundan türetilen se- bike sözcüğü de “eritilerek kalıba dökülmüş bir parça altın veya gümüş” anlamına gelmek­tedir. Sebk kelimesinin edebî terim olarak anlamı ise “ibarenin tarz ve tertibi; tarz, üslup, şive, gidiş, yol, biçim ve usül”dür.

Hindi kelimesi ise “Hint’e ait, Hint’e mensup yani Hintliye ait, Hindistanlıya ait” anla­mına gelmektedir. Dolayısıyla Sebk-i Hindî tamlaması, “Hint üslubu, Hint tarzı, Hint yolu” anlamına gelmektedir.

Edebî bir üsluba bu adın verilmesi, Hindistan coğrafyasında ortaya çıkmış olmasın­dandır. Sebk-i Hindî; İran, Hindistan, Afganistan, Türkiye, Azerbaycan ve Tacikistan gibi ülkelerin edebiyatlarında birkaç asır etkisini göstermiş bir edebî üsluptur. Gerek ismi ve gerekse mensubiyeti konusunda, özellikle İran’da pek çok tartışma yapılmıştır. Sebk-i Hindî, daha önceki dönemlerin üsluplarında kullanılan çoğu unsuru da içerdiği için on­lardan kesin çizgilerle ayrılamamıştır. Bu sebeple de ne zaman başladığı ve ilk temsilcile­rinin kimler olduğu konusunda farklı görüşler ortaya çıkmıştır. Ayrıca üslubun adlandı­rılışı da tartışmalara konu olmuştur. Bu hususta değişik görüşler ileri sürülmüş; bu tarzın temsilcilerinin yetiştiği veya doğduğu, dolayısıyla üslubun etkili olduğu coğrafi bölgele­re ve şehirlere göre adlandırma yoluna gidilmiştir. Böylelikle Sebk-i Hindî, Sebk-i İsfahani, Sebk-i Safevi, Sebk-i Azerbaycani, Sebk-i Türki gibi isimler verilmiş ve bu isimleri benim­seyen gruplar ortaya çıkmıştır. Bunlar içinde en çok benimsenen Sebk-i Hindî olmuştur. Bu da, bu üslubun Hindistan’da gelişmesinden kaynaklanmaktadır.

 

Bu konuda İsrafil Babacan’ın Klasik Türk Şiirinin Sonbaharı Sebk-i Hindî, (Akçağ yayınları 2010) adlı kitabının 59-67 sayfaları arasında ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

Sebk-i Hindî’nin adlandırılışı hakkında kısaca bilgi veriniz.

Sebk-i Hindî’nin ortaya çıkışı ve gelişimiyle ilgili pek çok sosyal, siyasi ve edebî etken­den söz edilir. İran ve Hindistan arasındaki tarihsel ilişkiler, Safeviler dönemindeki Şi­ilik anlayışının dışlayıcı tutumu, Hindistan’daki Hint ve Türk yöneticilerin başta şiir ol­mak üzere güzel sanatlara yaklaşımı Sebk-i Hindî’nin gelişimini etkileyen sebepler ara­sında sıralanır.

İran ve Hindistan arasındaki ilişkilerin geçmişi çok eski çağlara dayansa da Gaznelile- rin Hindistan’a seferleriyle köklü bir temele oturmuştur. Hindistanlılar, Farsça vasıtasıyla İslam dinini tanımışlardır. Hindistan’a yerleşen İranlı şairler Farsçanın da Hindistan’da ya­yılmasını sağlamışlardır. Hint ve İran kültürlerinin karışımı neticesinde şairler tarafından Farsça şiirler yazılmıştır. Daha sonra Moğol saldırılarından kaçan şairler de Hindistan’a göç etmişlerdir. XIII. yüzyıldan itibaren Fars edebiyatı, Hindistan’da ürünler vermeye baş­lamıştır. Daha sonra Babürlülerin Hindistan’ı ele geçirmesiyle Farsça’nın kullanımı ve önemi daha da artmıştır. Fars edebiyatı, Hindistan’daki altın çağını Türk hanedanlarının egemenliğinde yaşamıştır. Bu da tarihsel olarak İran’da Safeviler, Hindistan’da Babürlüler dönemlerine (1526-1858) rastlar.

Sebk-i Hindî’nin oluşmasına sebep olan etkenlerin en önemlisi, Safeviler döneminde yöneticilerin, Şiiliğin aşırı yorumunu benimseyerek diğer mezheplere mensup şairlere ilgi göstermemeleridir. Bu da şairlerin kendileriyle daha fazla ilgilenen Hindistan’daki Türk hü­kümdarlarının muhitlerine göç etmeleri sonucunu doğurmuştur. Böylece Fars şiiri, hem İran’da hem de Hindistan’da temsilciler yetiştirmiştir. Fars şiiri, bundan sonra değişik kay­naklardan beslenerek Sebk-i Hindî denilen başka bir mecrada gelişmesini sürdürmüştür. Sebk-i Hindî tek koldan değil üç koldan gelişmiştir. Bu kollar; İran Kolu, Isfahan Kolu ve İf- rati Kol olarak isimlendirilmiştir.

İran Kolu, İran’da ortaya çıkıp İran ve Hindistan’da yayılan üsluptur. Bunun temelin­de İran’da Sebk-i Vuku denilen üslup vardır. Bu üslubu benimseyen şairler, şiirin günlük hayat tecrübelerinden faydalanması ve bütüncül bir aşk ile mutlak bir sevgiliden yarar­lanması düşüncesindedirler. Bu tarzla yazan önemli isimler Hindistan’da Urfî ve Nazirî; İran’da ise Muhteşem ve Şifayî’dir.

Isfahan Kolu, İran’dan Hindistan’a göçen şairlerce oluşturulmuştur. Bu kol, karışık ve müphem ifadelerde aşırılığa kaçmadan aşk konusunu daha heveskâr ve sevgiliyi daha so­yut anlatımla ele almıştır. Urfî ve Saib en önemli temsilcileridir.

Sebk-i Hindî’nin İfrati Kolu ise Hindistan’da yetişen şairlerce oluşturulmuştur. Aşı­rı hayalcilik ve mazmunlarda derinleşme bu tarzın en belirgin özelliğidir. Şah Cihan za­manında Celal Esir tarafından geliştirilmiş ve Şevket-i Buharî, Bîdil-i Dehlevî gibi şairler tarafından devam ettirilmiştir. İfrati kolunun Türk edebiyatını daha çok etkilediği kabul edilmektedir (Babacan 2010: 67-74).

Bu üslubun Hindistan’da bu tarzda gelişmesinde şairlerin yanı sıra Hint-Türk hüküm­darlığının da rolü büyüktür. İran’da Safevilerin hüküm sürdüğü dönemde şair ve edipler üzerinde dinî ve siyasi bakımdan çok büyük baskılar olmuş ve bu baskılardan bunalan pek çok şair ve edip İran’dan kaçarak Hindistan’a gitmiştir. Hindistan’daki Hint-Türk hükümdar­ları, devlet adamları ve hatta pek çok varlıklı kişi bu şair ve ediplere kapılarını ardına kadar açmışlardır. Böylece dönemin pek çok şairini de bu bölgeye çekmişlerdir. Hindistan’a göç eden şairlerin buradaki kültür ve edebiyatla tanışıp kaynaşması sonucunda edebiyatta yeni bir tarz, yeni bir üslup ortaya çıkmıştır.

 

Sebk-i Hindî’nin gelişimini etkileyen sosyal, siyasi ve kültürel sebepler nelerdir?

Türk Edebiyatına Etkisi

Hint üslubunun Türk edebiyatına tesirinden bahseden ilk ismin Fuat Köprülü olduğu ka­bul edilir. Ondan önceki kaynaklarda, özellikle tezkirelerde bu üsluptan bahsedilmemiştir. Bugün Sebk-i Hindî temsilcisi olarak kabul edilen şairler için tezkirelerde söylenenler; on­ların şiirlerinde ince hayaller ve yeni mazmunların olduğu, bu mazmunların derin anlam­lar taşıdığı, İranlı şairlerle olan ilişkileri ve onlardan etkilendikleri gibi bilgilerden ibarettir.

Sebk-i Hindî’nin Türk edebiyatına etkisi XVII. yüzyılda başlar. Bunda da Nailî, Fehim, Nefî ve Nabî’nin rolü vardır. Fuat Köprülü, bu üslubun tesirinin, özellikle XVIII. asırda Şevket ve Saib’in etkisiyle iki kol hâlinde yayıldığını belirtmektedir. Nedîm ve Şeyh Galip üzerinde Şevket’in; Nabî, Koca Ragıp Paşa ve takipçilerinin üzerinde ise Saib’in etkisi ol­duğunu söyler (Köprülü 2006: 379).

Sebk-i Hindî’nin Türk edebiyatında etkili olmasında bu üslubun İran, Afganistan ve Hindistan’da egemen olan Türk asıllı yöneticilerin himayesinde gelişmesinin de payı var­dır. Nitekim Babür, Hümayun ve Ekber Şah gibi kendileri de birer sanatçı olan padişahla­rın, sanatçıları desteklemek suretiyle şiir ve nesrin gelişmesindeki katkılarının büyük oldu­ğu bilinmektedir. Bilhassa Ekber Şah döneminde Feyzî, Urfî, Nazirî ve Zuhurî gibi Sebk-i Hindî’nin büyük şairleri yetişmiştir (Bilkan 1998: 11).

Sebk-i Hindî, Türk şairleri arasında büyük bir rağbet görmesine rağmen İran şairleri tarafından zamanla terk edilmiş, Hindistan’dan gelen yabancı bir tarz olarak değerlendiril­miştir. Bu üslubun temsilcilerinden Saib ve Şevket, bilmece söyledikleri gerekçesiyle eleş­tirilmişlerdir (İpekten 1991: 66). Bunun sebebi olarak, edebiyatta geriye dönüşe (bâzgeşt-i edebî) yönelen İranlı şair ve ediplerin, kendi tarzları ile Hindistan ve Afganistan şairle­rinin tarzları arasında fark olduğunu kabul etmeleri ve onları hakîr görmeleri gösterilir (Muhammed İstilamî 1981: 21). Bununla birlikte bu üslubun Fars asıllı İran şairlerinin ru­huna ve edebî zevkine hitap etmediğini, bu sebeple de daha sonraları onlar arasında rağ­bet görmediğini düşünmek de mümkündür.

İranda doğup Hindistan’da gelişen ve Afganistan’da da kabul gören Sebk-i Hindî, XVII. yüzyıldan itibaren Anadolu’da gelişen Türk edebiyatını da etkilemiştir ve pek çok şair bu üslupla şiirler yazmıştır. Türk şairlerini en çok etkileyen ve örnek alınan şairler Saib-i Tebrizî, Şevket-i Buharî, Urfî-yi Şirazî, Talib-i Amulî ve Kelîm-i Kâşanî’dir. Hatta Şevket-i Buharî, İran ve Hindistan’dan çok, Osmanlı topraklarında tanınmıştır. Bu üslubun divan şiirindeki en önemli temsilcileri olarak da XVII. yüzyılda Nailî, Neşatî ve Fehim-i Kadîm; XVIII. yüzyılda ise Şeyh Galip sayılabilir. Ancak, şiirinde Hint üslubunun birkaç özelliğini toplayan her şairi Sebk-i Hindî’nin temsilcisi saymak yanlış olur. Zira zarif, nazik, ince bir dil; anlamda derinlik, hayallerde incelik devrin genel özelliğidir. Tasavvuf ve ıstırap da pek çok şairde vardır. Mesela; Nef’î’nin şiirlerinde bu özelliklerin çoğu vardır. Ancak Nefî’yi Sebk-i Hindî’nin bir temsilcisi saymak yerine, bu üslubu onun yenilik arayışlarının bile­şenlerinden biri olarak değerlendirmek daha doğru olur.

Hint üslubunun Türk edebiyatına etkisini kısaca anlatınız.

Sebk-i Hindî'nin Özellikleri

Hangi edebî üslup ve akımda olursa olsun şiirin temelinde söz ve anlam vardır. Bu iki un­sur daima birbirini tamamlayıcı özellik arz eder. Bu sebeple söz ve anlamı birbirinden ayrı düşünmek mümkün değildir. Farklı zamanlarda ve edebî akımlarda, bu unsurlardan ba­zen biri bazen de diğeri önem kazanmış, kimi zaman da ikisi aynı derecede önemli sa-

 

yılmıştır. Arap edebiyatında genellikle söz güzelliğine önem verilirken İran edebiyatın­da dönem dönem sözün veya anlamın ön planda yer aldığı görülmektedir (İpekten 1991: 61). Türk edebiyatında da zaman zaman bu farklılıklar ortaya çıkmıştır. Bu üslupta önem­li olan nokta; hayallerde incelik, anlam derinliği, fazla sözden kaçınmak, alışılmamış ben­zetmeler ve mazmunlar, ruhi çırpınışlar, ruh tezatları, tasavvufun bunlarla kaynaşması ve süslü bir anlatımdır. Bu yüzden bazı beyitler muamma hâline girer ve anlatılmak istenen fikirler sisler arasında kalır (Alparslan 1986: 248).

Fars şiirinin Hint kültür çevreleriyle buluşmasıyla ortaya çıkan bu tarzın XVII. yüzyıl­dan itibaren divan şiirine yansıyan özellikleri, genellikle temsilcilerinin eserlerinde dik­kati çeken farklılıklar çerçevesinde resmedilir. Hint üslubunun temsilcileri genellikle top­lumun orta sınıfından insanlardır. Mevlevilik, birçoğunun ortak paydasıdır. Hint üslubu­nun XVII. yüzyılda yetişen temsilcilerinde görülen bu müştereklikler ve şiirlerinde belir­ginleşen ortak özellikler şu başlıklar altında incelenmiştir:

Anlam Özellikleri

Sebk-i Hindî’de diğer üsluplara göre daha girift bir anlam söz konusudur. Bu giriftlik ise anlamdaki derinlik ve genişlikten kaynaklanmaktadır. Sebk-i Hindî şiirinin İranlı en bü­yük üstadlarından biri olan Şevket, şiirde anlamın bir hasırın telleri gibi örülmüş, iç içe geçmiş, girift olması gerektiğini söyler. Sebk-i Hindî’nin Anadolu’daki temsilcilerinden Neşatî de “Biz, çiğ taneleri gibi olan gözyaşlarımızı bu zayıf vücudumuzun üzerine döke­rek, mana incilerinin içinde can ipliği gibi gizlendik, görünmez olduk.” dediği şu beytin­de aynı anlayışı yansıtır:

Biz cism-i nizâr üzre döküp jâle-i eşki

Çün rişte-i cân gevher-i ma’nâda nihânuz

Hint üslubundaki bu anlam derinliği ve giriftliği çoğu zaman, anlaşılması zor ifadeler ortaya çıkarmıştır. Türk edebiyatında Sebk-i Hindî’nin en büyük temsilcisi olarak kabul edilen Nailî’nin aşağıdaki beytinde, âşığın temizliği ve saflığı zor anlaşılır bir anlam derin­liği içinde verilmiştir:

Ol âşık-ı pâkiz ki serâ-perde-i ismet

Âlûde-i hûn-ı dil olan dâmenimüzdür

Biz, o temiz âşığız ki, günahsızlık perdesi bizim gönül kanına bulaşmış olan eteğimizdir.

Burada şair, âşığın temizliğini kana bulanarak kirlenmiş bir nesne ile anlatmaktadır. Bu ise insan muhayyilesinin çok zor kabul edebileceği bir durumdur.

Hayal

Sebk-i Hindî şiirinde anlam bu derece genişleyip derinleştikçe hayal unsurları önem ka­zanmıştır. Zira anlam derine indikçe gerçeğin anlatılması sınırlı kalmış ve yeterli olma­maya başlamıştır. İşte bu noktadan sonra hayal unsurları devreye girmiş ve böylece de şi­irde muhayyile kuvvet kazanmıştır. Anlamdaki giriftlik muhayyilede de kendisini göster­mektedir. Bilhassa soyut hayaller daha fazladır. Bu hayaller insanın iç dünyası ile içinde yaşadığı dış dünya arasında kurulan ilişkiler aracılığıyla ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla soyut kavramların somut kavramlarla birleştirilmesi söz konusu olmuştur. Bu da insan mantığı­nı zorlamış ve bu şekilde kurulan hayallerin insan zihninde canlandırılması da zorlaşmış­tır. Mesela, Neşatî’nin aşağıdaki beytinde şikâyetin süslenip donatılması konu edilmiştir. Süslenmek, donanmak maddeye ait bir özelliktir. Burada ise soyut bir kavram olan şikâyet süslenmiştir. İnsan mantığının bu durumu algılaması son derece zordur. Burada aşkın ga­mının şikâyetini donatmaktan, yani süslemekten maksat; çok şikâyet etmektir:

Geh hâme gibi şekve-tırâz-ı gam-ı aşkuz Geh nâle gibi hâme-i şekvâda nihânuz

Bazen kalem gibi aşkın gamının şikâyetini süsleriz; bazen de şikâyet kalemindeki inilti gibi gizliyiz.

Nailî’nin şu beytinde de soyut ve somut kavramlar arasındaki ilişkiyle meydana getiri­len hayal zenginliği dikkati çekmektedir:

Zûr-ı bâzû-yı nigâhun dest-burd-ı işvedür Çâk-rîz-i ceyb ü dâmân-ı tahammüldür bana

Yan bakışının kolundaki güç, işvenin elinin gücünü kırar ve benim tahammülümü yakasından eteğine kadar yırtıp paramparça eder.

Burada soyut bir kavram olan bakış, teşhis edilerek güçlü bir pehlivana benzetilmiştir. Aynı zamanda bakışın büyüleyici, nazar değdirici özelliği de vardır. Pehlivanların kolları­na taktıkları pazubend denilen muskaların onları bu tür olumsuz etkilerden koruyacağına inanılır. Beyitte işve, kolunun gücü yerinde olan bir güreşçi şeklinde yer almaktadır. Yan bakışla işve bilek güreşi yaparlar ancak, yan bakış onu yener. Beyitte yine soyut bir kavram olan tahammülün de elbise giymiş somut bir insan gibi hayal edildiği görülmektedir. Ta­hammüle ayrıca insana ait olan ıstırap çekme ve bu ıstıraptan dolayı yakasını eteğine ka­dar yırtma özelliği de yüklenmiştir. Görüldüğü gibi Nailî’nin pek çok beytinde olduğu gibi bu beytinde de alışılmamış, soyut ve somut kavram ilişkileriyle kurulmuş, göz önüne geti­rilmesi güç bir hayal ortaya çıkmıştır.

İçe Dönüklük ve Istırap

Bu üslupta, yaşanılan çevreden ve günlük hayattan uzaklaşılmış; insanın dış dünyasından çok, iç dünyasına yönelinmiştir. Şiirde derinleşen, genişleyen ve giriftleşen mananın altın­da insan ruhunun ıstırabı ortaya çıkmaktadır. Sebk-i Hindî şiirinin konusu ıstıraptır. Istı­rabın verdiği acı ve üzüntüler, bu üzüntülerden dolayı insan ruhunun çırpınışları ve çal­kantıları hemen hemen bütün Sebk-i Hindî şairlerinin rağbet ettikleri ve şiirlerinde ince­den inceye işledikleri konulardır. Şiirde yoğun bir şekilde karamsarlık havası hissedilmek­tedir. Muhtemelen dönemin hayat şartlarından kaynaklanan birtakım güçlükler, sıkıntı­lar ve üzüntüler, karamsarlığı Sebk-i Hindî’nin bir parçası hâline getirmiş; hayatını sıkın­tısız, rahat bir şekilde geçiren şairlerin bile şiirlerinde bu unsuru kullanmalarına sebep ol­muştur (Okumuş 1989: 115). Nailî’de ıstırap, kendi hayatıyla ilgili olarak o kadar yoğun­laşmıştır ki onu ümitsizliğe kadar götürmüştür. Aşağıdaki beyitinde şair, bahtının kötülü­ğünden şikâyet etmektedir:

Şeb-i firâkda baht-ı siyâhımızdır hep Eden bizi eser-i subhgâhdan nevmîd

Ayrılık gecesinde bizi sabah vaktinin işaretlerinden umutsuz bırakan, hep kara bahtımızdır.

Beyitte söz konusu edilen sabah vaktinin eseri yani işaret, güneşin doğuşundan önce tan yerinin geçirdiği değişikliklerdir. Sabah güneş doğmadan önce gökyüzü iki kere ağa­rır. Bunlardan birincisi geçici bir ağarmadır ve çok uzun sürmez. Buna subh-ı kâzib veya fecr-i kâzib (yalancı sabah veya fecr) denir. Sonra hava tekrar kararır ve yeniden ağarma­ya başlar. Bu gerçek aydınlanmadır ve buna subh-ı sadık veya fecr-i sadık (gerçek sabah veya fecr) denir. Sonunda güneş doğar. İşte her sabah gerçekleşen doğa olayı, bu beyitte şairin ıstırabıyla önem kazanmaktadır. Ayrılık gecesi o kadar kara ve ıstıraplıdır ki kara baht, sanki kara bir bulut gibi güneşin doğmasını engellemektedir. Nailî burada, ayrı kal­dığı sevgilisine kavuşmaktan o derece ümitsizdir ki kara bahtı yüzünden, her sabah do­ğan ve mutlaka doğacak olan güneşin doğmasından bile şüphe etmektedir. Bu beyitte ıstı­rap en son noktasına ulaşmıştır.

Aşağıdaki beyitte de âşık, ıstırabı oldukça yoğun yaşadığını sezdirir. Tamamen hayat­tan ümidi kesilmiş, ölümü bekleyen bir hasta olduğu hâlde kendisine hasta baht, kader ta­rafından doktor olarak tayin edilmiştir:

Nâ-ümîd ol haste-i cân-der-gulûyum kim kazâ Baht-ı bîmârı tabîb-i çâre-sâz eyler bana

Canı boğazına kadar gelmiş öyle umutsuz bir hastayım ki üstelik kaza-yı İlahî, hasta bahtı bana, derdime çare bulsun diye doktor tayin etmiş.

Bu beyitte son nefesini vermek üzere olan bir hastaya, iyileştirmesi için hasta bir doktor göderilmiştir. Böylece hastanın iyileşme, kurtulma ümidi tamamen ortadan kaldırılmıştır.

Yeni Mazmun

Hint üslubundaki anlam derinliği ve hayal enginliği eskiden beri kullanılagelen mazmun­ları yetersiz kılmıştır. Şiirin konusu değişip insan ruhunun derinliklerine inildikçe, mu­hayyile genişledikçe yeni mazmunlara ihtiyaç duyulmuştur. Böylece şairler ya eskiden kullanılmış olan mazmunları biraz daha geliştirerek farklı boyutlara taşımışlar ya da yeni mazmunlar arayıp bulmuşlardır.

Bildiğiniz üzere divan şiirinde saç ile sümbül arasında; renk, şekil ve koku bakım­larından benzerlikler kurulur. Fakat saçın düşüncesinin sümbül kokusu vermesi, Nailî’nin şiirlerinde görülebilecek hayallerdendir:

Hissedâr eyler şemîminden dili hengâm-ı âh Fikret-i zülfün ki her dem tâze sümbüldür bana

Benim için her an taze sümbül kokusu veren saçının düşüncesi, ah çektiğim zamanlar, kokusundan gönlüme de pay verir.

Bunun gibi Şeyh Galip’in aşağıdaki beytinde de bu şekilde eski mazmunlardan birinin, göz ve cellat arasındaki benzetmenin genişletilmesi söz konusudur. Zira cellat, korkusuz ol­duğu hâlde burada can korkusuna kapılıp yalvarmaktadır. Bu da alışılmış bir durum değildir.

Şûh-ı bed-hûy-ı kazâ zannetme nâz eyler bana Bîm-i cândan çeşm-i cellâdı niyâz eyler bana

Kaza-yı İlahînin kötü huylu güzeli bana nazlanır sanma! Onun cellat gözü, can korkusuyla bana yalvarır.

Böyle eski mazmunların yeni biçimlerde söylenişlerinin yanı sıra daha önce hiç kul­lanılmamış yeni mazmunlar da devreye girer. Aşağıdaki beyitte ifade edildiği tarzda kir­piklerin saz çalıp yan bakışın şarkı söylemesi Nailî’ye kadar hiçbir şairde rastlanmamış bir mazmundur:

Leb-i şûh-ı nigâh-ı çeşmün oldukça terennüm-sâz Eder her cünbiş-i müjgânı bir nakş-ı füsûn peydâ

Gözünün yan bakışının şuh dudağı şarkı söylemeye başladıkça, kirpiklerinin her kıpırdanışı sihirli bir beste ortaya çıkarır.

Bir eğlence meclisinin anlatıldığı beyitte, gözün yan bakışı şarkı söylerken kirpikle­ri de saz çalıp beste yaparak ona eşlik etmektedir. Kirpiklerin cümbüşü, gözün açılıp ka­panmasıyla meydana gelen hareketliliktir. Kirpiklerin açılmasıyla beraber bakış da göz­den çıkar. Burada devreye büyü, sihir girmektedir. Beyitte hiçbir kelimenin tesadüfi kul­lanılmadığı görülmektedir. Bütün kelimeler birbiriyle ilgilidir. Nitekim sihir ile de göz birbiriyle ilgilidir. Beyitte, kelimelerin özenle seçilerek ince ve zarif bir dille ne derece gü­zel bir şekilde anlatıldığı dikkati çekmektedir.

Tasavvuf

Hint üslubunun en önemli özelliklerinden biri de şiirde tasavvufun çok geniş bir şekilde yer almasıdır. Şairler, ruhlarındaki ıstırap, acı ve çalkantıları dindirmek için çareyi tasav­vufa sığınmakta bulmuşlar ve bu sebeple de şiirlerinde tasavvuf sembolizmini kullanmış­lardır. Öyle ki bazı beyitlere tasavvufun dışında bir anlam vermek mümkün olmamakta­dır. Sanatkârlar, açıkça söylemekten çekindikleri, rahatlıkla ifade edemedikleri, doğrudan söylemeyi sakıncalı gördükleri pek çok konuyu tasavvuf terimleri içinde ifade etmişlerdir. Ancak, tasavvufu amaç olarak görmemişler, sadece söylemek istediklerini daha rahat ifa­de edebilmek için bir araç olarak kullanmışlardır. Mısralar arasındaki tasavvufi örüntüyü çözmek bazen mümkün olduğu hâlde çoğu zaman oldukça zordur. Bunun için bazı işaret­ler bulmak, bazı tasavvuf terimlerini çok iyi bilip onlardan yola çıkmak gerekir.

Türk edebiyatında Sebk-i Hindî’yi şiirlerinde ustaca işleyen Fehim-i Kadîm’in aşağı­daki beytinde de bulunan tasavvufi özellikleri anlayabilmek ve açıklayabilmek için, tasav­vuf terimlerinden biri olan “hayret” kelimesinin “şaşkınlık, müridin, sâlikin zuhur eden tecelliler karşısında düşmüş olduğu ruhi durum ve tasavvufta bir merhale”manasına gel­diğini bilmek gerekir:

Figân kim câme-i ömrüm kabâ-yı hayret olmışdur

Girîbân-ı hayâtum çâk-i dest-i firkat olmışdur

Ömrümün elbisesi, hayret cübbesi hâline geldiği ve hayatımın yakası ayrılık eliyle

yırtıldığından dolayı feryât!

Bu beyitte geçen “câme-i ömrüm, kabâ-yı hayret, girîbân-ı hayat, çâk-i dest-i firkat” tam­lamalarında Hint üslubunun bir başka özelliği görülür. Soyut kavramlar ile somut nesne­ler ve varlıklar arasında ilişki kurarak imgeler oluşturmak, Hint üslubunun önemli özel- liklerindendir. Bu terkiplerden doğan geniş hayallerin, beytin anlamını ne derece derin­leştirdiği dikkati çekmektedir.

Nailî’nin şiirlerinde tasavvuf oldukça geniş bir şekilde yer alır. Şiirlerinde, özellikle müseddeslerinden birinde tasavvuftaki durumunu anlatan şair; kendisine iyi bir rehber bulma ümidiyle nice mürşide yaklaştığını ancak, yol gösterecek bir kılavuz bulamadığını, vahdetin eteğine bile el süremediği gibi hayret vadisine düşüp kaldığını söyler. Bunda da eksikliği ve kusuru kendisinde bulur. Aşağıdaki beytinde Nailî, hayret merhalesine takılıp kaldığını, bunu bir türlü aşamadığını ve aşma umudunun da olmadığını anlatmaktadır:

Gösterür sergeşte-hâl-i vâdî-i hayret henüz

Girdbâd-ı deşt ü sahrâ rûh-ı Mecnûnı bana

Çölde ve sahrada meydana gelen hortumlar, şimdi bana Mecnunun ruhunu hayret

vadisinde başı dönmüş bir hâlde dolaşırken gösterir.

Bu beyitte şair, hayret makamındadır ve deliliğe düşme korkusu içindedir. Hayret va­disinin fırtınalarını Mecnun’un ruhu şeklinde görmeye başlamıştır. Yani hayal görmeye başlamıştır. Hayal görmek ise deliliğin belirtilerindendir. Şair burada henüz deli olma­dım ama deli olmak üzereyim demek istiyor. Nailî, diğer beyitlerinde olduğu gibi bu bey­tinde de iyi bir mutasavvıf olamadığını söylemekte, bundan da ıstırap duymaktadır. Dün­yaya bağlılıktan kurtulamadığını görür ve kurtulma umudu da yoktur. Tanrı aşkı ile nef­si arasında bocalar.

Mübalağa

Hint tarzında mübalağa sanatı da önemli bir yer tutar. Aslında mübalağa, edebiyatta eski­den beri kullanılan bir edebî sanattır. Ancak Sebk-i Hindî’de bunun daha fazla önem ka­zanması, mübalağanın hem derecesinin artmasından hem de çok fazla kullanılmasından kaynaklanmaktadır. İnsan mantığını zorlayan hayal genişliği ve sınırsızlığı, şairlerin mü­balağa sanatını çok kullanmalarına sebep olmuştur. Hayalî unsurların mübalağalı bir şe­kilde anlatılması, insan zihnindeki müphemliği daha da fazlalaştırmış, Sebk-i Hindî şiiri­ni büsbütün anlaşılmaz hâle getirmiştir. Neşatî’nin tasavvufî anlam taşıyan aşağıdaki bey­tinde, Hint üslubunda mübalağanın sınır tanımazlığı apaçık görülmektedir:

Etdik o kadar ref’-i ta’ayyün ki Neşâtî

Âyîne-i pür-tâb-ı mücellâda nihânuz

Ey Neşatî, biz görünmeyi, yani varlığı öylesine ortadan kaldırdık ki cilalı parlak aynada

bile görünmez hâle geldik.

İnsan suretinin cilalı, passız, tozsuz bir aynada görünmemesi mümkün değildir. Bura­da şair, var olduğu hâlde aynada görünmediğini ifade ederek insan mantığını zorlamak­tadır. Bu sebeple bu beyti ancak tasavvufi bir açıklama getirmek suretiyle anlamak müm­kün olacaktır. Yine Sebk-i Hindî şiirinin özelliklerinden biri olan tasavvufa göre şair, ilahî aşk vasıtasıyla maddi kayıtlar âleminden ve dolayısıyla da kendi varlığından geçip yüksek manevi mertebelere erdiğine işaret etmekte ve böylece maddeyle alâkasını tamamen kes­tiğini anlatmak istemektedir.

Tezat

Sebk-i Hindî şairlerinin, mübalağa sanatının yanı sıra en çok kullandıkları sanatlardan biri de tezattır. Özellikle manevi tezat söz konusudur. Bu üslupta şairler, bazen şiirin ko­nusunu değiştirip ele aldıkları konulara değişik açılardan bakmışlardır. Dolayısıyla şiir­de birbirinin zıddı olan anlamlar ve mazmunlar ortaya çıkmıştır. Bu da Hint üslubunun insan mantığını zorlayan, şaşırtan özelliğinin diğer bir yönü olarak karşımıza çıkmakta­dır. Nasıl ince bir hayalin mahsulüdür ki Nailî, ayaklar altında olan saç ile güneşi bir ara­ya getirmiştir?

Ey Nailî o turra ki çevgân-ı fitnedir

Pâmâl iken rubûdesidir gûy-ı âfitâb

Ey Nailî! O kıvrım kıvrım olan saç bir fitne çevgânıdır. Ayaklar altında sürünürken bile

güneş topunu yakalar.

Bu beyitte saç, hem ayaklar altında çiğnenip yerlerde sürünmekte hem de güneş topu­nu yakalamaktadır. Yani en alçak seviyede iken en yüksek mertebeye ulaşmaktadır. Bura­da birbirinin zıddı olan iki ayrı durum (pâmâl ve âfitâbı yakalama), saç üzerinde birleşti­rilerek tezat sanatı yapılmış ve beytin anlamına ince bir hayalle derinlik kazandırılmıştır. Beyitte güzelin yüzü üzerinden yerlere kadar uzanan saç tasvir edilirken süslü bir anlatım kullanılmıştır. Soyut bir kavram olan fitne, somut bir unsur olan çevgânla birleştirilmiştir. Sevgilinin yüzü de parlaklığı ve yuvarlaklığı sebebiyle güneş topuna benzetilmiştir. Saç ise bir taraftan uzunluğu sebebiyle ayaklar altında çiğnenirken diğer taraftan, güneşe benze­yen yüze bağlı olup onu çevreler. Bütün bu özellikler Hint üslubunun ince hayalleri için­de derin bir anlam kazanmıştır.

Sebk-i Hindî şiirinde mübalağa ve tezat sanatının yanı sıra istiare, hüsn-i talil, telmih gibi anlama dayalı edebî sanatlar daha sık kullanılmıştır. Böylece sözün az, anlamın yo­ğun olması sağlanmıştır.

 

Dil Özellikleri

Mananın çok büyük önem kazandığı Sebk-i Hindî şiirinde söz ikinci planda kalmıştır. Şa­irler söz güzelliği için anlamdan feragat etmemişler; bunun aksine anlamı derinleştirmek için zaman zaman sözden feragat etmişlerdir. Bu itibarla da şiirde söz üzerine kurulan laf- zi sanatlar yerine manaya önem veren manevi sanatlar ağırlık kazanmıştır. Buradan hare­ketle Hint üslubunun sözle ilgili özellikleri hakkında şunları söylemek mümkündür:

Dilde İncelik

Hint tarzı şiirlerde dil; ince, nazik ve süslüdür. Bu üslubun en büyük temsilcilerinden biri olan Buharalı Şevket’e göre söz; ince, narin bir örtüdür. O kadar ince olmalıdır ki altındaki anlamı örtmesin; anlam, olduğu gibi görünsün. Şiirde işlenen geniş hayalleri, derin ve ince anlamları anlatacak dil de ince, nazik ve süslü olmalıdır. Bu tarzda kelimeler özenle seçil­miş, aynı anlamı veren kelimelerin en ince ve zarif olanı tercih edilmiştir. Nailî, şu beytin­de ince ve süslü anlatımının güzel örneklerinden birini vermiştir:

Tâ cilve-geh-i berk-ı belâ hırmenimüzdür Hâkister-i dûzah çemen-i gülşenimüzdür

Harman, bela şimşeğinin cilve ettiği yer olunca, cehennem külü bizim gül bahçemizin çimenliğidir.

Berk (şimşek), duzah (cehennem), gülşen (gül bahçesi) gibi kırmızı rengi hatırlatan kelimelerin bir arada kullanıldığı beyitte şair, çok büyük belalarla, sıkıntılarla, zorluklarla karşılaştığını, bunların yanında cehennemde karşılaşılacak azabın küçük ve ehemmiyetsiz olacağını anlatmak istemiş ve bunu da ince, zarif ve süslü bir dille ifade etmiştir.

Yeni Kelimeler ve Tamlamalar

Hint üslubunda, nasıl ki hayaller genişleyip anlamlar derinleştikçe mevcut mazmunlar yetersiz kalmış ve yerine yeni mazmunlar bulmak gerekmişse, dilde de kelimelerde bir ki­fayetsizlik ortaya çıkmış ve yeni kelimeler arayıp bulmak lüzumu hasıl olmuştur. Bunun için de şairler ya o zamana kadar hiç kullanılmamış yeni kelimeler bulmuşlar ya da halkın günlük konuşmasında yer alıp şiirde kullanılmayan kelime ve deyimleri şiire sokmuşlar­dır. XVII. yüzyıl şairlerinden Tecellî aşağıdaki beytinde daha önceleri şiirde rastlanmamış olan ve halk ağzında hâlâ yaşayan “bulanmak” (salınarak yürümek) kelimesini şiire katarak elbise giyme hareketinin derin bir anlam, geniş bir hayal ve ince bir zevk içinde nasıl an­latılması gerektiğine güzel bir örnek sunmuştur:

Uryân iken bulanmasa ol mâh-ı sîm-ten Serden geçüp ayağına düşmezdi pîrehen

O gümüş tenli ay (sevgili), çıplak bir hâlde salınarak yürümeseydi elbise onun başından geçip ayaklarına düşmezdi.

Yeni hayalleri dillendirmek için şairler zincirleme tamlamalar kullanmayı tercih et­mişlerdir. Özellikle Farsça kelimelerle yapılan zincirleme tamlamalar çok kullanılmıştır. Dil kullanımındaki bu tercihlerin anlamın bulanıklaşmasına neden olduğu da bir gerçektir.

Sebk-i Hindî’nin muhteva özellikleri hakkında kısaca bilgi veriniz.                                                                                            ^

4

 


 

NAİLİ

İstanbul’da 1608-1611 yılları arasında doğduğu tahmin edilen Nailî’nin asıl adı Mustafa’dır. Babası maden kalemi kâtiplerinden Pirî Halife’dir. Bu nedenle, Nailî’den kaynaklarda “Pîrîzade” diye söz edilir. Divanından edinilen bilgiye göre zayıf ve hastalıklı bir bünye-

ye sahip olan Nâilî, küçük yaşta anne ve babasını yitirmiş, bütün ömrü maddi ve mane­vi sıkıntılarla geçmiştir. Eserlerinden, iyi tahsil gördüğü, Farsça’yı iyi bildiği anlaşılmak­tadır. Eğitiminden sonra kâtip olmuştur. Hayatını kolaylaştıracağı ümidiyle IV. Murat ve IV. Mehmet’e kasideler sunmuştur. Köprülüzade Fazıl Ahmet Paşa’nın gazabına uğrayarak İstanbul’dan uzaklaştırılmıştır. IV Mehmet’e ve Uyvar kalesinin alınmasının ardından za­fer şenlikleri içinde Edirne’ye gelen Fazıl Ahmet Paşa’ya kasideler sunarak bağışlanmayı istemiştir. Sonunda affedilmiş ve 1665’te İstanbul’a dönmüştür. İstanbul’a döndükten yak­laşık bir yıl sonra 1666 yılında 55-60 yaşlarında iken ölmüştür. Döneminde yetişen şair­lerden bazıları onun ölümüne tarih düşürmüşlerdir. Nazmî’nin tarihi bunlardan biridir:

Dedüm duâ ile târîh-i fevtini Nazmî

Bihişti Nâilî’ye eyleye mekân Mevlâ (1077)

Şairliği

VII. yüzyılda yenilik arayışlarıyla dikkati çeken şairlerdendir. Dönemin şair tezkirelerinde ve biyografi kitaplarında onun şair olarak yenilikçi kişiliği ve tasavvuf konusundaki yet­kinliği vurgulanır. Hakkında Halvetiliğin Gülşeniyye koluna ilgisi veya mensubiyeti ko­nusunda şiirlerine yansıyan ifadelerinden başka bir bilgiye sahip değiliz. Nailî’nin edebî kişiliğinin bileşenleri şu sözcüklerden oluşur: Gazel, Sebk-i Hindî, ıstırab ve tasavvuf.

Nailî daha çok, gazel şairi olarak tanınsa da diğer nazım biçimleriyle yazdığı şiirler de dikkati çeker. Kasidelerinde, Nefî gibi nesip yerine fahriyeyle şiirlerine başlar. Daha çok beş beyitli gazel söylemesine rağmen bazı gazellerine mahlas beytinden sonra birkaç be­yit eklemek suretiyle bu şiirlerini devrinin pek çok şairinin yaptığı gibi müzeyyel gazellere dönüştürür. Nailî’nin gazelleri onun edebî şahsiyetini en iyi yansıtan şiirleridir. Gazelleri­nin büyük bir kısmı tasavvufidir. Nailî’nin şiirlerinde kullandığı ve daha önce görülmeyen değişik bir üslupla ortaya çıkışı onu Nabî, Nef’î, Nedîm gibi çığır açan şairler arasına sok­muştur. Yenilik arayan XVII. asır şairleri arasında diğerlerinden daha belirgin bir farklılık ortaya koymuştur. Bu farklılığı ona Sebk-i Hindî sağlamıştır. Nailî’nin edebî şahsiyetinde bu üslubun bütün özellikleri görülmektedir. Derin ve girift anlam, insan mantığını zorla­yan hayaller, daha önce kullanılmamış mazmunlar, ıstırap, tasavvufun ruhu olgunlaştıran engin sükûneti ve kendisinin bu sükûnete erememekteki üzüntüsü, anlaşılması zor zincir­leme tamlamalar, az sözle çok şey anlatma gayreti, yeni kelimelerle zenginleştirilmiş ince ve süslü dil zevki onun şiirlerindeki genel özelliklerdir. Nailî’nin bir ıstırap şairi olmasın­da ıstırabın Hint üslubunun genel vasıflarından biri olmasının yanı sıra yaşadıklarının da rolü vardır. İstediği mertebeye ulaşamayıp maddi refahın sağlanamadığı bir hayat, zayıf, hastalıklı bir bünye, hassas bir ruh hâli, sürgün hayatının verdiği gurbet acısı ve tasavvuf­ta istenilen merhaleye ulaşamamanın üzüntüsü Nailî’nin şiirlerine çalkantılı bir ruhun ıs­tırapları şeklinde yansımıştır.

Bestelenmeye son derece müsait ve bugün için bile kolayca anlaşılan musammatlarıyla Türk şiirinin ilk şarkı şairi kabul edilir. Nailî’nin müseddeslerinden üçü onun bütün şiirle­rinin özeti gibidir. Bu şiirlerde şairin aşamadığı ihtirasları, acıları, umutsuzlukları, dünya­ya bağlılığı, tasavvufta ilerleyememenin üzüntüsü anlatılmıştır. Hayatının sonlarına doğ­ru yazdığı anlaşılan müseddesi ise yıkılmış, bezgin, bütün ümitlerini kaybetmiş bir insa­nın ruh hâliyle kaleme alınmış gibidir. Her şeyden vazgeçmiş, düşmanlarını bağışlamış ve çektiği o kadar acıdan sonra büyük bir ruh olgunluğuna erişmiştir (İpekten 1991: 52-53).

Nailî’nin Hint üslubunun da etkisiyle geliştirdiği şiir dili, söyleyiş biçimi başta Neşatî ve Şehrî olmak üzere çağdaşları tarafından takdirle karşılanır. Öyle ki divan şiirini yeni­den canlandırma hevesine kapılan sonraki dönemlerin bazı şairleri, sözgelimi XIX. yüz­yılda divan şiirini düştüğü yerden kaldırmayı amaçlayan “encümen-i şuara”, başta Nailî ol­mak üzere Fehim ve Neşatî’nin şiirlerinden ilham alarak yeni hamlelere girişir.

Eseri

Nailî’nin bugünkü bilgilere göre, bilinen tek eseri mürettep divanıdır. Şair, Divanını ha­yattayken kendisi tertip etmiştir. Şimdiye kadar otuz civarında yazma nüshası tespit edil­miştir. Divanı-ı Nailî, ilk defa Mısır Bulak Matbaasında basılmıştır (1253). Haluk İpekten tarafından Nailî Divanının yazma nüshaları karşılaştırılarak hem bilimsel neşri (1970) hem de popüler baskısı (1990) yapılmıştır. Ayrıca Haluk İpekten, Nailî Divanından seçti­ği bazı şiirleri açıklamalarıyla yayımlamıştır.

Nailî’nin edebî şahsiyetinin oluşmasında, yaşadığı olumsuz olayların etkisi var mıdır? Nailî’nin Gazellerinden Örnekler

ÖRNEK 1

 

 

 

 

 

 

 

ALlej ^Aİ»j( ^A— AİlC-

 

 

 

Mef‘ûlü mefâ‘îlü mefâ‘îlü fe‘ûlün

1           Kûyundan o şûhun dil-i rüsvâ ile geçdik Her hatvede bin şekve-i bî-câ ile geçdik

Nesre çeviri: O şûhun kûyundan dil-i rüsvâ ile geçdik; her hatvede bin şekve-i bî-câ ile geçdik.

hatve : adım

şekve : şikâyet, hoşnutsuzluk Diliçi çeviri: O uçarı güzelin bulunduğu yerden rüsva gönül ile geçtik; her adımda bin yersiz şikâyet ile geçtik.

Divan şiirinde âşık, kendisini biraz rezil ve rüsva gösterir. “Dil-i rüsva” tamlaması bu anlayışın ürünüdür. Gönül kişileştirilmiştir. Böylece Nailî, sevgilinin bulunduğu yerden rüsva gönülle beraber yani âşık olarak geçtiğini ima etmektedir. Sevgili sadece “şuh” sıfa­tıyla anılmıştır. Her hatvede, her adımda yersiz şikâyetlerle geçtik, diyor şair. “Geçtik” bi­çimindeki çoğul kullanımı, şairin yalnız olmadığını, yanında “dil-i rüsva”nın olduğunu vurgulamak için tercih edilmiştir.

2           Cemşîd-i Sikender-menişiz câm ile gûyâ

Kim bahr-ı gamı hücre-i mînâ ile geçdik

Nesre çeviri: Câm ile gûyâ Cemşîd-i Sikender-menişiz; kim bahr-ı gamı hücre-i mînâ ile geçdik.

meniş : huy, tabiat, yaradılış

hücre : göz, odacık

minâ : şarap şişesi, cam; liman

Diliçi çeviri: Kadeh ile sanki İskender tabiatlı Cemşidiz; çünkü gam denizini camdan kayıkla geçtik.

Cemşit, edebiyatta şarabın mucidi olarak bilinir. Cem’in ünlü kadehinin adı da Cam-ı Cem’dir. Üünlü hükümdar, mitolojik kahraman İskender’in de aynası meşhurdur: Ayine-i İskender. Bu ayna tasavvufta, gönüldür. Nailî bütün bu unsurları ilk mısrada bir araya ge­tirmiştir. Gam, denize benzetilmiştir. Deniz gemiyle geçilir. “Hücre-i mina” gam denizin­de gemi işlevi üstlenmiştir. Tasavvufi boyutlarıyla beyitte; üzüntülerden gönül aydınlığıy­la kurtulan bir insan anlatılmaktadır.

3           Dil verdiğimiz yâra nigâh-ı gazabından Tasrîhe mecâl olmadı imâ ile geçdik

Nesre çeviri: Yâra dil verdiğimiz, nigâh-ı gazabından tasrihe mecâl olmadı, imâ ile geçdik.

nigâh : bakış

gazab : kızgınlık, hiddet, öfke tasrîh : açıklama, açıklığa kavuşturma mecâl : güç, kuvvet, takat; imkân Diliçi çeviri: Sevgiliye gönül verdiğimizi, öfkeli bakışından dolayı açıklamaya imkân olmadı, ima ile geçtik.

Gazaplı bakışları olan bir sevgili ve karşısında korkusundan aşkını itiraf edemeyen bir âşık imajı var. Beyitte, söz söylemeye mecali olmadığı için söyleyeceklerini ima ile geçen âşık tipiyle karşı karşıyayız.

4           Mestâne nukûş-ı sûver-i âleme bakdık Her birini bir özge temâşâ ile geçdik

Nesre çeviri: Nukûş-ı sûver-i âleme mestâne baktık; her birini bir özge temâşâ ile geçdik.

nukûş : nakışlar, izler sûver : suret, görünüş mestâne : sarhoşça, sarhoş olarak temâşâ : bakıp görme, gezme Diliçi çeviri: Âlemin görüntüsündeki süslere sarhoşça baktık; her birini bir özge temaşa ile geçtik.

Divan şiirinde tabiatı ve gerçeği algılayış “mestane” bir bakışla gerçekleşir. “Nukuş-ı sûver-i âlem” divan şairinin dış dünyaya bakışını ifade eder. Tabiat, gerçekliğinden soyut­lanır. Soyutlanan tabiat “özge temaşa” edilir.

5           Çok fâris-i mülk-i sühanı Nâilî’yâ biz Rehvâr-ı girân-cünbiş-i ma’nâ ile geçdik

Nesre çeviri: Nailîyâ biz çok fâris-i mülk-i suhanı rehvâr-ı girân-cünbiş-i ma‘nâ ile geçdik.

fâris

: atlı, binici; Şiraz

sühan

: söz

rehvâr

: atın sarsmadan yürüyüşü, rahvan

girân

: ağır, sert

cünbiş

: hareket

 

Diliçi çeviri: Ey Nailî! Biz çok söz ülkesinin binicisini mananın ağır hareket eden rahvan atıyla geçtik.

Divan şairleri gazellerinin makta beyitlerinde zaman zaman kendi şiir ve şair anlayış­larının ipuçlarını verirler. Bu görüşler geleneğin kabullerine uygun olur. Nailî de bu bey­tinde kendisini söz ülkesinin binicileriyle, ima yoluyla Şirazlı Fars şairleriyle mukayese eder. “Geçtik” sözcüğünün ilerleme, öne geçme anlamını kullanır. İkinci mısra çok soyut: “Mananın yavaş hareket eden atı” ifadesi “geçtik” kelimesiyle bütünlük kazanır. Yukarı-

daki beyitte Sebk-i Hindî’nin anlamı söze tercih eden anlayışıyla karşılaşırız. İlk mısrada “sühan” vardı, ikinci mısrada “mana” var. İlk mısrada sühan Fars şairlerine ait bir özellik, mana ise “biz” grubunda yer alan Nailî ve etrafındakilere. İlk mısrada söz, ülkeye benzeti­lince elbette o ülke zamanın en hızlı ulaşım vasıtası olan“rehvar at” la geçilecektir.

ÖRNEK 2

Mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün mefâ’îlün

1           Yem-i âteş-hurûş-ı dilde oldukça sükûn peydâ Eder her dâğ-ı hasret tende bir girdâb-ı hûn peydâ

Gönlün ateş dalgalarıyla coşan denizi duruldukça, her özlem yarası bedende bir kan girdabı meydana getirir.

2           Bu âlem pây-tâ-ser kûh kûh-ı mihnet ü gamdur Eder her tîşe-kâr-ı ârzû bir Bîsütûn peydâ

Bu dünya baştanbaşa dert ve gam sıradağlarıyla doludur. (Üstelik) her arzu kazmacısı da yeni bir Bîsütûn dağı meydana getirir.

3           Girân etsün ko diller târ târ-ı zülfün olsun tek Ruhun bâğında nice müşg-bîd-i ser-nigûn peydâ

(Ey sevgili!) Bırak gönüller saçlarını tel tel ağırlaştırsınlar. Yeter ki yanağının bahçesinde baş aşağı birçok salkım söğüt meydana gelsin.

4           Leb-i şûh-ı nigâh-ı çeşmün oldukça terennüm-sâz Eder her cünbiş-i müjgânı bir nakş-ı füsûn peydâ

Gözünün bakışının şuh dudağı şarkı söylemeye başladıkça, kirpiklerinin her hareketi sihirli bir şekşl (beste) ortaya çıkarır.

5           Bu lu‘betgâhda ey Nâilî bilmekdedür hikmet Ne zîr-i hırkadandur heft-tâs-ı nîlgûn peydâ

Ey Nailî! Bu dünya panayırında asıl hikmet, bu mavi renkli yedi gökkubbesinin hangi hırkanın altından çıktığını (nasıl meydana geldiğini) bilmektir.

ÖRNEK 3

Mefûlü mefâ’îlü mefâ’îlü feûlün

1           Mâruz ki asâ-yı kef-i Mûsâda nihânuz Mâr anlama mûruz ki teh-i pâda nihânuz

Biz yılanız; ama Musa’nın avucundaki asada gizli olan yılanız. Bizi yılan sanma, biz ayak altında ezilen bir karıncayız.

2           Görmez bizi âyînede ger aks-dih olsak Pîş-i nazar-ı akl-ı hod-ârâda nihânuz

Biz, aynada kendini süsleyen aklın bakışı önünde gizliyiz. Aynada aksetsek bile akıl yine de bizi görmez.

3           Güncâyişümüz dîde-i Mecnûnadur ancak Nîreng-i cemâlüz ruh-ı Leylâda nihânuz

Biz yalnız Mecnunun gözüne yerleşmişiz, (sadece) ona görünürüz. Güzelliğin tılsımıyız ve Leyla’nın yanağında gizliyiz.

4           Elmas ise de kârger olmaz bize merhem

Ol  dâğ-ı cünûnuz ki süveydâda nihânuz

Merhem, elmas kadar değerli ve şifa verici olsa da bize etki edip iyileştirmez. (Çünkü) biz süveydada gizlenmiş delilik yarasıyız.

5           Mûsâ göremez Tûr u şecerde bizi billah Biz şu’le-i sîmâ-yı tecellâda nihânuz

Billahi (=Tanrı adına söylüyorum), Musa bizi Tur Dağında ve ağaçta göremez. (Çünkü) biz, tecelli yüzünün ışığında gizliyiz.

6           Derdüz ki devâ şifte-i sıhhatümüzdür Aşkuz ki nihân-hâne-i sevdâda nihânuz

Biz öyle bir hastalığız ki ilaç bizim sağlığımıza şaşar. Biz sevdanın gizli evinde gizlenmiş olan aşkız.

7           Destünde dagal-mühreyüz ey çarh-ı müşa’bid Her lahzada bin çeşm-i temâşâda nihânuz

Ey hokkabaz felek! Biz senin elinde şekilden şekle giren bir hokkabaz topuyuz.

Her an seyreden binlerce gözde gizliyiz.

8           Biz Nâiliyâ sözde füsûn-kâr-ı hayâlüz Elfâzda peydâ dil-i ma’nâda nihânuz

Ey Nailî! Biz sözde hayal büyücüsüyüz. Şiirin sözünde görünüyoruz ama anlamın gönlünde gizliyiz.


Özet


 

 

jöjl Sebk-i Hindiyi tanımlayabilmek ve ortaya çıkış sürecini 1 izleyebilmek,

Sözlüklerde “bir şeyi eritme, kalıba dökme” anlamıyla yer alan “sebk” kelimesi, edebî terim olarak “ibarenin tarz ve tertibi” anlamındadır. Dolayısıyla “Sebk-i Hindî” terkibi, “Hind’e ait ibarenin tarz ve tertibi yani Hint üs­lubu, Hint tarzı ya da Hint yolu” anlamına gelmektedir. Hindistan coğrafyasında ortaya çıkıp geliştiği için Sebk-i Hindî denilmiştir. Ancak bu konuda değişik görüşler de ileri sürülmüş ve bu üslubun temsilcileri­nin yetiştiği veya doğduğu mekânlara göre Sebk-i Is- fahani, Sebk-i Safevi, Sebk-i Azebaycani, Sebk-i Türki gibi isimler verilmiştir. Bunlar içinde en fazla tutulanı Sebk-i Hindî olmuştur.

Sebk-i Hindî’nin ortaya çıkışını hazırlayan etkenler arasında İran ve Hindistan’ın tarihî, kültürel ve edebî ilişkileri yanı sıra İran’da kurulan Safevi yönetiminin Şiilik konusundaki taassubu da vardır. Safevi hüküm­darları Şia büyüklerini öven şiirler dışında yazan şair­lerle ilgilenmemiş, hatta bu konuda dinî ve siyasi bas­kı dahi uygulamışlardır. Bu durum, baskı altında olan bu şairlerin Hindistan’daki Türk hükümdarlarının sa­nat muhitlerine göçmelerine sebep olmuştur. Burada onların gördükleri ilgi ve himaye, dönemin pek çok şairini de bu bölgeye çekmiştir. Hindistan’a gelen bu şairler, buradaki kültür ve edebiyatla tanışmışlar ve kendi kültür ve sanat anlayışlarıyla bunu harmanlaya­rak yeni bir üslup ortaya çıkarmışlardır.

Sebk-i Hindfnin Türk edebiyatına etkisini açıklayabilmek, Türk edebiyatında Hint üslubunun izlerinden ilk bah­seden, Fuat Köprülü olmuştur. Üslubun Türk edebi­yatına tesiri XVII. yüzyılda başlayıp XVIII. asırda gelişerek devam eder. Bu tesir, daha çok İran şairle­ri Şevket-i Buhari, Saib-i Tebrizî ve Urfî-i Şirazi va­sıtasıyla gerçekleşir. Özellikle Şevket, İran ve Hindis­tan coğrafyasından ziyade Osmanlı topraklarında ta­nınmış ve etkili olmuştur. Bu dönemlerde Türk ede­biyatında yetişen şairlerin pek çoğu bu üsluptan et­kilenmiş olmakla beraber hepsini Sebk-i Hindî şairi saymak mümkün değildir. XVII. asırda Nailî, Fehim-i Kadîm ve Neşatî, XVIII. yüzyılda ise Şeyh Galip bu üslubun gerçek temsilcileri sayılabilir.

Sebk-i Hindî’nin özelliklerini tanıyabilmek,

Hint üslubunun özellikleri anlam ve dil açısından in­celenebilir: Hint üslubunda anlama sözden daha çok önem verilmiştir. Anlam, bir hasırın telleri gibi iç içe geçmiş, girift ve derinlerdedir. Bu özellik genellikle şi­irde anlaşılması güç ifadelerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Anlamdaki bu giriftlik hayallerin genişle­mesine soyut somut kavramların bir araya getirilme­siyle insan mantığını zorlayan hayallerin ortaya çık­masına yol açmıştır. Şiirin konusu insanın dış dünya­sından iç âlemine yönelmiştir. Derin ve karmaşık an­lamın altında insan ruhunun ıstırabı yatmaktadır. Bu üslupta ıstırap şiirin temel konularından biri olmuş­tur. Şiirdeki bu anlam derinliği ve hayallerin genişliği önceden beri kullanılagelen eski mazmunları yetersiz kılmış yeni mazmunlar bulma ihtiyacını doğurmuş­tur. Bu sebeple şairler, hem eski mazmunları gelişti­rip farklı boyutlara taşımışlar hem de yeni mazmunlar bulmuşlardır. Hint üslubuyla yazılan şiirlerde tasavvuf oldukça geniş bir şekilde yer alır. Şairler ruhlarında­ki sıkıntı ve ıstırapları dindirmek için tasavvufa yönel­mişlerdir. Sebk-i Hindî şairleri, anlatmak istediklerini daha kolay anlatabilmek için bazı edebî sanatlara sık­ça başvurmuşlardır. Mübalağa ve tezat bunların başın­da gelir. Hint üslubuyla yazan şairler mübalağayı çok kullanmış ve bu da şiirlerinin daha da anlaşılmaz du­ruma gelmesine sebep olmuştur. Şairlerin ele aldıkları konulara farklı açılardan bakma gayretleri bu üslupta tezat sanatına önem kazandırmıştır. Böylece şiirde sık sık birbirinin zıddı olan anlamlar ve mazmunlara yer verilmiştir. Sebk-i Hindî şairleri, mübalağa ve tezat sa­natının yanı sıra istiare, kinaye, hüsn-i talil gibi anlam­la ilgili sanatlarıda sıkça kullanmışlardır.

Sebk-i Hindî’de anlamın daima ön planda tutulması, sözü geriye itmiştir. Dil ince, nazik ve süslüdür. Ge­nişleyen hayaller ve derinleşen anlamları ifade etmek için yeni mazmunlar meydana getirilirken yeni ke­limeler de ortaya konulmuştur. Hint üslubunda söz kısa tutulur ve az sözle çok şey anlatılmaya çalışılır. Şi­irde özellikle Farsça uzun zincirleme tamlamalar kul­lanılmıştır. Buna mukabil sade dil de görülmektedir.

■jğ» Nailinin şiirlerine Hint üslubunun nasıl yansıdığına

İp dair değerlendirmeler yapabilmek,

XVII. yüzyıl Türk edebiyatının yetiştirdiği şairlerden olan Naili’den kaynaklarda, yenilikler ortaya koyan ve tasavvufta söz sahibi olan bir şair olarak övgüyle bah­sedilir. Gazelleriyle meşhur olmuş bir şairdir. Gazel­leri onun edebî şahsiyetini en iyi yansıtan şiirleridir. Ayrıca müseddesleri de onun bütün şiirlerini özetler mahiyettedir. Şiirlerinde Sebk-i Hindî’nin hemen bü­tün özellikleri görülmektedir. Anlamın derinleşip gi­riftleşmesi, hayallerin insan mantığını zorlaması, yeni mazmunlar kullanılması, içe dönüklük, ıstırap, ıstıra­bı teskin eden tasavvuf, tasavvufta ilerleyememenin üzüntüsü, zincirleme tamlamalar, az sözle çok şey an­latma, ince, nazik ve süslü bir dil onun şiirinin yapı­sını oluşturur. Istırap, onun şiirlerinde en önemli ko­nudur. Onun bir ıstırap şairi olmasında ıstırabın Hint üslubunun bir özelliği olmasının yanı sıra kendi haya­tının da rolü vardır. Sıkıntı içinde geçen hayatı, hırsla­rı, zayıf bünyesi, hassas ruh yapısı, gurbet acısı ve ta­savvufta ilerleyememenin sancısı onun ıstırap şairi ol­masında etkili omuştur.

Kendimizi Sınayalım

  1. Aşağıdakilerden hangisi “Sebk-i Hindî” terkibinin anla­mını vermez?
    1. Hint tarzı
    2. Hint üslubu
    3. Hint yolu
    4. Hint okulu
    5. Hint usulü
    6. Aşağıdakilerden hangisi “Sebk-i Hindî”ye verilen diğer isimlerden biri değildir?
      1. Sebk-i Isfahani
      2. Sebk-i Safevi
      3. Sebk-i Azerbaycani
      4. Sebk-i Türkî
      5. Sebk-i Horasani
      6. Aşağıdaki İranlı şairlerden hangisi Sebk-i Hindî’nin temsilci­lerinden biridir?
        1. Molla Camî
        2. Firdevsî
        3. Şevket-i Buharî
        4. Hafız
        5. Nizamî
      7. Türk edebiyatında aşağıdaki şairlerden hangisi Sebk-i Hindî’nin en önemli temsilcilerinden biridir?
        1. Nabî
        2. Nailî
        3. Şeyhülislam Yahya
        4. Şeyhülislam Bahayî
        5. Koca Ragıp Paşa

5. Aşağıdakilerden hangisi, Sebk-i Hindî’nin özelliklerinden biri değildir?

  1. Alışılmış mazmun kullanımının devam etmesi.
    1. Söze göre anlamın ön planda olması.
    2. Kurulan hayallerin insan mantığını zorlaması.
      1. Zincirleme tamlamaların kullanılması.
      2. Tasavvuf konusu işlenmesi.
      3. Sebk-i Hindî’nin dille ilgili en belirgin özelliği aşağıdaki- lerden hangisidir?
        1. Kolay anlaşılır bir dil kullanılması.
        2. İnce sesli harflerden oluşan kelimeler kullanılması.
        3. Tamamen sade olması.
        4. İnce, narin ve süslü olması.
        5. Az sözle az şey anlatılması.
      4. Nailî’nin biyografisiyle ilgili olarak aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
        1. Medrese eğitimi almıştır.
        2. Kâtiplik yapmıştır.
        3. Edirne’ye sürgün edilmiştir.
        4. Daha iyi hayat şartlarına kavuşmayı istemiştir.
        5. Tasavvufla ilgilenmiştir.
      5. Yaptığı bilimsel çalışmalarla Nailî ve Sebk-i Hindî’ nin ta­nınmasını sağlayan edebiyat bilgini aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Hasibe Mazıoğlu
        2. Harun Tolasa
        3. Haluk İpekten
        4. Ali Nihat Tarlan
        5. Mehmet Çavuşoğlu
      6. Nailî aşağıdaki nazım biçimlerinden hangisiyle meş­hur olmuştur?
        1. Kaside
        2. Gazel
        3. Müseddes
        4. Rubai
        5. Şarkı

10. Nailî nin edebî kişiliğini oluşturan bileşenler aşağıdakile- rin hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?

  1. Sebk-i Hindî, kaside, neşe, yeni mazmun
  2. Şuh eda, Sebk-i Hindî, ıstırap, geniş hayaller
  3. Mahallî üslup, ıstırap, tasavvuf, ince hayal
  4. Sebk-i Hindî, tasavvuf, dış âlem, ıstırap
  5. Gazel, Sebk-i Hindî, ıstırap, tasavvuf

1. d Yanıtınız yanlış ise “Sebk-i Hindî” konusunu yeni­den gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise“Sebk-i Hindî” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
  2. c Yanıtınız yanlış ise “Sebk-i Hindî” konusunu yeni­den gözden geçiriniz.
  3. b Yanıtınız yanlış ise “Sebk-i Hindî” konusunu yeni­den gözden geçiriniz.
  4. a Yanıtınız yanlış ise “Sebk-i Hindî’nin Özellikleri” ko­nusunu yeniden gözden geçiriniz.
  5. d Yanıtınız yanlış ise “Sebk-i Hindî’nin Özellikleri” ko­nusunu yeniden gözden geçiriniz.
  6. a Yanıtınız yanlış ise “Nailî” konusunu yeniden göz­den geçiriniz.
  7. c Yanıtınız yanlış ise “Nailî” konusunu yeniden göz­den geçiriniz.
  8. b Yanıtınız yanlış ise “Nailî” konusunu yeniden göz­

den geçiriniz.

10. e Yanıtınız yanlış ise “Nailî” konusunu yeniden göz­

den geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

Hint üslubu, Hint tarzı anlamına gelen “Sebk-i Hindî” ifade­si, İran’lı şairler tarafından Hindistan’da oluşturulup geliştiri­len ve oradan da Afganistan, Azerbaycan, Tacikistan ve Os­manlı coğrafyasında etkili olan bir üsluba isim olmuştur. Üs­lubun etkili olduğu coğrafi mekânlara göre farklı şekillerde adlandırılmıştır. Sebk-i Hindî, Sebk-i Isfahani, Sebk-i Safevi, Sebk-i Azerbaycani, Sebk-i Türki bunlardan bazılarıdır. Bun­lar içinde en çok Sebk-i Hindî benimsenmiştir.

Sıra Sizde 2

Hint üslubunu meydana getiren etkenlerin başında İran ve Hindistan’ın eski çağlara dayanan tarihî, kültürel ve edebî ilişkileri gelir. Daha sonra İran’da Safeviler ve Hindistan’da da Babür Türk Hükümdarlığının hakim olduğu dönem­deki siyasi gelişmeler etkili olmuştur. İran’da kurulan Safe- vi devletinin Şiilik konusundaki taassubu sebebiyle bazı şa­irler ve edipler üzerinde dinî ve siyasi baskı oluşmuştur. Bu arada Hindistan’daki Türk hükümdarları ise sanatçıla­rı himaye etme konusunda istekli davranmışlardır. Böyle- ce baskıdan kurtulmak isteyen şairler, kendileriyle ilgilenen Hindistan’daki Türk hükümdarlarının muhitlerine göçmüş­lerdir. Burada onların gördükleri ilgi ve himaye dönemin pek çok şairini de bu bölgeye çekmiştir. Hindistan’a gelen bu şa­irler, buradaki kültür ve edebiyatla tanışmışlar, kendi kültür ve sanat anlayışlarıyla bunu birleştirerek Sebk-i Hindî’yi or­taya çıkarmışlardır.

Sıra Sizde 3

İran’da yetişen şairlerin Hindistan’a giderek oradaki kültü­rel ve edebî yapıyla tanışıp kaynaşmaları sonucunda oluşan bu üslup, Türk edebiyatını XVII. asırdan itibaren etkilemiş­tir. Bu etkide özellikle Türk asıllı İranlı şairlerin; Şevket ve Saib’in büyük rolü olmuştur. Özellikle Şevket, İrandan ziya­de Anadolu topraklarında tanınmıştır. İran’da Hindistan’dan gelen yabancı bir tarz olarak görülüp terk edilen bu üslubun Türk şairler tarafından bu kadar ilgiyle karşılanmasında bu üslubu oluşturan şairlerin büyük bir kısmının Türk asıllı ol­ması ve Hindistan’daki Türk hükümdarlar tarafından des­teklenmesi de rol oynamıştır. XVII. yüzyılda Nailî, Fehim-i Kadîm ve Neşatî; XVIII. yüzyılda ise Şeyh Galip’in üzerinde bu üslubun etkileri yoğun bir biçimde görülür.

Sıra Sizde 4

Sebk-i Hindî şiirinde içerik olarak insanın dış dünyasından iç âlemine yöneliş vardır. Böylece insan ruhunun çalkantı­ları, ıstırapları, acıları, karamsarlığı şiirin ana temasını oluş­turmuştur. Bu ruh çırpınışlarının sonunda tasavvufa geçiş ve sükûnet yolu seçilmiştir. Ancak bunları şiirde kolaylıkla tes­pit etmek çoğu zaman mümkün değildir. Çünkü anlam şii­rin derinliklerine itilmiş, anlaşılması güç karmaşık bir yapıya bürünmüştür. Bu derin ve girift anlam örüntüsü, yeni maz­munların ve yeni kelimelerin kullanımını zorunlu hâle getir­miştir. Soyut ve somut sözcüklerle kurulan paradoksal iliş­kiler içinde insan mantığını zorlayan mübalağalı ve oldukça derin hayaller de Sebk-i Hindî şiirinin içeriğinin belirlenme­sinde rol oynamıştır.

Sıra Sizde 5

Nailî’nin edebî şahsiyetinin oluşmasında yaşadığı olumsuz­lukların önemli bir rolü vardır. Nailî’nin hayatı kendi ifadele­rine göre yoksulluk ve yoksunluklar içinde geçmiştir. Maddî sıkıntılardan kurtulmak için devlet büyüklerinin himayesini arzulamış ama bir türlü isteğine kavuşamamıştır. Zayıf, has­talıklı bir bünyeye ve hassas bir ruha sahiptir. Ayrıca yaşamış olduğu sürgün hayatı ve gurbet acısı da onu olumsuz etkile­miş ve karamsarlaştırmıştır. Bunun yanı sıra tasavvufa mey­li olmasına rağmen bu yolda istediği merhaleye ulaşamamak da onu derinden üzmüştür. Bütün bu özellikler Nailî’nin şiir­lerine çalkantılı bir ruhun ıstıraplar içinde yenilik arayışı bi­çiminde yansımıştır.

Yararlanılan Kaynaklar

Alparslan, A. (1986). “Gazel Şerhi Örnekleri I”, Türk Dili­Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri). 415-417 (Temmuz- Eylül), s. 248-259.

Babacan, İ. (2010). Klasik Türk Şiirinin Sonbaharı Sebk-i Hindî (Hint Üslubu). Ankara: Akçağ Yayınları.

Bilkan, A. F. (1998). Hindistan’da Gelişen Türk Edebiyatı. An­kara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Bilkan, A.F.- Aydın, Ş. (2007). Sebk-i Hindî ve Türk Edebiya­tında Hint Tarzı. İstanbul: 3F Yayınları.

Deniz, S. (1999). “Türk Edebiyatında Sebk-i Hindî”, Osmanlı­lar. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.

İpekten, H. (1991). Nailî Hayatı Sanatı Eserleri. Ankara: Ak- çağ Yayınları.

Köprülü, F. (2006). Divan Edebiyatı Antolojisi. Hazırlayan: Ahmet Mermer, Ankara: Akçağ Yayınları.

Okumuş, Ö. (1989). “Hind Üslubu (Sebk-i Hindî)”, Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Bilimleri Araştırma Dergisi. (17), 107-116.

Toker, H. (1996). “Sebk-i Hindî”, İlmî Araştırmalar. (2), 141-150.

Ünver, İ. (1986). Neşatî. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlı­ğı Yayınları.

Başvurulabilecek Kaynaklar

Deniz, S. (2005). Tecellî ve Divanı. İstanbul: Veli Yayınları.

İpekten, H. (1970). Nailî-i Kadîm Divanı. İstanbul: Milli Eği­tim Bakanlığı Yayınları.

İpekten, H. (1974). İsmetî, Ankara: Atatürk Üniversitesi Yayınları.

İpekten, H. (1986). “Gazel Şerhi Örnekleri II”, Türk Dili­Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri). 415-417 (Temmuz- Eylül), s. 260-290.

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

Mazıoğlu, H. (1992). Nedim’in Divan Şiirine Getirdiği Yenilik. İkinci Baskı, Ankara: Akçağ Yayınları.

Mum, C. (2006). “Sebk-i Hindî’de beyit yapısı, paradoksal imajlar ve çoklu duyulama”, Sözde ve Anlamda Farklılaş­ma Sebk-i Hindî. Hazırlayan: Hatice Aynur vd. İstanbul: Turkuaz Yayınları.

Ocak, F. T. (2002). “XVII. Yüzyılın İlk Yarısında Divan Ede­biyatı ve Sebk-i Hindî”, Türkler. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.

Özyıldırım, A. E. (2006). “Sebk-i Hindî’nin Türk edebiyatın­daki seyri üzerine notlar”, Sözde ve Anlamda Farklılaşma Sebk-i Hindî. Hazırlayan: Hatice Aynur vd. İstanbul: Tur- kuaz Yayınları.

Üzgör, T. (1991). Fehim-i Kadîm, Hayatı, Sanatı, Dîvânı ve Metnin Bugünkü Türkçesi. Ankara: Atatürk Kültür Mer­kezi Yayınları.


XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI

 

 

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Divan edebiyatında hikemî tarzın özelliklerini belirleyebilecek,

Hikemî tarzın en önemli temsilcisi Nabî’yi ve eserlerini tanıyabilecek,

Hikemî tarzın Nabî’nin eserlerine nasıl yansıdığına dair değerlendirmeler ya­pabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar

Hikmet                                                  •   İstanbul

Hikemî tarz                                          •   Halep

Nabî                                                       •   Hayriyye

Urfa                                                       •   Hayrabad

İçindekiler


 

 

  • HİKEMÎ TARZ
  • NABÎ'NİN HAYATI VE ESERLERİ
  • NABÎ'NİN EDEBÎ KİŞİLİĞİ VE HİKMET ANLAYIŞI

 

HİKEMÎ TARZ

Arapça bir kelime olan hikmet; felsefe, bilim, bilgelik, bilinmeyen neden, varlıkların, du­rumların ve olayların oluşunda Allah’ın insanlar tarafından bilinmeyen gizli amacı, ata­sözü, özdeyiş anlamlarına gelir. Daha çok, bilgelikle ilgili olan hikmet; varlık, durum ve olayları anlamlandırma, oluş nedenleri üzerinde düşündürme ve insanlara öğüt verme amacına yönelik olarak kullanılır. Hikemî tarz ya da hakîmane tarz ise düşünceyi esas alan, amacı düşündürmek ve öğüt vermek olan şiir tarzıdır. Şiirdeki hikemî tarz, edebi­yat açısından bakıldığında düşünceye dayalı hikmetli söz söyleme olarak da tanımlanır.

Değişik anlamlara gelen hikmete konumuz açısından bakacak olursak hikmet; bir ba­kıma ait olduğu toplumun- ilgilendiğimiz dönemle bağlantılı olarak daha çok, XVII. yüz­yıl Osmanlı toplumunun- düşünce sistemi, dünya görüşü, hayat felsefesidir diyebiliriz. Daha doğrusu hikemî tarzın en güçlü temsilcisi olan Nabî’nin şiirlerine yansıyan görünü­müyle baktığımızda onu, dönemin düşünce sistemi, hayata bakışıyla birlikte değerlendi­rebiliriz. Bu bağlamda bir toplumun hayata bakışını, yaşama biçimini belirleyen davranış­larla ilgili olan ahlak anlayışı, hikmetin öncelikle ilgilendiği ana konulardandır. Aynı za­manda felsefenin araştırma alanına giren evrenin yaradılışı, varlık, varlığın öncesi ve son­rası vb. metafiziği ilgilendiren konular hikmetle ilgilidir. Ayrıca aklın ve düşüncenin da­yandığı ilkeler, bilginin kaynağını, sınırını ve değerini araştırmak da yine hikmetin konu­suna girer. Böylece hikmet, felsefeyle bağlantılı olarak, felsefenin üç ana inceleme konusu­nu yani ahlak, metafizik ve bilgi teorisini içine alır. Kısacası hikmetin geniş kapsamlı bir düşünce tarzı olduğu söylenebilir.

Ancak hikmeti ağırlıklı olarak felsefe ile bağlantılı görmek de doğru değildir. Çünkü hikmet, Müslüman toplumlarda, dünya görüşünün temel dayanağı olan din ile de yakın­dan ilgilidir. Varlığın, olup bitenlerin arkasındaki nedeni veya nedenleri araştırmak, var­lık ve eşyanın yaradılış amacını vermeye çalışmak hikemî tarzın dinî-tasavvufi yönüyle de ilgilidir. Osmanlı’da bilim anlayışı Islami ölçütler içinde ortaya konmuş olup bilimin ön­celikle ilahî bilgiyle bağlantılı olması beklenir. Açacak olursak hikmet; felsefenin de öte­sinde, nedenlerin bilgisi olarak düşünüldüğünde bunun ilahî bilgi ya da nedenlerin gerçek bileninin Allah olduğu inancıyla yakından ilgilidir. Nitekim yukarıda hikmetin anlamla­rını sıralarken belirtilmiş olan, varlıkların ve olayların meydana gelişindeki insanlar tara­fından bilinemeyen, anlaşılamayan gizli amaç, sır anlamıyla da bu kastedilmektedir. Başka bir ifadeyle; Nabî ve tarzın diğer şairleri hikmeti daha çok Kur’an’da kullanıldığı gibi “derin kavrayış ve bilgi, sır, ilahî sır, öğüt” vb. olarak anlamış ve bu anlamlarda kullanmışlardır.

 

Özetleyecek olursak hikemî şiir; insanı, olayları, dünyayı değerlendiren çeşitli konuları işler. Özelliğini daha çok, yol gösterici ve düzeltici konulara yer vermesinden alır. Bu özelliği nedeniy­le de hikemî şiirde anlatımın özlü olması, dolayısıyla kısa olması beklenir. Telmih, tevriye, kina­ye gibi özlü anlatımda önemli olan söz sanatlarıyla birlikte irsal-i mesel kullanımı hikemî şiirde revaçtadır. Bu bağlamda hikemî şiir için atasözü, deyim ve halk söyleyişi kullanımı önemlidir.

Hikemî şiirde atasözü, deyim vb. kullanımı önemli olmakla birlikte bu özelliğe ters dü­şen bir özellik, daha sonra da değinileceği gibi, hikemî şiir temsilcilerinin çoğunun genel olarak şiir dillerinin kolay anlaşılır olmamasıdır.

Hikemî şiir kavramını önce İran’da Feridüttin Attar ortaya atmış ve dinî şiirlerini hikemî şiir olarak adlandırmıştır XVII. yüzyılda, hikemî şiirin İran’daki temsilcileri Şevket-i Buharî ve Saib-i Tebrizî’dir. Nabî de özellikle Saib’den etkilenerek hikemî tarza yönelmiştir. Hikemî şiirin Osmanlı sahasındaki kullanım alanı İran şiirindekine göre daha genişleyerek sos­yal konuları da içine almıştır. Önce değişik divan şairlerinde örneğin Fuzulî ve Bağdatlı Ruhî’de yer yer gördüğümüz bu tarz, Nabî ile güçlenerek esas yapısını kazanmıştır.

Nabî, bilge kişiliğiyle varlığa ve olaylara bakarken ayrıca, döneminin sosyal olaylarını ve yozlaşmış yanlarını da eleştirerek hikemî tarza düşünce boyutunun yanı sıra eleştirel bo­yut da getirmiştir. Nabî’yle birlikte divan şiirinde, hikemî tarzda Nabî takipçisi olarak ken­dilerinden söz edebileceğimiz başka şairler de vardır. Nabî ile aynı dönemde yaşamış olup onunla dostluğu bilinen Ramî Mehmet Paşa, dönemin Nabî takipçilerindendir. XVII. yüz­yılda hikemî üslubu şiirlerinde kullanan başka bir şair de Sabit’tir. Sabit’in şiirleri çoğunluk­la hikemî tarzda olup öğretici olma amacıyla söylendiği izlenimini bırakmaktadır. Ancak o, düşüncelerini şiirlerinde Nabî kadar güçlü yansıtamamış; daha zayıf ve ikinci sırada bir şair olarak kalmıştır. Daha sonra Nabî yolunda yürüyenler arasında çoğu on sekizinci yüzyılda yaşamış şu şairler bulunmaktadır: Seyyid Vehbî, Raşid, Samî, Asım, Münif, Koca Ragıp Paşa, Haşmet, Fıtnat Hanım, Sünbülzade Vehbî, Sürurî, Keçecizade İzzet Molla.

Ayrıca XVII. yüzyılın ikinci yarısı ile on sekizinci yüzyılın ilk çeyreğinde yaşamış olan ve divan şiirinin rubai ustası olarak bilinen Azmizade Haletî de rubaileriyle şiirde düşün­ce yolunu izlemiştir. Onun rubai türünü bu dönemde geliştirmesinde, dönemin düşünce ağırlıklı şiir anlayışının etkisi vardır. Diğer taraftan Ziya Paşa ve Namık Kemal’in bazı şi­irlerindeki hikemî edaya bakarak, Nabî’nin etkisinin Tanzimat Dönemi’nin bazı temsilci­lerinde de sürdüğünü söylemek mümkündür. Ancak, Nabî’den sonra onun yolunda yü­rüyenler arasında en güçlü şair, on sekizinci yüzyılda yaşamış olan Koca Ragıp Paşa’dır. Hakîmane şiir tarzı, saydığımız takipçiler tarafından daha çok, şiirde atasözü, deyim ve hikmetli söz söyleme kullanımıyla dikkat çeker.

Hikemî tarzın özelliklerini belirtiniz. Tarzın ilgilendiği konular nedir ve başlıca temsilcile­ri kimlerdir?

NABÎ'NİN HAYATI VE ESERLERİ

Hayatı

Nabî, Osmanlı’nın sıkıntılı günlerini yaşadığı XVII. yüzyılda dünyaya gelmiş ve I. İbrahim (1640-1648) ile III. Ahmet dönemi (1703-1730) arasında saltanat sürmüş olan altı padi­şah dönemini görmüştür.

Hayriyye adlı ünlü mesnevisinden öğrendiğimize göre Nabî’nin asıl adı Yusuf olup 1642 yılında eski adı Ruha olan Urfa’da doğmuş; çocukluğunu ve ilk gençliğini memleketinde ge­çirmiştir. Urfa’da medrese öğrenimini tamamlayarak döneminin bilimlerini, bu arada Arapça ve Farsça’yı iyi öğrenmiştir. Tanınmış bir aileden geldiği bilinen Nabî’nin iyi bir eğitim aldı­ğı tahmin edilmektedir. İlk gençlik yıllarını memleketi Urfa’da nasıl geçirdiği hakkında yeterli
bilgi bulunmamakla birlikte; onun tahminen yirmi üç, yirmi dört yaşlarında, IV. Mehmet’in saltanatı (1648-1687) sırasındaUrfa’dan İstanbul’a geldiği bilinmektedir.

İstanbul’a gelişinden bir süre sonra, bilgisi ve şiir yeteneği sayesinde çevresindekile­rin ilgisini çekmiş ve orada çeşitli devlet görevlerinde bulunmuştur. Bu görevler arasın­da Musahip Mustafa Paşa’nın divan kâtipliği görevi, bu görev aracılığıyla Paşa’nın yakın himayesini görmesi bakımından önemlidir. Bu sırada dönemin padişahı IV. Mehmet’in de yakınlığını elde eden Nabî, Mustafa Paşa’yla birlikte IV. Mehmet’in Lehistan (Polonya) Seferi’ne katılmış ve orada Kamaniçe Kalesi’nin fethinde bulunmuştur. Nabî’nin, Kama- niçe Kalesi’nin fethinden sonra İstanbul’a döndüğünü ve İstanbul’da kalenin fethini anlat­tığı Fetihname-i Kamaniçe adlı eserini yazdığını biliyoruz. Daha sonra Mustafa Paşa’yla birlikte IV Mehmet’in şehzadelerinin Edirne’de yapılan sünnet düğününe katılan Nabî, bu sünnet düğününü anlattığı Surname adlı mesnevisini yine İstanbul’da bulunduğu dö­nemde yazmıştır. Daha sonra Mustafa Paşa’nın yardımıyla hacca giden Nabî, hac dönü­şünde Mustafa Paşa’ya kethüda olmuş ve hac yolculuğu izlenimlerini anlattığı Tuhfetul- Harameyn’i kaleme almıştır. Ancak bir süre sonra kendi isteğiyle Paşa’nın kethüdalık gö­revinden ayrılmıştır. Nabî’nin bu ayrılışı kendi isteğiyle olmasına rağmen bir takım sıkın­tılar yaşamasına neden olduğu bilinmektedir. Görevinden ayrıldıktan sonra etrafındaki insanların tavır değiştirmelerinden etkilenen sanatçıya bu durum ünlü Azliyye kasidesini yazdırmıştır. Nabî’nin Musahip Mustafa Paşa’yla olan dostluğu Paşa’nın Mora seraskerli­ğine atanıp oraya gidişi sırasında da sürmüş ve Nabî onunla birlikte Mora’ya gitmiştir. Bu birliktelik Paşa’nın ani ölümüyle bitmiş ve bu duruma çok üzülen Nabî de İstanbul’dan ay­rılarak Halep’e gitmiş ve oraya yerleşmiştir.

Nabî’nin yaşadığı yerler arasında en uzun süre kaldığı şehir Halep’tir. Halep’te sakin ve huzurlu bir hayat geçirdiği bilinen Nabî, orada bulunduğu yıllarda başta İstanbul ve Urfa’dakiler olmak üzere değişik yerlerdeki dostlarıyla ilişkisini sürdürmüştür. Bu duru­mu Münşeat’ında bulunan, değişik kişilere yazdığı mektuplarından öğreniyoruz. Ayrıca devletin merkezinde olup bitenleri de takip eden Nabî, bu arada II. Süleyman’ın ve II. Ahmet’in tahta çıkışlarına sessiz kalıp onlar için kaside yazmazken II. Mustafa’nın tah­ta çıkışını bir cülusiyye kasidesiyle kutlamıştır. Nabî’nin hayatında Halep, önemli dönüm noktasıdır. Çünkü orada geçirdiği yirmi beş, otuz yıllık süre içinde düşünceye dayalı dün­ya görüşünü yansıtan edebî kişiliğini kazanmış; orada doğan oğlu Hayrullah için ünlü eseri Hayriyye adlı mesnevisini ve Hayrabad’ı Halep’te yazmış ve divanını düzenlemiştir.

Halep’te uzun yıllar sakin bir hayat süren sanatçının huzuru Çorlulu Ali Paşa’nın sa­darete getirilmesiyle bozulur ve kendisine bağlanmış olan aylığın kesilmesiyle birlikte Halep’te oturduğu ev de elinden alınır. Bu sıkıntı, Baltacı Mehmet Paşa’nın Halep Bey­lerbeyi olarak Halep’e atanmasıyla son bulur. Ömrünün sonuna doğru Baltacı Mehmet Paşa’yla birlikte tekrar İstanbul’a dönen Nabî, orada yetmiş yaşına ulaşmış bir üstad şair olarak çevresinden saygı görmüş; edebiyatla da uğraşarak Münşeat’ını yeniden gözden geçirmiştir. Dönemin şairlerinden Bosnalı Sabit, divanındaki, Baltacı Mehmet Paşa için yazdığı Ramazaniyye kasidesinde; Nabî’nin Mehmet Paşa’yla birlikte İstanbul’a dönüşün­den duyduğu memnuniyeti aşağıdaki beyitlerle anlatmıştır. Bu beyitler aynı zamanda Nabî’nin, dönemin şairleri arasında gördüğü itibarı göstermesi bakımından da önemlidir.

Yükledüp tâze kumaş-ı Haleb-i ma‘nâyı

Geldi İstanbul’a şeh-bender-i taht-ı irfân

Mûcid-i vâdî-i nev muhteri’-i tarz-ı cedîd

Mû-şikâf kalemi nâdire üstâd-ı cihân

Halep’te dokunan mana kumaşı, irfan tahtının tüccarbaşısı (Nabî) tarafından İstanbul’a ge­tirildi. O, yeni bir tarzın yaratıcısı; kalemiyle kılı kırka yaran nadir bulunur bir üstad şairdir.

Nabî, İstanbul’a dönüşünden birkaç yıl sonra 1712’de İstanbul’da ölmüştür.

Nabî hangi şehirlerde yaşamıştır ve onun edebî kişiliğinin şekillenmesinde en çok hangi şeh­rin etkisi olmuştur?

Eserleri

Nabî, divan edebiyatının çeşitli biçim ve türlerinde, değişik konularında yazmış; hem manzum hem de mensur eser vemiş bir sanatçıdır. Nabî’nin, altısı manzum dördü men­sur olmak üzere on eseri vardır. Ancak ününü daha çok manzum eserleri yani şairliğiyle yapmıştır. Manzum eserleri şunlardır: Türkçe Divan, Farsça Divançe, Hayriyye, Hayrabad, Terceme-i Hadis-i Erbain ve Surname.

Türkçe Divan: Nabî’nin edebi kişiliğini ve düşüncelerini ortaya koyduğu en önemli eseridir. Nabî’nin en hacimli eseri olduğu kadar; klasik dönem edebiyatımızın da en ha­cimli divanları arasında yer alır. Eserin yazma nüshalarının çokluğunun yanı sıra matbu baskıları da vardır (Bilkan 1997).

Değişik nazım şekilleriyle yazılmış şiirlerin bulunduğu divanın başındaki yüz beyitlik tevhid kasidesi, şairin geniş din ve edebiyat kültürünün izlerini taşır. Ayrıca çoğu uzun tu­tulmuş olan kasidelerin yer aldığı bölümde döneme ilişkin tarihî bilgi ve eleştiri boyutuna sahip kaside örneklerinin bulunması bakımından da bölüm önemlidir. Söz konusu kasi­delerin bir kısmında da hikemî tarzın varlığından söz edilebilir. Nabî, kasidelerinin çoğu­nun nesip bölümlerinde alışılmış tasvir konularından farklı olarak kasideyi sunduğu kişi­nin tasviri ya da tarihi bilgi ve hikemî anlatıma yer verir. Medhiyye bölümleri daha sami­mi bir anlatımla yazılmış, fahriye bölümleri ise oldukça kısa tutulmuştur. Tevhidle birlikte eserdeki kaside sayısı yazma nüshalarda otuzla kırk arasında değişmektedir. Gazeller bö­lümü, gerek sayı gerekse hikemî tarz şiirlerin varlığı bakımından eserin en önemli bölü­müdür. Gazelleri arasında alışılmış âşıkane tarzda yazılmış olanları da vardır. Ayrıca özel­likle uzun soluklu gazellerinde hakîmane tarzda söylenmiş beyitlerle âşıkane ve rindane edalı beyitlerin birlikte verildiği örnekler de az değildir. Divanın “Mesneviler” bölümün­de ise mesnevi nazım şekliyle yazılmış medhiyeler bulunmaktadır. Tahmis ve manzum ta­rihler de sayıca kabarıktır. Ayrıca Nabî Divanı’daki kıta, rubai ve müfredlerin bulunduğu bölüm; şairin yaşadığı dönemi ve onun düşünce dünyasını yani hikmet anlayışını yansıt­maları bakımından önemlidir.

Farsça Divançe: “Divançe-i Gazeliyyat-ı Farisi” başlığı altında Türkçe Divan içinde muamma ve lugazlardan sonra yer alır. Bazı kaynaklar Türkçe Divanın sonunda bulundu­ğu için Farsça Divançe’yi ayrı eser saymazlar. Yirmi altı sayfalık divançede Farsça gazelle­ri, başta Mevlana, Yavuz Sultan Selim, Hafız ve Camî olmak üzere bazı şairlerin gazelleri­ne yazılmış tahmisler izler. Divançede yirmi dolayında tahmis bulunmaktadır.

Hayriyye: Nabî’nin ününü yaptığı en önemli eserlerindendir. Halep’te 1701 tarihinde yazılmıştır. Nasihatname türünde yazılmış olan bu didaktik mesneviyi Nabî, oğlu Ebul- hayr Mehmet için, onun hayatta izlemesi gereken yolu göstermek, ona öğüt vermek ama­cıyla yazmıştır. Mesnevinin “Sebeb-i Nazm-ı Nasihatname” bölümünde Nabî, eserinin adını Hayriname koyduğunu söyler. Ancak eser daha çok Hayriyye adıyla tanınmıştır. Nabî’nin olgunluk döneminde yazdığı bu eseri, onun hayata ve dünyaya bakışını, dene­yimlerini dile getirmesi açısından olduğu kadar, dönemin tarihi ve sosyal yapısını daha çok hiciv yoluyla tanıtan bilgiler vermesi bakımından da önemlidir. Nabî’nin ileri yaşla­rında yazdığı, dolayısıyla hayat tecrübesini yansıttığı Hayriyye, Ebulhayr’ın toplum içinde iyi bir birey ve mutlu bir insan olması için nasıl davranması gerektiğini anlatır. Ancak ese­rin sadece Ebulhayr için değil; onun şahsında dönemin gençlerine de yol göstermek ama­cıyla yazıldığı anlaşılmaktadır. Hayriyye, klasik dönemdeki nasihatname türünün, ede­biyatımızda bilinen en başarılı örneği olarak tanınmıştır. Beyit sayısı bin altı yüz altmış
olan mesnevi, aruzun fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün kalıbıyla yazılmıştır. Otuz beş bölümden ibaret olan eserin konu başlıkları da manzum olup aynı aruz kalıbıyla yazılmıştır. Hayri­ye, Fransa’da yayımlanmıştır. Hayriyye’nin popüler baskıları da vardır. Bir inceleme bölü­müyle birlikte yeni harflerle bilimsel neşri yapılmıştır (Kaplan 1995).

Hayrabad: Nabî’nin Halep’te 1705 yılında yazdığı ikinci mesnevisidir. Âşıkane ko­nulu eser, İranlı şair Feridüttin Attar’ın İlahîname’sinden etkilenilerek yazılmıştır. Nabî, İlahîname içindeki bir hikâyenin konusunu genişletip ilaveler yaparak ona meraklı bir macera romanı görünümü kazandırmıştır. Ancak eserde işlenen aşk, derinlikten, lirizm­den uzak, merak ve ilgi uyandırmak amacıyla sıralanmış olaylar yığınından ibarettir. Bu özelliği nedeniyle Hayrabad, gerek estetik, gerekse düşünce bakımından Nabî’nin birinci sırada yer alan eserleri arasında sayılmamıştır. Bununla birlikte eser, benzer birçok mes­nevinin aksine, kavuşmayla bitmesi, olayların çeşitliliği ve hareketliliği bakımından dik­kate değer bir mesnevidir. Hayrabad, aruzun mef‘ûlü mefâ‘ilün fe‘ûlün kalıbıyla yazılmış olup beyit sayısı iki bine yakındır.

Surname: IV. Mehmet’in şehzadelerinin 1675 yılında Edirne’de yapılan sünnet düğü­nünü anlatmak için yazılmış bir mesnevidir. Bu eserde Nabî, kendisinin katıldığı ve on beş gün süren düğünün eğlencelerini, ziyafetlerini, düğünde verilen hediyeleri vb. anla­tır. Edebiyatımızdaki surname türünün önde gelen örneklerindendir. Mesnevi, dönemin tarihî, sosyal ve kültürel yapısını tanıtıcı bilgilere yer vermesi bakımından önemlidir. An­cak Nabî’nin gençlik döneminin ürünü olduğundan mesnevinin edebi değeri sınırlıdır. Hayriyye ve Hayrabad’a göre daha kısa olan mesnevi aruzun fe‘ilâtün fe‘ilâtün fe‘ilün kalı­bıyla yazılmıştır. Eser yeni harflerle yayımlanmıştır (Arslan 1999).

Terceme-iHadis-iErbain: İranlı şair Molla Camî’nin Kırk Hadis Tercümesinin Türkçe manzum tercümesidir. Eserde önce hadisler Arapça metinleriyle verilmiş; sonra da man­zum çevirileri ve açıklamaları yapılmıştır. Manzum bir mukaddimeyle başlayan eser aru­zun fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün kalıbıyla yazılmıştır. Eser yayımlanmıştır.

Nabî’nin mensur eserleri ise şunlardır. Fetihname-i Kamaniçe, Tuhfetul-Harameyn, Zeyl-i Siyer-i Veysî ve Münşeat.

Fetihname-i Kamaniçe: Gazavatname türünde yazılmış mensur bir eser olup IV. Mehmet’in 1671’de yaptığı ve sefere Musahip Mustafa Paşa’yla birlikte Nabî’nin de katıldığı Lehistan (Polonya) Seferini, bu sefer sırasında Kamaniçe Kalesi’nin alınışını anlatır.

Tuhfetü’l-Harameyn: Nabî’nin hac ziyareti sırasındaki yolculuk izlenimlerini konu edinir. Edebiyatımızın seyahatname türü örneklerindendir. Eser Nabî’nin hac ziyaretin­den beş yıl sonra 1683 tarihinde yazılmıştır. Nabî bu eserinde, İstanbul’dan Hicaz’a gidin­ceye kadar gezip gördüğü bütün şehirleri anlatır. Sanatçı, anlatıma çeşni katmak amacıy­la eseri yer yer Türkçe, Farsça ve Arapça manzum parçalarla süslemiştir (Coşkun 2002).

Zeyl-i Siyer-i Veysî: Dinî konulu olup siyer türünde yazılmış bir eserdir. Veysî’nin, Hz. Muhammed’in doğumundan Bedir Savaşı’na kadar geçirdiği dönemde yaşadığı olayları an­lattığı siyerine Nabî, Mekke’nin alınış bölümünü eklemiştir. Sanatlı bir dille yazılmıştır.

Münşeat: Nabî’nin yazmış olduğu özel ve resmî mektupları içinde bulunduran men­sur eseridir. Dili, başka münşeatlarda olduğu gibi oldukça sanatlıdır.

Nabî’yi hikemî tarzın en güçlü temsilcisi yapan eserleri hangileridir?

NABÎ'NİN EDEBİ KİŞİLİĞİ VE HİKMET ANLAYIŞI

Nabî, XVII. yüzyılın ikinci yarısında Osmanlı sahasında yetişen şairlerin en ünlüsü olarak tanınır. O, çocukluk ve gençlik yıllarının bir bölümünde Urfa’da aldığı eğitiminden sonra İstanbul’a gelerek yeni bir şiir tarzına yönelmiş, kendisini sanat ve edebiyat çevrelerine kabul ettirmiştir. Nabî, şiirlerinde gösterdiği dinî, felsefî, âşıkâne edanın yanında divan, mesnevi, tarih, münşeat gibi değişik türlerde eser vermiş üretken ve çok yönlü bir sanatçıdır.

Gelenekselin dışında yeni şiir tarzı için gözlerini önce İran’a çeviren Nabî, orada ken­di durgun ve akılcı mizacına uygun olan ve düşünmeyi, düşündürmeyi ön plana alan şiiri bulmuştur. O zamanda bu tarzın İran’daki temsilcisi Tebrizli Saib’dir. Nabî, Saib’in etkisin­de kalır. Osmanlı coğrafyasında, şiirde düşünceye önem veren hakimane söyleyiş biçimi, yüzyılın ikinci yarısında Nabî’yle değişik ve yeni bir anlatım gücü kazanır.

Nabî’nin şiirle düşünceyi birleştirerek açtığı hikemî şiir yolu, dönemi için yenilik sa­yılmış ve bu yolda hem kendi döneminde hem de daha sonra kendisini izleyen başka sa­natçılar yetişmiştir. Nabî yolunda yürüyerek eser veren şairleri şöyle sıralayabiliriz: Rami Mehmet Paşa, Sabit, Nazim, Samî, Raşid, Seyyid Vehbî, Hamî, Antakyalı Münif, Çelebiza- de Asım, Koca Ragıp Paşa, Sünbülzade Vehbî, Keçecizade İzzet Molla, Hoca Fehim, Ziya Paşa, Cevdet Paşa.

Nabî, düşünen ve gördüklerine, çevresinde olup bitenlere ibret gözüyle bakabilen, za­manında yaşananları eleştiren ve bunları söze döküp etrafındakilere öğüt veren bir miza­ca sahiptir. Onun şiirle düşünceyi birleştiren ilgi çekici bir kişiliği vardır. Şiirleri, dünyanın ve olayların içinde insanın değerlendirildiği çeşitli konulara yer verir. Nabî âlim bir sanat­çıdır. Döneminde geçerli olan bilgileri, Arapça ve Farsçayla birlikte bu dillerin edebiyatla­rını iyi bilir. O, değişik konulardaki derin bilgisini manzum ve mensur eserlerinde ortaya koyar. Bilgiye, bilime değer verir. Kitabın onun hayatında önemli yeri vardır.

Onun manayı, şiirin esası kabul eden yeni bir üslubun, yeni bir şiir tarzının yaratıcı­sı olduğunu söyledik. Bu tarz, hikemî şiir, hakîmane şiir, hikmetâmiz şiir diye bildiğimiz; düşündürme, yol gösterme amaçlı şiirdir. Nasihat şiiridir. Sıkıntılı bir dönemin şairi oldu­ğunu yukarıda söylediğimiz Nabî’nin yaşadığı XVII. yüzyılın ikinci yarısında hâlâ şairle­rin dillerinde, âşıkane ve rindane şiir dolaşmaktadır. Nabî’nin şiirleri arasında da gelenek­ten gelen âşıkane şiir örnekleri vardır. Ancak Nabî, şiirin o dönemde değişmeye, yenilen­meye ihtiyacı olduğu görüşündedir ve şiir vadisinde bu değişikliği yapma isteği ve azmiyle hareket eder. Ayrıca yapısı itibariyle de duygu yanından çok düşünce yanı olan bir kişidir. Böylece, yaşanan dönemin özellikleri; aklıselim, basiret, zekâ sahibi oluş; gözleriyle gör­düğü her şeyden, yaşadıklarından hisse kapıp şiire aktaran bir kişilik; coşkun ve lirik şiir yazabilecek bir yaradılışa sahip olmayış ve şiirde yenilik arayışı, Yusuf Nabî’yi XVII. yüz­yılın ikinci yarısında hikemî şiir tarzına yönelten önemli nedenler olarak karşımıza çıkar. Bu nedenlerin hepsinin yolu ise hikmette buluşup birleşir.

Hikmetin yukarıda verilen anlamları arasında Nabî’nin şiirine en çok yakışanı arif­lik ya da hakimlik, bilgelik; yani basiretle, aklıselimle düşünme, düşündürme ve görüne­ni, olup biteni değerlendirmedir. Bu bağlamda hikmetin atasözü ve özdeyiş anlamları da yine Nabî’nin düşündürme, nasihat etme amaçlı şiiriyle bağlantılıdır. Nabî’nin, sağduyu­ya, basiret sahibi olmaya, düşünceye ağırlık veren şiir anlayışıyla divan şiirine yenilik ge­tirmiş olduğunu; edebiyatımızda hakîmane ya da hikemî şiir denilen ve Nabî Ekolü ola­rak da bilinen şiir anlayışının kurucusu, önde gelen temsilcisi olarak tanındığını tekrarla­yalım. Kendisi ister nazım olsun, ister nesir, söylediklerinin doğru yolu göstermeye yöne­lik olduğunu, aşağıdaki beyitlerde şöyle dile getirmektedir:

Hikmet-âmîz gerekdür eş‘âr Ki me’âli ola irşâda medâr

Âb-ı hikmetle bulur neşv ü nemâ Gülşen-i şi‘r ü riyâz-ı inşâ

Şiir hikmetli olmalıdır. Çünkü şiirin amacı, okuyanı uyarmak, doğru yolu göstermektir. Şiirin gülbahçesi de nesrin tarlası da hikmet suyuyla sulandığında orada yetişenler beslenip gelişir.

Bu beyitler Nabî’nin, oğlu için Halep’te yazdığı Hayriyye ya da Hayriname adlı ünlü nasihatnamesinden alınmıştır. Beyitlerden anlaşılacağı gibi Nabî’ye göre şiirin özünde okuyanı uyarma, okuyana yol gösterme olmalıdır. Nabî bu görüşünü şöyle ifade eder:

Teveccüh etmez idüm şi‘re Nâbîyâ bu kadar Beyân-ı sırr-ı hikem olmayaydı mazmûnı

Eğer şiirin içinde, söylediği hikmet sırları olmasaydı; şiire bu derece ilgi göstermezdim.

Şiir, neden okuyanı uyarma amaçlı olmalıdır sorusuna gelince yine başta söyledikleri­mize dönelim: XVII. yüzyılın ikinci yarısı Osmanlı için tarihinde o zamana kadar görme­diği güç günlerin, ezici sorunların yaşandığı dönemdir. Her şairin edebî kişiliği ve dünya görüşü ise şairin yaşadığı dönem ve o dönemin toplum yapısıyla şu ya da bu biçimde ilgili­dir. Yani şair, yaşadıklarını ve çağının üzerinde bıraktığı izlenimleri şiirine yansıtır. Ancak Nabî gibi tarihî delillere dayandırarak zamanı ve toplumu tanıtan ve kınayanına az rastla­nır. O, eserlerinin bazılarında özellikle divanının birçok yerinde ve Hayriyye’sinde, toplu­mun o günkü durumunu başarıyla anlatmıştır. Divandaki kaside, gazel ve kıtalarda ve bil­hassa Hayriyye’de dönemi için tarihî belge olabilecek değerde bilgi vermiştir. Bu bağlam­da kasidelerinin birinden, IV. Mehmet’in tahta çıkışı nedeniyle yazdığı cülusiyye kaside­sinden aldığımız aşağıdaki beyitler, memleketin içinde bulunduğu durumu bütün açıklı­ğıyla şöyle anlatmaktadır:

Misâl-i hâle-i bî-mâh-tâb kalmışdı Derûn-ı mülk hazîn taht-ı saltanat mağdûr

Bu devletün yoğ idi bir tabîb-i gam-hârı Mizâc-ı memleket olmışdı âfiyetden dûr

Harâba tutmış idi yüz mezâri’-i ikbâl Riyâz-ı memleketi kaplamışdı mâr ile mûr

Pür idi sebze-i bî-gânelerle gülşen-i dehr Oturmış idi hümâlar makamına usfûr

Netice ne kadar cevr ü tefrika var ise Sipihr cümlesin icrâda itmemişdi kusûr

Memleketin durumu hüzün vericiydi; saltanat tahtı haksızlığa uğramıştı. Ülkenin bu görünüşü ayın buluta girip karanlıkta kalmasına benziyordu. Memleketin durumu sağ­lıklı değildi. Devleti içine düştüğü bu durumdan kurtaracak, onu iyileştirecek bir ta­bip de yoktu. Talih, mutluluk tarlaları harap olmuştu. Memleketin topraklarını karın­ca ve yılan basmıştı. Gülbahçesine benzeyen dünyayı işe yaramaz bitkiler sarmıştı. Ta­lih kuşunun, hümanın yerine serçe oturmuştu. Sonuç olarak sıkıntı ve üzüntünün hep­si, Osmanlının başına gelmişti.

Yukarıdaki beyitlere baktığımızda, Nabî’nin şiirde yeni bir alanda yürümek isteme­si de belli ki onun çağının sakat, düzensiz ve bozuk yanlarından etkilenişiyle; onlar karşı­sında sessiz kalmayıp sorunların giderilmesi hususunda çözümler arayışıyla bağlantılıdır. Bu etkilenişe, Nabî’nin akılcılığı, zekâsı, gözlem gücü, gördüklerine ibret gözüyle bakarak şiirine malzeme yapması ve kendisine gelinceye kadar söylenmiş ve yazılmış olanlardan farklı yeni bir tarzda şiir söyleme isteği de katılır. Nabî’ye gelinceye kadar şairlerin duy­gu ve hayal dünyalarından, lirizmden, kaynağını almış olan divan şiiri artık XVII. yüzyı­lın ikinci yarısında gücünü ve değerini büyük ölçüde tüketmiştir. Nabî böyle bir ortamın şairi olarak çağdaşlarının şiir anlayışını beğenmez; onların geçmişten gelen eski şiir anla­yışlarına ters bakar ve eski âşıkane şiir geleneğini sürdürmelerini kınar; acemiliklerini, ye­teneksizliklerini söyleyerek onları şiire yenilik getirmemekle suçlar. Nabî’nin şiire ilişkin görüşlerini yansıttığı Hayriyye’nin “Matlab-ı Hüsn-i Kelâm-ı Mevzûn” bölümünde bu ko­nuda şunlar söylenmektedir:

Baksan ekser sühan-ı şâ‘ir-i hâm Zülf ü sünbül gül ü bülbül mey ü câm

Çıkamaz dâ’ire-i dilberden Kadd ü hadd ü leb ü çeşm-i terden

Geh bahâra tolaşur geh çemene İlişür serv ü gül ü yâsemene

Reh-i nâ-reftede cevlân idemez Sapa vâdîleri seyrân idemez

İdemez sayd-ı maanî-i bülend Atamaz gayrı şikârına kemend

Geçinür ma‘ni-i hâyîde ile Lafz-ı meşhûr u cihân-dîde ile

İki har-vârdur o beyt-i dû-tâ Kolmaya tâze kumâş-ı ma‘nâ

Acemi şairlerin şiirlerine baktığında, onların şiir diye söylediklerinin saç, sümbül, gül, bülbül ya da şarap ve kadeh olduğunu görürsün. Onlar güzelin boyundan, beninden, du­dağından ya da gözünden başka söz etmesini bilemezler. Şiir diye hep bahardan, servi­den, yaseminden söz açarlar. Daha önce gidilmedik bir yola giremez; sapa vadilerde ge- zemezler. Yüce manaları avlayamaz, gayb avına kement atamazlar. Daha önceden söy­lenmiş sözle geçinir; herkesin bildiği sözle avunurlar. Taze mana kumaşı taşımayıp eskiyi taşımaktan iki büklüm olmuş beyit, belleri bükülmüş iki eşeğe benzer.

Şair, aynı anlayışı yansıtan bir başka beytinde de , “Nabî, artık sana şarabı ve sevgiliyi anlatmak; aşk ve şaraptan söz etmek yakışmaz. Âşıkane şiir söylemeyi bırak. Bundan böy­le kaleminin ağzını hikmetli söz söylemeye alıştır. Hikmetli şiir yaz.” diyerek bundan son­ra hikemî şiire yöneleceğini söylemektedir:

Şimden girü düşmez sana vasf-ı mey ü mahbûb Nâbî dehen-i hâmeni kıl hikmete mu‘tâd

Böylece onun, XVII. yüzyıl divan şiirinde neden hikemî şiir yoluna girdiği anlaşılmak­tadır. Nabî XVII. yüzyılda bireylerde ve dolayısıyla toplumda ortaya çıkan ahlaki sarsın­tıyı, kültürel soğumayı, devlet kurumlarının çöküşe yüz tutmasını eleştirir ve onların dü­zeltilmesi için çözüm yolları önerir demiştik. Amaç eleştiri ve öğüt vermek olunca da böy­le bir amaç için şiir daha çok işe yarar. Çünkü şiir, az sözle öz söyleme ustalığı ister. Bu işi başaran şiir, dilden dile dolaşarak yani özdeyiş niteliği kazanarak dinleyeni doğru yola yö­neltir. Uzun söz gerektiren düzyazı ise bu işi şiirin başardığı kadar başaramaz. Nabî’nin bu yoldaki düşüncesini şiir hakkındaki düşüncelerinin yer aldığı Hayriyye’de bulunan aşağı­daki beyitte ifade ettiğini görüyoruz:

Tiz ferâmûş olınur nesr sühan Nazm ammâ ki ider devr-i dehen

Düzyazıyla anlatılanlar çabuk unutulur; ama şiir ağızdan ağıza dolaştığı için kolay unutulmaz, uzun süre yaşar.

Ancak, şiir olarak kabul edilenlerin hepsinin de insanlar tarafından ezberlenemeyece- ğini belirten Nabî, şiirin ezberlenebilmesi için kulağa hoş gelmesi gerektiğini belirtir. Şi­irin kulağa hoş gelmesi de şiirin ahenkli olmasıyla gerçekleşir. Kısacası şiirin hatırda kal­masında ahengin varlığı önemlidir. Nabî bu görüşünü aşağıdaki beyitte şöyle dile getirir:

Suhan ol denlü hoş-âyende gerekdür ki anı İdine nev‘-i beşer belki melâik ezber

Şiir, kulağa hoş gelmelidir ki ezberlenebilsin. Kulağa hoş gelen şiiri sadece insan değil, melekler bile ezberler.

Nabî’nin hikemî yanının, iki önemli eserinde yani Divan-ı Nabî ve Hayriyye’de bulun­duğunu görüyoruz. Divanda başta gazeller olmak üzere diğer nazım şekilleri arasında ka­sidelerin, rubai, kıta ve müfredlerin de hikemî tarzda olanları vardır. Nabî, hikmetle ilgi­li düşüncelerinin bir kısmını, döneminin ideal insan tipini bu eserlerinde betimler. Onun savunduğu ve değer verdiği insan tipi, hakîm yani bilge insan tipidir. Bu tipin belirgin özellikleri ise ilahî düzeni anlamak için gereken basirete, sağduyuya, karar ve ölçüye sa­hip olmaktan geçer. Nabî’ye göre karar ve ölçü kişinin hayatında ve davranışlarında önem­

li  yer tutmalıdır. Onun idealindeki insan, düşünceleriyle, aklıyla isteklerine düzen verebi­len, kafasıyla gönlü arasında denge kurabilen insandır. Aklın, insan varlığındaki önemine inanmakla birlikte o, dünyada daha doyurucu bir hayat için iman eden, inanan bir kalbin varlığını da gerekli görür. Özellikle Hayriyye’de ibadetin kişisel ve toplumsal mutlulukla yakından ilişkili olduğu görüşünü savunur.

Nabî’nin hikmet anlayışında yeri olan; Allah, insan ve kâinat üçlüsüne ilişkin görüşle­ri, medrese kültürüne sahip her müslümanınki gibidir. Varlığın ortaya çıkışı, kâinatın iş­leyişiyle ilgili görüşleri, onun tasavvuftan da etkilendiğini göstermektedir. Ancak Nabî, ilahî aşkın verdiği coşkuyu ve sonsuz mutluluğu ruhunda duymuş bir mutasavvıf olma­yıp şiirlerine yansıyan duygu ve düşünceleriyle, sağduyu sahibi, olgun, samimi bir dindar­dır. Dolayısıyla onun idealindeki insan, Ortaçağ İslam ahlakının veli ya da sufi tipi değil­dir. Gerek velinin gerekse sufinin çabaları dünya hayatına yönelik her şeyi yok sayıcı ça­balardır. Hâlbuki Nabî’nin idealindeki insan tipi aklıyla arzularına düzen verir; fakat on­ları yok etmek istemez. Kısacası o, gerçek ve ebedî olan ahiret hayatı için bir hazırlık yeri olan bu dünyaya tamamen olumsuz bakmaz. Dünyadan el etek çekmekten, maddi hazlar- dan tamamen uzaklaşmaktan yana değildir. Yalnızca dünyaya yönelik arzulara gem vurul­masından, ölçünün kaçırılmamasından yanadır. Hemen her konuda aşırıdan kaçınıp, öl­çülü davranmayı savunan Nabî, ahlak konusunda da döneminin insanına acelecilikten ve aşırılıktan sakınarak ölçülü olmayı, orta yolda yürümeyi tavsiye eder. Başka bir ifadeyle Nabî’ye göre insan, yaşanan dünyada hayatın amacı olarak kabul ettiği mutluluğu, huzuru ve rahatlığı ölçülü olmakta bulacaktır. Nitekim İslamiyet de insanın iki aşırı uçtan yani if­rat ve tefritten sakınmasından yanadır. Nabî ölçüden, karardan yana olan bu görüşüne, iki farklı gazelinden aldığımız aşağıdaki beyitlerde şöyle yer verir:

Ulüvv istersen ol fevvâre-i âb âteşîn olma Fişek nâ-bûd olur şiddetle bâlâya su‘ûdundan

Yükselmeyi, yüceliği istersen suyun fıskiyesi gibi ol, ateş gibi olma. Fişek şiddetle yükse­ğe çıkınca yok olur.

Nesîm-i subh u âb-ı cûy-veş âheste-reftâr ol Ne hâsıl bâd-ı saht u seyl-veş çâlâklıklardan

Sabah yeli ve akarsu gibi yavaş ol. Sert esen rüzgârdan ve sel olup hızlı akan sudan fay­da gelir mi hiç?

Bu bağlamda Nabî, oğlu Ebulhayr’ın da olmasını istediği insan; “evsatü’n-nâs” dediği orta insan, daha doğrusu aşağıdaki beyitten anlaşıldığı gibi orta tabaka insanıdır. Meslek seçiminde ne üst ne de altta sayılan mesleklere yönelinmemelidir:

İtme a’yânlığa zinhâr heves Evsatü’n-nâs ol o devlet sana bes

Valiliğe, paşalığa (yüksek, hâkim tabakadan olmaya) heveslenme. Orta tabakadan mes­lek sahibi olmak sana yeter. O mutluluk senin için yeterlidir.

Nabî’nin idealindeki insan, oğlunun olmasını istediği insan, ne üst tabakadan ne de halktan olmalıdır. Onun makbul saydığı insan, toplumun yüksek tabakasıyla halk tabaka­sı arasında yer alan orta tabakadan gelen insandır. Hayriyye’de söylediğine göre, orta taba­ka insanının seçebileceği en rahat, en iyi meslek devlet memuriyetidir.

Görmedüm ben hele bu devletde Hâcelikler kadarın rahatda

Cümlenün mu‘teber ü âsânı Mansıb-ı hâcegî-i divânî

Bundan a’lâ dahı devlet mi olur Merkez-i emn ü selâmet mi olur

Ben bu devletde memurluk (divan kâtipliği) kadar rahat bir meslek görmedim. Üstelik herkesin saygı duyduğu ve kolay olan meslek divan kâtipliğidir. Bu meslekten daha em­niyetli meslek olamaz. Daha büyük mutluluk olamaz.

Nabî, meslek seçiminde olduğu gibi söz söylerken de belli kurallara uyulmasını öne­rir. Sözün de ölçülü söylenmesinden yanadır. Çünkü dilin insana sağladığı yarar da zarar da fazladır. Bu nedenle o, Hayriyye’de oğluna ve başkalarına yerine göre susmayı ya da öl­çülü konuşmayı tavsiye eder:

Suheni ibret-i dürr ü güher it Mümkin olduğı kadar muhtasar it

Olur insanda zebân bir iki gûş Sen dahi söyle bir ol iki hamûş

Sözü inci ve mücevher değerinde bil. Elinden geldiğince kısa söyle. İnsanda bir dil, iki ku­lak vardır. Onun için sen de bir söyle, iki dinle.

Nabî’nin boş söz söylenmemesi gerektiğini, insanın işe yaramaz sözden kaçınmasını tavsiye ettiği ünlü bir beyti ise şöyledir:

Suhen-i bî-hûdeden hoş gelür âvâz-ı horos Bâri manâsını bilmezse de hengâmı bilir

Horozun sesi boş sözden daha iyidir. Çünkü hiç olmazsa horoz, öteceği zamanı bilerek öter. Ahlakın Nabî’nin hikmet anlayışında yeri önemlidir. Ahlak, insanın davranışlarında kendini gösterir. Davranışların kaynağı ise karakterdir. Davranışlar iyi ve doğru davranış­lar olduğu takdirde onların kaynağı olan karakter de güzeldir. Durum böyle olunca insa­nın ahlaklı oluşu karakterinin güzelliğiyle ortaya çıkar. Nabî karaktere verdiği önemi, in­sanın hayatta sahip olabileceği faziletlerin en üstününün huy güzelliği olduğunu söylediği aşağıdaki beyitte şöyle dile getirir:

Gayrıya ilm ü marifetinden senin ne sûd Âlemde hüsn-i hulk kadar marifet mi olur

Senin bilginden ve hünerinden başkalarına ne fayda gelir? Dünyada insanın huy güzel­liğine sahip olmasından daha üstün hüner olur mu hiç?

Ona göre ahlak, iyiyle kötünün, doğruyla yanlışın bir arada bulunduğu toplumda, baş­kasına zarar vermeden kişinin kendi mutluluğunu elde etmesini amaçlar. Kişinin mut­luluğu ise dünya ve ahiret mutluluğunun her ikisini de kazanmaya yöneliktir. Daha çok Hayriyye’de ortaya koyduğu ahlakî görüşlerinde Nabî, ilahî, beşerî ya da ahlakî olanları birbirinden ayırmaksızın hepsini mutluluğa ulaşmakta aracı olarak görür. Ayrıca mutlu­luğu elde etmekte, yapmaktan çok sakınmaktan yanadır. Şiirlerine, özellikle Hayriyye’ye yansıyan görüşlerine bakıldığında Nabî, toplumun düzeltilmesinin yanı sıra hatta ondan daha çok, toplumdaki bireyin düzeltilmesini ve onun mutlu olmasını istediği izlenimini vermektedir.

Nabî’nin şiirlerinden onun, toplumun içinde bulunduğu koşullar nedeniyle ortamdan yakınan, onları yeren sözlerinin ötesinde dış dünyayı değiştirebilecek güçlü bir kişiliğe de sahip olmadığını anlıyoruz. O, mutluluğu, haksızlığa, kötülüğe, üzüntüye karşı koymakta değil, elinden geldiğince onlardan sakınmakta, çekinmekte bulur. Bu suya sabuna dokun­maktan çekinen durgun kişiliğin izlerini, onun hikemî şiirlerinde önemli yeri olan ahlak anlayışında da görürüz.

Nabî’nin hikemî şiirlerine baktığımız zaman bunların çoğunda edep, terbiye, saygı, hoşgörü, sıra, erkân, intizam, itaat vb. geniş bir anlam kapsamı olan Osmanlı kültürün­deki ferdin kendi hayatını ve fert ile toplum ilişkilerini düzenleyen ve adına “âdâb” deni­len toplum kurallarını buluruz. Bunların önemli bir kısmı ahlakın yanı sıra ilahî düzenle ilgilidir. Böylece Nabî, Osmanlı kimliğinin ve kendi akılcı, gözlemci kişiliğinin nitelikle­rini şiirlerine yansıtarak hakîmane şiir akımının öncüsü ve en güçlü temsilcisi olmuştur.

Nabî, hikemî şiir tarzında önemli yeri olan ve bu üslubun temsilcilerinin çoğunun rağ­bet ettiği, şiirde atasözü kullanımına da önem verir. Onun, atasözü kullanımının, şiirde­ki yerine değindiği ve atasözü değerinde söz söylemenin şair için önemini vurguladığı şu beyti bu bağlamda ilginç bir örnektir.

Sözde darbü’l- mesel irâdına söz yok ammâ Söz odur âleme senden kala bir darb-ı mesel

Söz içinde, şiir içinde atasözü bulunur; atasözüyle söz söylenmesi, şiirde atasözü bulun­ması olağandır. Buna söylenecek söz yoktur; ancak önemli olan söz sahibinin, söz söyle­yen kişinin söyledikleri arasında dilden dile dolaşacak atasözü gücünde söz bırakmasıdır. Atasözü olabilecek güçte ve kalıcı bir söz, bir şiir (beyit) söyleyebilmesidir.

Nabî’nin hikemî şiir üslubunun, buraya kadar sözünü etmediğimiz dikkat çekici bazı başka özelliklerine gelince; bu bağlamda işaret edilmesi gereken önemli bir özellik onun çok özel bir gözlemci oluşudur. Nabî’nin bu özelliğini, örneklemeye olan düşkünlüğüyle birlikte düşünmemiz, değerlendirmemiz gerekir. Örnekleme, gözlem gücüyle zenginle­şir; şiire özellik katar. Nabî’nin, beyitlerinin çoğunda söylemek istediklerini örnek vererek söylediğini görürüz. Başta da söylediğimiz gibi çok özel bir gözlemci olan Nabî, gördüğü, kullandığı eşyayı şiirde örnekleme amacıyla kullanır. Örneğin şiir için hiç de aklımıza gel­meyen iğne, ayakkabı, kova, sarık vb.nesneler ya da çarşı, pazar, alışveriş, müşteri vb. tica­rete ilişkin kavramlar örnekleme malzemesi olarak Nabî’nin beyitlerinde karşımıza çıkar. Nabî’inin üslubunda dikkat çeken başka bir özellik de onun şiirlerinde tezatlı ifade kulla­nımına, tezat sanatına oldukça sık yer vermesidir. Bu söylediklerimizi destekleyen aşağı­daki örnek beyitlere bakalım:

Dürr ü zer ü güherle iken fahrı mahzenün Muhtâcdur himâyesine kufl-ı âhenün

Hazine, içinde inci, altın, mücevher bulundurmakla, değerli taşları saklamakla övünür ama hazine demir kilidin korumasına muhtaçtır. O yalnızca değerli mücevherlere sahip olduğu için değil, onlara birlikte demir kilitle korunduğu zaman hazinedir.

Tûl-ı emel alâkasının muktezasıdur Gitdükçe çeşmi kaldığı ardınca sûzenin

İğnenin iplik geçirilen gözü, arkasında bulunur. Bu durum, yani iğnenin dikiş dikerken gözünün hep arkada kalmasının nedeni ise onun hırsı, tamahkârlığı yüzündendir. Aç gözlü­lüğünden dolayı iğnenin gözü hep arkada kalır.

Bu beyitteki hırsın büyüklüğü ve bitmezliği ile iğnenin gözünün küçüklüğü arasında­ki tezat çok dikkat çekicidir.

Zillet erbâbı olur nezd-i ilâhîde kabul Halk câmide el üzre götürür pâbûşun

Horlanan, aşağılanan kişiler Allah katında kabul görür; üstün tutulurlar. Nitekim halk camiye gittiğinde ayakkabısını ayağından çıkarır; içeri girerken eline alıp elinde taşır.

Leb zikrde ammâ ki gönül fikr-i cihânda Kaldı arada sübha-i mercân mütereddid

Dudak Allah’ı anarken gönül dünya hevesindedir. İnsan dünyevi isteklerle dinî sorumlu­luğunun, ibadet yükümlülüğünün arasında kalmıştır. Bu durumdan eldeki tesbih şaşkı­na dönmüştür. İki arada kalmıştır. Ne yapacağını bilemez.

Sonuç olarak Nabî, şairlikle basireti, aklıselimi kısacası düşünen adam olma özellik­lerini birleştirerek ilgi çekici bir kişilik örneği vermiş; eskilerin hikmetamiz dedikleri dü­şünceye ağırlık veren, amacın okuyucuyu uyarmak olduğu şiir yolunu açmıştır. O, şiirle­rinde çoğunlukla yol gösterici, düzeltici, eğitici, ahlakçı, bilge insan kimliğiyle görünür. Şi­irleri, insanların, olayların, dünyanın değerlendirildiği çeşitli konulara yer verir.

Şiirlerinden Örnekler

Aşağıda Nabî’nin hikmet anlayışını yansıtan şiirlerinden bir kaside (11 beyti) ve üç gazeli diliçi çevirileriyle birlikte verilmiştir.

ÖRNEK 1 (Kaside)

Aşağıda bazı beyitleri alıntılanan kaside Nabî’nin, yakınlığını gördüğü, dostu olan Mu­sahip Mustafa Paşa’nın kethüdalık görevinden kendi isteğiyle ayrıldıktan sonra yaşadık­larını anlatmaktadır. Şair kasidenin girişinde, hakîmane tarzda dünyanın düzeninin sü­reksizlik ve geçicilik üzerine kurulduğunu; dünya saltanatının uzun sürmediğini vurgu­lar. Ayrıca kendi isteğiyle görevinden ayrıldıktan, sonra etrafındaki insanların davranış­larından yakınmakta, kasidenin medhiyye bölümünde ise Musahip Mustafa Paşa’yı öv­mektedir.

Kaside-i Azliyye

1           Kimdür ol kim mey-i mansıbla olup şîrîn-kâm Ana hemyâze-i azl olmaya âhir encâm

Makam, şöhret, saltanat içkisini içip o içkinin tadı damağında kaldıktan sonra o ma­kamdan ayrılmanın sıkıntısını çekmeyen var mıdır?

2            Çend rûze gül-i ikbâl-i çemenzâr-ı fenâ İder elbette dimâğ-ı dile îrâs-ı zükâm

Yokluk bahçesinin birkaç günlük mutluluk gülü elbette gönlü hasta eder; ona nezle bulaştırır.

3            Bezm-i ikbâlde ser-mest olanun hâli budur Gâh peymâne çeker gâh humâr-ı âlâm

Talihin, bahtlılığın içki sofrasında sarhoş olanın hali budur. Bazen içki içer bazen de onun baş ağrısını çeker.

4            Olsa ârâste bir dem yine ber-çîde olur

Bir karar üzre degüldür tarab-ı gerdiş-i câm İçki kadehinin (içki sofrasındaki) dönüşünün verdiği neşe sürekli olmaz. Bir süre keyif verir, sonra o keyif geçer, biter.

5            Tûde-i rîk-i revândur felegün ikbâli

Her zamân arsa-i dîgerde ider darb-ı hıyâm Feleğin getirdiği mutluluk, akan kum yığınına benzer. O, her zaman başka bir yerde ça­dırını kurar.

6            Ragbet-i hâtır ile tevsen-i mansıbdan inüp Gayrınun itmiş iken destine teslîm-i zimâm

Kendi isteğinle makam atından inip o atın yularını başkasının eline versen de...

7            Rûzgâr âyine-i kalbe virüp yine keder Dili pür-hûn ider evza‘-ı ciger-sûz-ı avâm

Zaman, kalbin aynasına keder düşürür. İnsanların iç yakan, üzücü davranışları gönlü kanatır.

8            İhtiyârî ise de azl aceb hâlet imiş

Dile elbette virürmiş keder-i bî-hengâm Makamdan ayrılmak insanın kendi isteğiyle de olsa gönle keder verir.

9            Kanı kendü kulunam diyü perestişler iden Eylemez yolda duçâr olsa bile redd-i selâm

(Daha önce) kulunum diyerek sana saygı gösterenler; şimdi yolda karşılaştığın zaman se­lamına karşılık vermezler.

10        Kanı ol terk-i edeb diyü ku’ûd eylemeyen Eylemez şimdi mecâlisde bulundukça kıyâm

Hani nerede saygısından senin önünde ayakta duranlar? Şimdi (senin bulunduğun) mecliste ayağa kalkmazlar.

11        Zîb-i silk-i vüzerâ yani Musâhib Pâşâ Ki şükûhına göre teng gelür heft ecrâm

Musahip Paşa vezirler dizisinin süsü ki onun yüceliğine yedi kat gökyüzü erişemez.

12        Yohsa Allah bilür sâye-i eltâfunda Kimseden zerre kadar görmedi tab‘um âlâm

Onun lutuflarının gölgesinde hiç kimseden zerre kadar sıkıntı çekmedim, üzüntü görme­dim, bunu Allah bilir.

ÖRNEK 2 (Gazel)

1           Gülsitân-ı dehre geldik renk yok bû kalmamış Sâye-endâz-ı kerem bir nahl-i dil-cû kalmamış

Dünyanın gül bahçesine geldik (Gül bahçesi gibi güzel, çekici olan dünyaya geldik). Ama orada gülün renginden ve kokusundan eser kalmamış. Orada insana cömertlik gölgesi salan tek bir gönül çekici fidan bile yok.

2            Eylemiş der-beste dükkânın tabîb-i rûzgâr Hokka-i pîrûze-i gerdûnda dârû kalmamış

Zamanın doktoru muayenehanesini kapatmış. Dünyanın firuze renkli merhem hokka­sında, hasta iyileştirecek ilaç tükenmiş.

3            Teşnegânın çâk çâk olmuş leb-i hâhişgeri Çeşmesâr-ı merhametde bir içim su kalmamış

Hastanın şifa bulması, iyileşmesi artık mümkün değil. Susamışların suya hasret dudak­ları çatlamış. Merhamet çeşmesinde, pınarında bir içimlik su yok, kalmamış.

4            Kadrin anlar yok bilir yok her dür-i sencîdenin Çârsû-yı kâbiliyyetde terâzû kalmamış

Değerli incilerin değerini anlayan kimse kalmamış. Yetenek çarşısında yeteneğin ağırlı­ğını tartacak terazi yok.

5           Ceyş-i gamdan kande itsün ilticâ ehl-i niyâz Kal‘a-i himmetde Nâbî burc u bârû kalmamış

Keder askerlerinin zulmünden kurtulmak, korunmak isteyenler, bu amaçla yardım bek­leyenler nereye sığınsınlar? Yardım kalesinde sığınılacak yer kalmamış.

ÖRNEK 3 (Gazel)

1           Egerçi köhne metâ’uz revâcumuz yokdur Revâca da o kadar ihtiyâcumuz yokdur Biz eskiyiz, eskimişiz (malız, eşyayız), artık bize rağbet eden yok; ama bizim de rağbet edilmeye o kadar ihtiyacımız yok.

2            Misâl-i âb iderüz nîk ü bedle âmîziş

Bu kârgehde muayyen mizâcumuz yokdur Suyun karıştığı gibi biz iyiyle de kötüyle de karışırız; birlikte oluruz. Bu dünyada belirli, değişmez bir mizacımız yok. Yerine göre hem iyiyle hem de kötüyle oluruz.

3            Tahammül eylemeden gayrı vaz‘-ı nâdâna Kitâb-ı fenn-i hıredde ilâcumuz yokdur

Terbiyesi, görgüsü kıt olan kaba insanın davranışlarına tahammül etmekten başka eli­mizden bir şey gelmez. Aklımız onun davranışlarına (makam), çare bulamaz.

4            O câh kim ola hem-dûş-ı ihtimâl-i zevâl Teveccüh itse bile ibtihâcumuz yokdur

Yıkılma, sona erme ihtimali olan yer, (makam) bize istekli olsa bile bizim ona karşı is- teğimizyok. Öyle bir yere ulaşmak, öyle bir makamı elde etmek bize mutluluk vermez.

5            Bizüm bu kasr-ı sebük-sakf içinde ey Nâbî Girân-sühanlar ile imtizâcumuz yokdur

Ey Nabî! Bu çatısı çökmeye yüz tutmuş köşk gibi olan dünya içinde biz; sözünü bilmeyen, kırıcı olan insanlarla uyuşamayız.

ÖRNEK 4 (Gazel)

“Usandık” redifli bu gazel, Nabî’nin alışılmış tarzlardan, özellikle âşıkane şiirden fark­lı bir üslup arayışı içerisinde olduğunu ima etmektedir.

1           Bir devlet içün çarha temennâdan usanduk Bir vasl içün ağyâra müdârâdan usanduk

Bir mutluluk, bir makam için feleğe minnet etmekten usandık. Bir kavuşma için ellere dost görünmekten usandık.

2            Hicrân çekerek zevk-i mülâkâtı unutduk Mahmûr olarak lezzet-i sahbâdan usanduk

Ayrılık çeke çeke (sevgiliye) kavuşma mutluluğunu unuttuk. Sarhoşluk sersemliğiyle şa­rabın tadından usandık.

3            Düşdük katı çokdan heves-i vuslata ammâ

Ol  dâ’iye-i dağdağa-fermâdan usanduk

Kavuşma hevesine düşeli çok oldu ama huzuru kaçıran o içimizdeki arzudan usandık.

4            Dil gamla dahi dest ü giribândan usanmaz Bir yâr içün ağyâr ile gavgadan usanduk

Gönül gamla dolu olduğu zaman bile gamdan usanmaz; ama biz bir sevgili için ellerle, yabancılarla kavga etmekten usandık.

5           Nâbî ile ol âfetün ahvâlini nakl it Efsâne-i Mecnûn u Leylâdan usanduk

Leyla ve Mecnun hikâyesini dinlemekten usandık. Artık bize Nabînin o güzelle olan du­rumunu anlat (Bize Nabînin diliyle güzeli tanıt).

Nabî, neden hikemî tarzın öncüsü ve en güçlü şairi olmuştur?


Özet

Divan edebiyatında hikemî tarzın özelliklerini belirle- Vl yebilmek,

Hikemî tarzın dayandığı hikmet; kelime olarak, fel­sefe, bilim, bilgelik, bilinmeyen neden, varlık, olay ve durumların oluşundaki Allah tarafından belirlenen gizli amaç vb. anlamlarına gelir. Ayrıca hikmet, atasö­zü, özdeyiş anlamlarında kullanılmasının yanı sıra ait olduğu toplumun- ilgilendiğimiz dönemle bağlantılı olarak daha çok XVII. yüzyıl Osmanlı toplumunun- dünya görüşü, düşünce sistemi, hayat felsefesi olarak da kabul edilebilir.

Hikmetle ilgili olan hikemî tarz ya da hakîmane tarz ise düşünceyi esas alan; amacı, öğüt verip düşündür­mek olan şiir tarzıdır. Hikemî şiir, dünyayı ve olay­lar içinde insanı değerlendiren çeşitli konuları işler. Tarzın edebiyatımızdaki en güçlü temsilcisi Nabî’dir. Onun şiirlerine yansıyan görünümüyle, XVII. yüz­yıl Osmanlı toplumunun yaşama biçimini belirle­yen davranışlarla ilgili olan ahlak anlayışı, hikemî tar­zın ilgilendiği ana konudur. Ayrıca Nabî, döneminin yozlaşmış yanlarını da eleştirerek hikemî tarza eleş­tirel boyut getirmiştir. Hikmet; felsefenin metafizik­le ilgili olan evrenin yaradılışı, varlık, varlığın öncesi ve sonrası vb. konularıyla da bağlantılıdır. Ancak hik­met; İslami dünya görüşünün temel dayanağı olan din ile yakından ilgilidir. Varlığın, olup bitenlerin arka­sındaki nedenleri araştırmak, yaradılışın amacı üze­rinde düşündürmek hikemî tarzın dinî-tasavvufîi yö­nünü ilgilendirir. Bu bağlamda hikmetle ilgili ola­rak, Osmanlı’daki bilim anlayışı ilahî bilgiye daya­nır. Nabî ve tarzın diğer temsilcileri hikmeti daha çok, Kur’andaki gibi “derin kavrayış ve bilgi, sır, ilahî sır, öğüt” vb. anlamlarında anlamışlar ve kullanmışlardır. Hikemî tarz XVII. yüzyılda önce Fars edebiyatında, Şevket-i Buharî ve Saib-i Tebrizî ile varlık göstermiş­tir. Nabî özellikle Saib’den etkilenerek hakîmane şii­re yönelmiş ve bu şiirin XVII. yüzyılda Osmanlı sa­hasında öncüsü ve en güçlü temsilcisi olmuştur. Daha sonra Nabî yolunda yürüyenler arasında çoğu on se­kizinci yüzyılda yaşamış olan Seyyid Vehbî, Raşid, Samî, Asım, Münif, Koca Ragıp Paşa, Haşmet, Fıt- nat Hanım, Sümbülzade Vehbî, Keçecizade İzzet Mol­la vb. şairler bulunmaktadır. Bunlar arasında Nabî’den sonra hikemî tarzdaki başarısıyla öne çıkan en güç­lü şair on sekizinci yüzyılda yaşamış olan Koca Ragıp Paşadır.

Hikemî tarz şairlerinin daha çok düşündürücü ve yol gösterici konulara yer vermeleri nedeniyle kısa, açık ve özlü anlatımı seçmeleri beklenir. Bu bağlam­da hikemî şiirde atasözü, deyim ve halk söyleyişleri­nin kullanımı önemlidir. Nitekim hakîmâne şiir tar­zı; yukarıda saydığımız Nabî takipçileri tarafından daha çok, şiirde atasözü, deyim ve hikmetli söz söy­leme kullanımıyla dikkat çeker. Ayrıca telmih, tevri­ye, kinaye gibi özlü anlatımda önemli olan söz sanat­ları ve irsal-i mesel kullanımı da hikemî şiirde revaç­tadır. Ancak hakîmane şiirin bu özelliklerine rağmen, Nabî’nin ve hikemî tarzın diğer temsilcilerinin kullan­dıkları şiir dili sade olmayıp külfetlidir. Bunda; alınan eğitimin, Osmanlıca’nın XVII. ve XVIII. yüzyıllardaki birikimin, şairlerin dil tercihlerinin ya da gelenekten kopamamalarının etkileri olduğu gibi, Sebk-i Hindî akımının da etkisi olmalıdır.

K£J1 Hikemî tarzın en önemli temsilcisi Nabîyi ve eserlerini

^2 tanıyabilmek,

Nabî, Osmanlı Devletinin sıkıntılı günlerini yaşadığı XVII. yüzyılda dünyaya gelmiş ve Sultan I. İbrahim döneminden başlayarak toplam altı padişah dönemi­ni görmüştür.

Urfada 1642 yılında doğmuş olan Yusuf Nabî, çocuk­luk ve ilk gençlik yıllarını Urfa’da geçirdikten sonra IV. Mehmet’in saltanatı sırasında İstanbul’a gelmiştir. İstanbul’da çeşitli devlet görevlerinde bulunmuş ve dö­nemin devlet adamlarından Musahip Mustafa Paşa ile yakın dostluk kurmuştur. Onunla birlikte IV Mehmet’in Lehistan (Polonya) seferine katılmış ve İstanbul’a dö­nüşte Fetihname-i Kamaniçe adlı eserini yazmıştır. IV Mehmet’in şehzadelerinin Edirnedeki sünnet düğün­lerine de Mustafa Paşa ile birlikte katılarak gördükleri­ni anlattığı Surname’sini ve Musahip Mustafa Paşanın yardımıyla gerçekleştirdiği hac yolculuğu izlenimlerini anlattığı Tuhfetü’l-Harameyn ini de İstanbulda yazmış­tır. Musahip Mustafa Paşa ile olan birlikteliği Paşanın ani ölümüyle sona ermince Nabî, İstanbul’dan ayrıla­rak Halep’e gitmiş ve orada uzun süre kalmıştır. Halep, Nabî’nin hayatında en uzun süre kaldığı ve düşünceye dayalı dünya görüşünü yansıtan edebî kişiliğini kazan­dığı en önemli şehirdir. Oğlu Hayrullah orada doğmuş, ona öğüt vermek için yazdığı ve hakîmane şiir görüşle­rini yansıttığı iki önemli eserinden biri olan Hayriyye’yi, ayrıca Hayrabad adlı mesnevisini orada yazmış; ikinci önemli eseri olan Divan-ı Nabî’yi de Halep’te düzenle­miştir. Ömrünün son yıllarında tekrar İstanbul’a dönen Nabî, 1712 yılında İstanbul’da ölmüştür.

Nabî, on eser vermiştir. Eserlerinin altısı manzum, dördü de mensurdur. Ününü manzum eserleri, dola­yısıyla şairliğiyle yapmıştır. Manzum eserleri; Türkçe Divan, Farsça Divançe, Hayriyye, Hayrabad, Terceme-i Hadis-i Erbain ve Surname’dir. Nabî’nin mensur eser­leri ise; Fetihname-i Kamaniçe, Tuhfetü’l-Harameyn, Zeyl-i Siyer-i Veysî ve Münşeat’tır. Eserlerinin en ha­cimlisi olan divan aynı zamanda Nabî’nin edebî kişi­liğini ve hakîmane düşüncelerini ortaya koyduğu en önemli eseridir. Divanda değişik nazım şekilleriyle yazılmış şiirler arasında kaside ve gazellerin bulundu­ğu bölümler gerek sayı gerekse içerik bakımından ön­celikli yere sahiptir. Kasideler arasında döneme ilişkin tarihî bilgi ve eleştiriye yer veren kaside örneklerinin bulunması kasideler bölümünün önemini artırır. Ga­zeller bölümü ise divanın en hacimli bölümü olduğu kadar hikemî tarz şiirlerin varlığı bakımından da ese­rin en önemli bölümüdür. Eserin eski harfli baskıla­rının yanı sıra yeni harflerle yapılmış iki ciltlik baskı­sı da vardır. Nabî’nin ününü kazandığı ikinci önem­li eseri Hayriyye’sidir. Nasihatname türünde yazılmış olan bu didaktik mesneviyi Nabî, oğlu Ebulhayr Meh­met için, onun hayatta izlemesi gereken yolu göster­mek, ona öğüt vermek için yazmıştır. Nabî’nin olgun­luk döneminde yazdığı bu eser klasik dönem edebiya­tımızın nasihatname türünde yazılmış en başarılı ör­neği olarak bilinir. Şairin diğer manzum eserleri ara­sında bulunan Hayrabad, Surname, Farsça Divançe ve Hadis-i Erbain Tercümesi edebî değerleri bakımından Nabî’nin ikinci sıradaki eserleridir. Gazavatname tü­ründeki Fetihname-i Kamaniçe, dinî konulu siyer tü­ründe yazılmış olan Zeyl-i Siyer-i Veysî ile seyahatna­me türü örneği olan Tuhfetü’l-Harameyn ve Nabî’nin yazdığı özel ve resmî mektupları içinde bulunduran Münşeat da sanatçının bilinen mensur eserleridir. Söz konusu eserler Nabî’nin değişik konulardaki derin bil­gisini, söz söyleme gücünü, kısacası çok yönlü ve çok eser veren bir sanatçı olduğunu göstermeleri bakı­mından önemlidir.

SjjjSB Hikemî tarzın Nabî’nin eserlerine nasıl yansıdığına

Q dair değerlendirmeler yapabilmek,

Nabî, edebiyatımızda Nabî ekolü olarak bilinen hikemî şiir akımının kurucusu ve en güçlü temsilci­sidir. Onun edebî kişiliğinin oluşmasında, dönemin-

de Osmanlı Devletinin yaşadığı sorunların etkisi ol­duğu kadar- hatta daha çok- kişilik yapısında duygu yanından çok, düşünce yanının ağır basması önem­li rol oynamıştır. Nabî’nin hikemî şiir tarzına yönel­mesinde ayrıca, geleneğin getirdiği lirik tarzın değiş­mesi, yenilenmesi gerektiği düşüncesinde ve isteğin­de olmasının da payı vardır. O; düşünen, çevresinde olup bitenlere ibret gözüyle bakabilen ve gördükle­rini şiire dökerek etrafındakilere öğüt veren, kısaca­sı hikemî tarz için uygun bir kişiliğe sahiptir. Hikme­tin, Nabî’nin edebî kişiliğine ve şiirine en çok yakışan anlamı da ariflik ya da hakîmlik yani basiretle, sağdu­yuyla düşünme, düşündürme ve görüneni, olup bite­ni değerlendirmedir. Nitekim o; Divanın birçok ye­rinde ve Hayriyye’de toplumun o günkü durumunu başarıyla anlatmış ve dönemi için tarihî belge olabi­lecek değerde bilgi vermiştir Çok özel bir gözlemci­dir. Onun bu özelliği şiirlerindeki örnekleme gücüyle karşımıza çıkar. Beyitlerinin çoğunda söylemek iste­diklerini örnek vererek söylediğini görürüz. Nabî hik­metle ilgili düşüncelerinin bir kısmını, olmasını iste­diği ideal insan tipini söz konusu bu eserlerinde çize­rek ortaya koyar. Onun olmasını istediği, değer verdi­ği insan tipi, hakîm yani bilge insandır. Bu tipin bel­li başlı özellikleri de sağduyuya, ölçü ve karara sahip olmakta birleşir. Nabî’nin idealindeki insan; düşün­celeriyle, aklıyla isteklerine düzen verebilen, kafasıy­la gönlü arasında denge kurabilen insandır. O, şiir­lerinde, ibadetin; kişinin ve toplumun mutluluğuyla yakın ilişkisi olduğu görüşünü savunur. Hikemî tar­zın etkisindeki Nabî’nin hikmet anlayışında ahlakın yeri de çok önemlidir. Onun edebî kişiliğine yansıyan yanıyla ahlak, iyiyle kötünün bir arada bulunduğu toplumda başkasına zarar vermeksizin kişinin ken­di mutluluğunu elde etmesini amaçlamaktadır. Daha çok Hayriyye’de ortaya koyduğu ahlaka ait görüşlerin­de ilahî, beşerî ya da ahlaki olanları bir bütün olarak mutluluğa ulaşmakta aracı görür. Ancak o, yapmak­tan çok, sakınmaktan yanadır. Hikemî tarz şiirlerine baktığımız zaman, onların çoğunda edep, terbiye, say­gı, hoşgörü, sıra, düzen, itaat vb. kişinin kendi hayatı­nı ve ferdt-toplum ilişkilerini düzenleyen toplum ku­rallarını buluruz. Sonuç olarak Nabî, yaşadığı dönem­deki Osmanlı toplumunun ve kendi akılcı, gözlemci kişiliğinin niteliklerini şiirine yansıtarak hakîmane şiir akımının XVII. yüzyılda öncüsü ve en güçlü tem­silcisi olmuştur.

 

Kendimizi Sınayalım

  1. 1.      Aşağıdakilerden hangisi, düşünceyi esas alan, amacı dü­şündürmek ve öğüt vermek olan şiir tarzının XVII. yüzyılda­ki en önemli temsilcilerinden biridir?
    1. Nefî
    2. Nabî
    3. Nailî
    4. Koca Ragıp Paşa
    5. Ramî Mehmet Paşa
    6. 2.      Felsefe, bilim, bilgelik, bilinmeyen neden, varlıkların, durumların ve olayların oluşunda Allah’ın insanlar tarafın­dan bilinmeyen gizli amacı biçiminde tanımlanan kavram, aşağıdakilerden hangisidir?
      1. Kader
      2. Kelam
      3. Hikmet
      4. Tasavvuf
      5. Vahdet-i vücut
      6. 3.      Fars şiirinde Şevket-i Buharî ve Saib-i Tebrizî’nin öncü­lüğünü yaptığı hikemî tarzın Türk şiirinde Nabî’den sonraki en önemli temsilcisi aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Koca Ragıp Paşa
        2. Fıtnat Hanım
        3. İzzet Molla
        4. Seyyit Vehbî
        5. Haşmet
      7. 4.      Nabî’nin, Tuhfetü’l-Harameyn adlı eserinin konusu aşa- ğıdakilerden hangisidir?
        1. Mekke ve Medine’nin güzellikleri
        2. İstanbul’dan Halep’e ilk yolculuğu
        3. IV. Mehmet’in şehzadelerinin Edirne’de yapılan sün­net düğünleri
        4. IV. Mehmet’in Lehistan (Polonya) seferi
        5. Musahip Mustafa Paşa’nın yardımıyla gerçekleştirdi­ği hac yolculuğu
      8. 5.     Nabî’nin hikmet anlayışını en iyi yansıtan eserleri aşağı- dakilerden hangisinde birlikte ve doğru olarak verilmiştir?
        1. Türkçe Divan-Surname
        2. Türkçe Divan-Hayriyye
        3. Surname-Hayrabad
        4. Tuhfetü’l-Harameyn-Hayriyye
        5. Hayriye-Hayrabad
    7. 6.     Tiz ferâmûş olınur nesr sühan Nazm ammâ ki ider devr-i dehen

Düzyazıyla anlatılanlar çabuk unutulur ama şiir ağızdan ağı- za dolaştığı için kolay unutulmaz, uzun süre yaşar.

Yukarıdaki beyitte şiir ile düzyazı arasındaki hangi farka işa­ret edilmiştir?

  1. Şiirin nesirden daha etkileyici olduğuna
  2. Nesrin şiirden daha kolay kavrandığına
  3. Nesir çabuk unutulduğu halde şiirin ağızdan ağza dolaştığına
  4. Devrinde şiirin nesirden daha üstün tutulduğuna
    1. Şairlerin nesir yazılarını değil, şiir ezberlemelerinin gerekliliğine
    2. 7.     Leb zikrde ammâ ki gönül fikr-i cihânda Kaldı arada sübha-i mercân mütereddid

Yukarıdaki beyitte anlatılan durum, aşağıdakilerden hangisidir?

  1. Pişmanlık
  2. Günahkârlık
  3. İsyan
  4. İkilem
  5. Korku
  6. 8.      İhtiyârî ise de azl aceb hâlet imiş

Dile elbette virürmiş keder-i bî-hengâm Yukarıdaki beytin diliçi çevirisi aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?

  1. Yaşlı insanlar beklenmedik anlarda kederlenirler.
    1. Makamdan ayrılmak insanın kendi isteğiyle de olsa gönle keder verir.
    2. İnsan yaşlandığında diline ne gelirse onu hemen söyler.
    3. İnsan kendi isteğiyle bir görevden ayrıldığında üzülmez.
      1. Kederli insanlarını sırlarını yaşlılarla paylaşmaları daha iyi olur.
    4. 9.     Kadrin anlar yok bilir yok her dür-i sencîdenin Çârsû-yı kâbiliyyetde terâzû kalmamış

Yukarıdaki beyitte toplumda gözlemlenen aşağıdaki durum­lardan hangisi eleştirilmektedir?

  1. İnsanların yeteneklerini değerlendirecek bir ölçütün kalmaması
  2. Değerli incilerin kıymetini anlayabilecek kuyumcu­nun kalmaması
  3. Çarşı ve pazardaki terazilerin ölçüsünün bozulması
  4. İnsanlar arasında sözün değerinin kalmaması
  5. Bu çağda kötü ile iyi arasında farkın kalmaması
 
   


10. Nabî nin şu beyitte vurgulamak istediği, hangi seçenekte doğru ifade edilmiştir?

Misâl-i âb iderüz nîk ü bedle âmîziş Bu kârgehde muayyen mizâcumuz yokdur

  1. Şairler, su gibi berrak ve aynı zamanda yararlı kişilerdir.
    1. Mizacımız bellidir, değişmez.
    2. Yerine göre hem iyiyle hem de kötüyle oluruz.
      1. İyiye su gibi akar, kötüden uzaklaşırız.
      2. İyi veya kötü diye bir şey yoktur; kuruntularımız vardır.

1. b Yanıtınız yanlış ise “Hikemî Tarz” konusunu yeni­den gözden geçiriniz.

2. c Yanıtınız yanlış ise “Hikemî Tarz” konusunu yeni­den gözden geçiriniz.

3. a

Yanıtınız yanlış ise “Hikemî Tarz” konusunu yeni­den gözden geçiriniz.

4. e

Yanıtınız yanlış ise “Nabî’nin Hayatı ve Eserleri” ko­nusunu yeniden gözden geçiriniz.

5. b

Yanıtınız yanlış ise “Nabî’nin Edebî Kişiliği ve Hik­met Anlayışı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

6. c

Yanıtınız yanlış ise “Nabî’nin Edebî Kişiliği ve Hik­met Anlayışı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

7. d

Yanıtınız yanlış ise “Nabî’nin Edebî Kişiliği ve Hik­met Anlayışı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

8. b

Yanıtınız yanlış ise “Örnek 1” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

9. a

Yanıtınız yanlış ise “Örnek 2” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

10. c

Yanıtınız yanlış ise “Örnek 3” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

 

 

 

 

 

 

 

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

Hikemî tarz, düşünceyi esas alan ve bu nedenle düşündürmeyi ve öğüt vermeyi amaçlayan şiir tarzıdır. Hikemî şiir, insanı ta­nımaya, olayları ve durumları değerlendirmeye yönelik çeşitli konuları işler. Bu bağlamda insan davranışlarıyla ilgili olan ah­lak, varlığın nedeni, öncesi ve sonrası, insan bilgisinin kaynağı vb. din-tasavvuf ve felsefeyle ilgili çeşitli konular hikemî şiirin ilgilendiği ve işlediği konulardır. Hikemî tazın edebiyatımızda­ki öncüsü ve en güçlü temsilcisi Nabî’dir. Tarzın bir ekol olarak sürmesinde ve gelişmesinde ise Nabî’den başka Seyyid Vehbî, Raşid, Samî, Asım, Münif, Sümbülzade Vehbî, Haşmet, Fıtnat Hanım ve Keçecizade İzzet Molla’nın katkıları bulunmaktadır. Nabî’den sonra bu tarzın en önde gelen temsilcisi on sekizinci yüzyılda yaşamış olan Koca Ragıp Paşadır.

Sıra Sizde 2

Nabî, Urfa’da doğmuş ve gençlik yıllarını orada geçirmiş­tir. Sonra İstanbul ve Halep’te yaşamıştır. Halep, Nabî’nin en uzun süre yaşadığı ve onun düşünce merkezli dünya görüşü­ne dayanan edebî kişiliğinin şekillendiği bir şehirdir. Hikemî şiir anlayışını sergileyen iki önemli eserinden Hayriyye’sini Halep’te yazmış olan Nabî, en hacimli ve hakîmane şiirleri-

 

nin yer aldığı Divan’ını da orada düzenlemiştir. Kısacası Ha­lep, Nabî’nin edebî kişiliğinin şekillenmesinde en fazla etki­si olan şehirdir.

Sıra Sizde 3

Nabî’nin, altısı manzum dördü mensur on eseri bulunmak­tadır. Onu hikemî tarzın en güçlü temsilcisi yapan eserleri Divan ve Hayriyye’dir. Bunlardan Divan, hakîmane düşün­celerini ve edebî kişiliğini ortaya koyduğu en başarılı eseri­dir. Divanının, döneme ilişkin tarihî bilgiler ve eleştiriler içe­ren “Kasideler” bölümü ile özellikle hikemî tarz şiirlerin yer aldığı “Gazeller” bölümü onu hikemî tarzın en güçlü temsil­cisi yapmış, ayrıca bir nasihatname olan Hayriyye’de de Nabî, oğlu Ebulhayr ve onun şahsında dönemin gençlerine öğütler verirken hakîmane görüşlerini ortaya koymuştur.

Sıra Sizde 4

Nabî, XVII. yüzyılda yaşamış ve Osmanlı toplumunun karşı­laştığı sorunlardan etkilenmiştir. O, etrafında olup biteni gö­ren, onlar üzerinde düşünen ve düşündürmek isteyen bir ki­şiliğe sahiptir. Duygu adamı olmaktan çok düşünce adamı­dır. Ayrıca divan edebiyatında yüzyıllardan beri varlığıyla ge­lenekselleşen âşıkane, lirik şiirden başka yeni bir şiir tarzın­da söz söylemek, yeni bir şiir vadisinde yürümek istemek­tir. Bu üç neden, yani Osmanlı Devleti’nin zor günlerini ya­şıyor olması, Nabî’nin bu durumdan etkilenerek durumu şi­irine konu yapması; sağduyulu, düşünce yanı ağır basan bir kişiliğin sahibi olması ve bir şair olarak şiirde yeni bir tarzın arayışı içinde olması onu hikemî tarza yöneltmiştir. Söz ko­nusu nedenlerden dolayı tarzın öncüsü olmasının yanı sıra hikemî şiirin ilgilendiği varlık, durum ve olaylar vb. birçok konu üzerindeki gözlem ve düşünce gücü, derin bilgisi ve söze dökme yeteneği ile tarzın en başarılı temsilcisi olmuştur.

Yararlanılan Kaynaklar

Arslan, M. (1999). Türk Edebiyatında Manzum Surnameler: Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Bilkan, A. F. (1997). Nabî Divanı I-II. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları.

Bilkan, A. F. (2002). Hayrinameye GöreXVII. Yüzyıl Osmanlı Düşünce Hayatı. Ankara: Akçağ Yayınları.

Coşkun, M. (2002). Manzum ve Mensur Osmanlı Hac Seya­hatnameleri ve Nabî’nin Tuhfetü’l-Haremeyn’i. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Kaplan, M. (1995). Hayriyye-i Nabî, İnceleme-Metin. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Mengi, M. (1991). Divan Şiirinde Hikemî Tarzın Büyük Tem­silcisi Nabî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Mengi, M. (2010). Divan Şiiri Yazıları. Ankara: Akçağ Yayınları.

Başvurulabilecek Kaynaklar

Bilkan, A.F. (2006). “Klasik estetikte yeni yönelişler: Orta Klasik Dönem (1600-1700), Türk Edebiyatı Tarihi. (Edi­törler: Talat Halman vd.), Ankara: Kültür ve Turizm Ba­kanlığı Yayınları.

Erkal, A. (2009). Divan Şiiri Poetikası (17.Yüzyıl). Ankara: Birleşik Yayınevi

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

Kortantamer, T. (1993). “Nabî’nin Osmanlı İmparatorluğunu Eleştirisi”, Eski Türk Edebiyatı, Makaleler. Ankara: Akçağ Yayınları.

Mengi, M. (2010). Eski Türk Edebiyatı Tarihi (Edebiyat Tarihi- Metinler). Ankara: Akçağ Yayınları.

Yorulmaz, H. (1996). Divan Edebiyatında Nabî Ekolü. İstan­bul: Kitabevi Yayınları.

 

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI

 

 

Amaçlarımız

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

XVII. yüzyıl mesnevi şairlerinin konu seçimindeki eğilimlerini gözlemleyebilecek, XVII. yüzyılda başlıca mesnevi konularını ve bu konuları işleyen şairleri tanıyabilecek,

XVII. yüzyıl mesnevilerinden örnek metinler okuyarak genel değerlendirme­ler yapabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar


       
 

Mesnevi Hamse Sebk-i Hindî Tasavvuf Hayriyye Edhem ü Hüma

 
 

Miraçname

Teşrifatü’ş-Şuara

Sakiname

Surname

Şehname

 

 

 

 


İçindekiler


 

 

 

  • XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATINDA MESNEVİ
  • AŞK KONULU MESNEVİLER
  • TEMSİLİ MESNEVİLER
  • EĞİTİCİ VE ÖĞÜT VERİCİ MESNEVİLER
  • YERLİ VE REALİST MESNEVİLER
  • TARİHÎ VE DESTANÎ NİTELİKLİ MESNEVİLER

 

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATINDA MESNEVİ

 
   


XVII. yüzyılda Osmanlı Devletinde siyasi ve toplumsal sorunlar yaşanır. Fakat siyasi ha­yatı belli bir mesafeden takip eden edebî eserlerde bu durum hemen kendini hissettirmez. Özellikle divanların sayısında ve niteliğinde çok fazla değişiklik göze çarpmaz. Bununla birlikte öykülemeye (tahkiyeye) dayalı eserlerde dönemin siyasi ve psikolojik ruh hâlinin yansımalarını görmek mümkündür.

Yüzyılın siyasi gerginliği toplumun hemen her alanında yankı bulur, kamplaşmalar oluşur. Dinî anlayışlarda farklılaşmalar, medrese ile dergâh çekişmeleri toplumda belir­gin ayrışmalara sebep olur. Bu ayrışmalar, bir tarafıyla toplumu tutuculuk derecesinde muhafazakârlığa iterken diğer tarafıyla da sıradanlığa düşürür. Mesnevilerde bir yandan dinî-tasavvufi nitelikli ve öğüt verici konular öne çıkarken diğer taraftan eğlence ve açık saçık anlatımlar içeren konular ilgi çeker. Edebiyatın kendi içinde yeni bir üslup arayışı olarak ortaya çıkan Sebk-i Hindî ile birlikte daha içe dönük, mistik ve metafizik derinli­ği olan gazeller söylenir. Klasik anlayış reddedilmezken yeni imajlar, mazmunlar ve alışıl­madık bağdaştırmalar kullanılır. Bunda geniş bir yelpazede değerlendirilebilecek tasavvuf düşüncesinin de etkisi vardır. Bu durum klasik anlayışın yanı sıra mecazlarla örülü bir dil kullanımını beraberinde getirmiştir.

XVII. yüzyılda sosyal ve siyasî hayatın mesnevi konularının belirlenmesinde yönlen­dirici olduğunu söylemek mümkündür. Elbette gelenek içerisinde revaç bulmuş konula­rın bir anda değişmesi beklenemez. Bu yüzyılda da eski konular büsbütün terk edilmemiş ancak, önemli ölçüde konularda yeni kümelenmeler ve moda konular oluşmuştur. Aşk ve macera mesnevileri ikinci planda kalmıştır.

Fars ve Türk edebiyatında beş mesnevi yazarak hamse tertip etme geleneği, bu yüz­yılda da devam etmiş olmakla birlikte önceki yüzyıllardaki nitelik ve nicelikte değildir. Bu yüzyılda hamse sahibi olarak Nevizade Atayî’yi görüyoruz. Onun hamsesi Sakiname (Âlemnüma), Nefhatü’l-Ezhar, Sohbetü’l-Ebkâr, Heft-Hân ve Hilyetul-Efkâr isimli mesne­vilerden oluşur. Daha çok divan edebiyatının diline yönelik eleştirilir çerçevesinde adı gündeme gelen Nergisî ise mensur eserleriyle hamse düzenleyerek kendince geleneğin içinde bir yenilik yapmıştır.

XVII. yüzyılda Atayî’den başka Nabî, Sabit, Simkeşzade Feyzî ve Nadirî mesnevileriy­le tanınır. Nabî ve Simkeşzade Feyzî daha çok öğretici ve öğüt verici eserleriyle öne çıkar­ken Sabit, Ethem ü Hüma adlı eserinin dışındaki mesnevileriyle gündelik hayatın her tür­lü ayrıntısını açık saçık anlatımlarla manzum hikâyelere dönüştürür. Bu şairlerin dışında da mesnevi yazan şairler ve ele alıp işledikleri konular vardır. Dönemin mesnevilerini ko­

 

nularına göre değişik biçimlerde sınıflandırmak mümkündür. Şimdiye kadar yapılan sı­nıflandırmaları dikkate alarak XVII. yüzyıl mesnevilerini şu başlıklar altında gruplandır­mak ve tanıtmak genel durumu kavramak açısından yararlı olacaktır:

  1. Aşk konulu mesneviler
  2. Temsilî mesneviler
  3. Eğitici ve öğüt verici mesneviler
  4. Yerli ve realist mesneviler
  5. Tarihî ve destanî nitelikli mesneviler

Bu sınıflandırmanın kesin sınırları belirlenmiş bir çerçeve sunmadığını belirtmek ge­rekir. Çünkü herhangi bir gruba dahil edilen bir eser, aynı zamanda başka bir grubun içe­risinde de ele alınabilir; bir eser öğüt verici nitelik taşımakla birlikte anlatım tarzıyla da temsili mesneviler grubuna girebilir.

XVII. yüzyıl mesnevilerinin XVI. yüzyıl mesnevilerine göre konularının önemli ölçüde de­ğişmiş olmasının nedenleri neler olabilir?

AŞK KONULU MESNEVİLER

Aşk, insanlık tarihi boyunca anlatılan konuların başında gelir. Ancak toplumun hayat al­gısına ve dünyaya bakışına göre farklı şekillerde ele alınır. Divan edebiyatında bir med­dah rolünde aşkı anlatan şairler, aşk anlayışlarını eserlerine yansıtmışlardır. Önceki yüz­yıllarda genel olarak âşık ile maşuk ilişkisi idealize edilerek anlatılırken zamanla toplu­mun değişen anlayışına göre daha gerçekçi bir anlatım rağbet görmüştür. Leyla vü Mec­nun, Yusuf u Züleyha gibi gelenekselleşmiş mesnevi konuları, önceki yüzyılda olduğu kadar ilgi görmese de bazı şairler tarafından işlenmiştir. Bursalı Mustafa Hevayî, Bağ­datlı Zihnî ve Rifatî’nin Yusuf u Züleyha’sı, Faizî ve Rifatî’nin Leyla vü Mecnunu, Fa­sih Dede’nin Hüsrev ü Şirin ve Mahmud u Ayaz isimli mesnevileri bu yüzyılda klasik aşk mesnevileri arasında değerlendirilebilecek eserlerdir. Gelenekselleşmiş aşk hikâyelerinin yanı sıra Nabî’nin Hayrabad’ı ve Sabit’in Edhem ü Hüma’sı gibi yeni mesnevi konuları da vardır. Bu mesneviler, bir önceki yüzyılın aşk mesnevileri ile kıyaslandığında aralarında­ki fark hemen görülür.

Bu yüzyılın aşk mesnevileri arasında yer alan Nabî’nin Hayrabad’ı, konusundan ve edebî değerinden çok, Şeyh Galip’in eleştirilerine hedef olduğu için zaman zaman anılır. Konusunu esas olarak Iranlı şair Feridüttin Attar’ın Hahiname’sindeki “Hikâyet-i Fahret­tin Gürgânî ve Padişahın Kölesi” isimli hikâyeden alan eser, birkaç bölüm ilavesiyle yeni­den yazılmış ve kurgusunda değişikliğe gidilmiştir. Eserin konusu şöyledir:

Cürcan hükümdarı olan Hurrem sarhoşken, sevdiği nedimi olan Cavid’i şair Fahr-ı Cürcana verir. Fahr, hükümdarın ayıldığında yaptığına pişman olacağını tahmin ederek, Cavid’i saray­da Serdab denilen yere saklar. Sabah olunca ayılan hükümdar yaptığına pişman olur ve Cavid’i geri almak ister. Şair Fahr da Cavid’in sarayda olduğunu söyler. Hükümdar bu habere çok se­vinerek Cavid’in ağırlığınca altın vereceğini söyler ve geri getirilmesini ister. Ancak Cavid’i al­maya giden Fahr, Serdab’da yangın çıktığını öğrenir ve Cavid’in de yangında yandığını düşü­nerek hükümdarın kendisini cezalandıracağı korkusuyla çöle kaçar; haberi öğrenen hükümdar da inzivaya çekilir. Oysa Cavid yanmamış ve Çalâk adlı hırsız tarafından kaçırılmıştır. Daha sonra hükümdar Cavid’in izini bulur; ancak Cavid kaçar. Hikâyenin gelişen bölümünde Tam­tam adlı bir haydut ortaya çıkar. Onunla yaşanan sorun daha sonra Çalâk’ın Tamtamı öldür­mesiyle son bulur. Mesnevinin sonunda, maceranın gelişimi sırasında hikâyeye katılan güzel kızla, Cavid’e kavuşan hükümdar, Cavid’le kızı evlendirir. Böylece mesnevi kavuşmayla biter.

XVII. yüzyılın tanınmış aşk mesnevilerinden biri de Edhem ü Hüma’dır. Sabit’in bu eseri, İstanbul hayatından sahnelerin ve bahar tasvirlerinin dikkat çektiği, yerli unsurlar­la zenginleştirilmiş bir aşk mesnevisidir. Eserde, Edhem isimli bir gençle hükümdarın kızı Hüma arasında geçen bir aşk hikâyesi anlatılır. Konusu şöyledir:

Belh şehrinde hayatını sakalıkla kazanan ve bir arkadaşıyla mağarada yatıp kalkan Edhem isimli bir derviş vardır. Bir gün çeşmeden su doldurduğu esnada sarayın penceresinden bak­makta olan bir kız görür ve ona âşık olur. Kendine geldiğinde bu kızın padişahın kızı Hüma ol­duğunu öğrenir. Günlerce sarayın etrafında dolaşır. Arkadaşı kendisini bu aşktan vazgeçirme­ye çalışırsa da başarılı olamaz.

Bir gün padişahın kızı Hüma ölür. Edhem’in bulunduğu mağaranın yakınına defnederler. Ed­hem, arkadaşıyla birlikte mağaradan mezara gizli bir yol açarak Hümayı bulundukları yere ge­tirirler. Edhem, Hümanın yüzünü görünce bayılıp düşer. Arkadaşı Hümanın gerçekte ölmemiş olduğunu, öldü zannedilerek mezara konulduğunu fark eder ve kan temin ederek onu hayata döndürür. Gözlerini açan Hüma, Edhem’in kendisine olan ilgisini öğrenir ve hayatını kurtaran bu dervişle evlenmeyi kabul eder. Edhem ile Hüma’nın birlikteliklerinden İbrahim ismini verdik­leri bir oğulları olur. Günlerden bir gün padişah, İbrahim’i görür, kızına çok benzetir ve saraya götürür. Padişah’ın hanımı da İbrahim’i Hüma’ya benzerliğinden dolayı yanından ayırmak iste­mez. Edhem padişahtan oğlunu geri vermesini ister. Padişah da Edhem ile eşine sarayda bir yer tahsis ederek oraya yerleşmelerini ister. Padişahın hanımı Hümayı görünce kızına olan benzer­likten dolayı düşüp bayılır. Padişah da aynı hayretle aklını yitirir. Hüma başından geçenleri ai­lesine anlatarak kendisini tanıtır ve mutlu bir hayat sürerler.

Padişah ani bir kararla hükümet erkânını toplayarak tahtını torunu İbrahim’e verdiğini bil­dirir. Yedi sene adaletle hükmeden İbrahim, bir gün avlanırken yolunu kaybeder. Sahrada bir karganın ağzındaki su ile ekmek parçasını zincire vurulmuş bir adama taşıdığını görür. Ada­mın bir kervanla buradan geçerken eşkıyalar tarafından saldırıya uğradığını, kervan halkı­nın eşkıyalarca öldürüldüğünü ve kendisinin bağlandığını, o günden beri bu karganın kendi­sini beslediğini öğrenir. Bunu işiten İbrahim, Allah’ın lütfu karşısında saltanattan feragat ede­rek evliya zümresine karışır.

Sabit (ö. 1712)

Asıl adı Alaattin Ali olan Sabit, Bosna’dan divan şiirine katılan şairlerdendir. Memleketin­de başladığı eğitimini İstanbul’da tamamladıktan sonra Tekirdağ, Kefe, Yanya Bosna, Kon­ya ve Diyarbakır’da müftü ve kadı olarak görev yapmış, 1709 yılında azledilerek İstanbul’a dönmüş ve orada ölmüştür.

Sabit, Nabî mektebi olarak bilinen ekolün içerisinde olsa da kendi şahsî üslubunu oluş­turmuş şairler arasındadır. Atasözlerini, halk tabirlerini, günlük konuşma dilinin kelime ve tabirlerini şiire taşımakla tanınır. Şiirlerinde yerelliğe çok fazla rağbet ettiği, zaman za­man müstehcen ima ve ifadelere kaydığı görülür. Hacimli sayılabilecek bir divanı da bulu­nan şair, başarısını daha çok mesnevilerinde göstermiştir. Sabit Divanının tenkitli metni yayımlanmıştır (Karacan 1991). Sabit’in hamse oluşturacak kadar mesnevisi vardır. Mes­nevileri şunlardır: Zafername, Edhem ü Hüma, Berbername, Derename, Amru’l-Leys.

ÖRNEK 1 (Sabit, Edhem ü Hüma’dan)

Dîden-i Edhem Dîdâr-ı Hümâ

1       Söyle ey bülbül-i zebân söyle Derd-i aşk ile dâstân söyle

2        Gâh âşıkların hikâyetini Gâh sâdıkların rivâyetini

 

3       Söyle hoş kıssa eyle gûş idelüm Zevk ile bahrveş hurûş idelüm

4        Unudup mihnet-i cihânı bütün Idelüm zevk ü râhatla dün ü gün

5       Birgün ol Edhem-i huceste-likâ Dûşına aldı meşkini kim tâ

6        Kerbelâ teşnegânı aşkına âb Virüp atşânı eyleye sîrâb

7       Azm idüp cânib-i serây-ı şehe Gitdi o gün kazâ ile o rehe

8        Iderek tarz u tarhını seyrân Düşdi bir revzene nigâhı hemân

9        Bir perî-rûyı gördi pencerede Oturup seyr iderdi manzarada

10   Ne perî belki hûr idi ol şûh Başdan ayağa nûr idi ol şûh

11    Hüsni ser-defter-i melâhat idi Rehzen-i akl u dil bir âfet idi

12    Hâsılı sâni‘-i zemîn ü semâ Sanatı anda eylemiş icrâ

13    Ol cemâle düşünce feyz-i nigâh Aklı gitdi yıkıldı eyledi âh

14    Belki yüz gösterür diyü yine yâr

O gice o mekânda kıldı karâr

15    Doğıcak Zühre Müşterî vü kamer Edhem-i zâr olurdı zîr ü zeber

16    Sanur idi ki yâri itdi zuhûr Dir idi benzer ol mehe bu nûr

17    Bilicek aslını iderdi figân Yârüme eyledüm diyü bühtân

18    Subha dek eyledi o yirde karâr Doğdı çün âfitâb-ı pür-envâr

19   Didi işte budur o şems-i kemâl Eyledi ben azîze arz-ı cemâl

20     Sana şükr olsun ey ganî Mevlâ Çeşmüm itdün cemâl-i yâre sezâ

 

21     Vâkıf oldı çü şems imiş o doğan Yine hasretle itdi âh u figân

22     Didi ey encüm-i ufûl meâl Olasuz cümlenüz sezâ-yı zevâl

23     Sizi yârüm sanup hatâ itdüm Hayf râh-ı cehâlete gitdüm

24     Yâr ile yok münâsebet sizde Ana benzetmede galat bizde

25     Siz bir iki garîb ü bîçâre Nice teşbîh idem sizi yâre

26     Yâr hüsn-i cemâl ile mümtâz

Siz ise derdmend-i cân-güdâz (Ayan 1987: 310-12)

Diliçi Çevirisi

Edhem’in Hümanın Yüzünü Görmesi

1       Ey dil bülbülü söyle! Aşk derdiyle destan söyle!

2        Gâh âşıkların hikâyesini, gâh sadıkların rivayetini (söyle)!

3        Hoş kıssalar anlat dinleyelim! Zevk ile denizler gibi coşalım!

4        Cihan çilesini bütünüyle unutup gece gündüz rahatın tadına varalım!

5        Bir gün o uğurlu yüzlü Edhem, su tulumunu omzuna alarak,

6        Kerbela’da susuzluktan ölenlerin aşkına susamışları suya kandırmak için,

7        Padişahın sarayına doğru yönelip kaza ile o yola gitti.

8        (Sarayın) tarzını ve süsünü seyrederken ansızın gözü bir pencereye takıldı.

9        Pencerede oturup bakan bir peri yüzlüyü gördü.

10    Ne perisi! Belki o şuh bir huriydi! O şuh baştan ayağa nur idi!

11    Güzelliği, güzellik defterinin başıydı, akıl ve gönlün yolunu kesen bir afetti!

12    Hasılı, yerin ve göğün yaratıcısı sanatını onda icra etmişti!

13    Bakışının feyzi o güzelliğe düşünce aklı gitti, ah eyledi.

14    Belki o sevgili yüzünü gösterir diye o geceyi orada geçirdi.

15    Zühre, Müşteri ve Ay doğana kadar Edhem ağlayarak altüst olurdu.

16    Sevgilisi doğdu zanneder, bu nur o ay yüzlü sevgiliye benzer derdi.

17    Gerçeği fark edince de ben sevgilime iftira ettim diye inlerdi.

18    Sabaha kadar orada bekledi, aydınlık güneş doğunca,

19    Işte o mükemmellik güneşi budur; ben azize yüzünü gösterdi dedi.

20     Ey gani Mevla! Sana şükürler olsun, benim gözümü sevgilinin cemaline uygun gördün!

21     O doğan şeyin güneş olduğunu anlayınca yeniden hasretle ah ve figanlar etti.

22     Ey göçüp gidici yıldızlar! Hepiniz yok olasınız dedi.

23     Sizi sevgilim sanıp hata ettim; yazıklar olsun ki cehalet yoluna saptım.

24     Sizde yara benzer taraf yok; ona benzetmekle ben hata yaptım!

25     Siz bir iki garip ve çaresizsiniz. Sizi sevgiliye nasıl benzeteyim!

26     Sevgili cemal güzelliği ile eşsiz, siz ise can yakan dertlisiniz!

Aşk konulu mesnevilerde bir önceki yüzyıla göre belirgin bir azalma görülür. Bunun neden­leri sizce neler olabilir?


TEMSİLİ MESNEVİLER

Gerçek hüviyeti dışında kahramanları mecaz ve sembollerden kurulu anlatılara temsilî veya alegorik hikâyeler ismini veriyoruz. Bu mesneviler daha çok tasavvufî ve didaktik ko­nuların anlatımında tercih edilmiştir. Mutasavvıfların hâlleri ve farklı basamaklardaki al­gıları günlük konuşma diliyle anlatıma gelmez. Bu yüzden tasavvufî anlatımlarda sembo­lik bir dil tercih edilir. Mutasavvıf olsun veya olmasın tasavvufun soyut anlatıma oldukça elverişli sembolik dili her şair tarafından kullanılmıştır. Kimi şairler gerçekten yaşadıkları hâlleri anlatırken kimi şairler de söylemekten çekindikleri pek çok hususu, bu dilden isti­fade ile tasavvufi remiz ve sembollerle örterek söyleme imkânı bulmuşlardır.

  1. yüzyılda çok sayıda örneğine rastladığımız bu tür eserler az da olsa XVII. yüz­yılda da yazılmaya devam etmiştir. Bu çerçevede ortaya konulan eserlerin bir kısmı Farsçadan çeviridir. Bu tarzın Şebusterî ve Attar’dan yapılan tercümelerle geliştiği ve XVII. yüzyılda da bu tercüme geleneğinin devam ettiği bilinmektedir Fedayî Dede’nin Mantıku’l-Esrarı, Feridüttin Attar’ın Mantıkut-Tayr isimli eserinin tercümesi niteliğinde­dir. Attar’ın on bir hikâyesini çıkarıp “Hikâyet-i İskender-i Zülkarneyn” isimli bir hikâye ilave etmiştir. Mantıkut-Tayr'da olduğu gibi eser, kırk kuşun vahdet-i vücut yolculuğu­nu anlatır. 4609 beyitten oluşan eserde aruzun fâ‘ilâtün fâ‘ilâtün fâ‘ilün kalıbı tercih edil­miştir. Fedayî Dede, eserini tasavvufî ve ahlakî öğütler vermek amacıyla kaleme almıştır.

Attar’dan yapılan ikinci tercüme Kastamonulu Ömer Fuadî’ye aittir. Ömer Fuadî, Attar’ın 333 beyitlik Bülbülname’sini genişleterek yazdığı eserine Bülbüliyye adını vermiş­tir. 2150 beyitten oluşan eser, kuşların konuşturulduğu, ilahî aşkın ve vahdet (Tanrı’nın tekliği) konusunun işlendiği bir mesnevidir. Yazar, yer yer ilave ettiği manzumelerle ahlakî öğütler verir. Öğüt verme kaygısı öncelik kazandığı için metnin şiirselliği ihmal edilmiştir.

Farsçadan tercüme edilen temsilî hikâyelerin yanı sıra telif olarak yazılan mesnevi­ler de vardır. Bunlardan biri Şanî Mehmet Efendi’nin Gülşen-i Efkâr isimli eseridir. Aru­zun fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün kalıbının kullanıldığı bu mesnevi, 1800 beyitlidir. Eserde akıl, ilim, hilm ve devlet arasında geçen münazara, onların marifet şehrine gidişleri, Rûh-ı Seyranî ile buluşmaları, Rûh-ı Seyranî’nin onları Ârif-i Rabbanî olan Rûh-ı pür-hikmet ile tanıştırmasıyla devam eder. Rûh-ı pür-hikmet onların hallerine ilişkin sorular sorup mü­nazaralarda bulunur. Pür-hikmetin öğütleriyle eser sona erer.

Bu yüzyılda dinî ve tasavvufî mesnevileriyle tanınan Simkeşzade Feyzî’nin Gamze vü Dil adlı eseri de temsillere dayalı anlatım tarzıyla yazılmıştır. Gamze vü Dil, tasavvufî dü­şünceler, telmihler ve Halvetî tarikatının adabını dair anlatılarla örülü temsilî bir mesnevi­dir. IV. Mehmet’e sunulan eser, aruzun fe‘ilâtün mefâ‘ilün fe‘ilün kalıbıyla yazılmıştır. Ko­nusu kısaca şöyledir: Dil adındaki derviş, Muhabbet vadisinde dolaşırken gittiği Vücut şeh­rinde Gamze ile tanışır. Ona âşık olur. Kavuşmak için bir yığın sıkıntıya katlandıktan sonra Dil, Gamzeye; Gamze de Dile ayna olur.

EĞİTİCİ VE ÖĞÜT VERİCİ MESNEVİLER

Bu başlık altında ele alacağımız konuların çerçevesi diğerlerine göre daha geniş görün­mektedir. Bir tür adı oluşturacak şekilde aynı konuyu anlatan eser sayısının çokluğu ken­di içinde bir kümelenmeyi getirmektedir. Dinî, tasavvufî, ahlakî ve öğüt nitelikli eserler ile bilgi aktarmak amacıyla yazıldığı halde öğüt vermeyi de ihmal etmeyen eserler bu gru­bun alt kümelerini oluşturur.

  1. yüzyılda Osmanlı toplumunun yaşadığı siyasî ve sosyal sıkıntıların mensur eser­lere ve mesnevilere daha fazla yansıdığı görülür. Manzum sözün çekiciliği ve sunduğu imkânların elverişliliği pek çok konunun mesnevi biçiminde işlenmesini teşvik etmiştir. Bu bakımdan tahkiyeli (öykülemeye dayalı) eserlerle anlatılabilen didaktik konular yüzyı­lın mesnevi konuları arasında önemli bir yer tutar.

Yüzyılın hamse sahibi şairi olan Nevizade Atayî, mesnevilerinde genellikle didaktik bir üslup benimsemiştir. Klasik aşk hikâyelerinin anlatıldığı mesnevilerden uzak durmuş, gündelik hayatla ilişkili konulara yer vermiştir. Onun Neflıatul-Ezhar ı da Nizamî’nin Mahzenul-Esrarı ile Emir Hüsrev’in Matlaul-Envarı örnek alınarak yazılmış tasavvu- fi mesnevilerdendir. Eser yirmi nefha ve her nefhanın sonunda yer alan yirmi hikâyeden oluşur. Nefhalar, mistik ve didaktik konuları içerir. Nefhaların sonunda anlatılan hikâye veya menkıbeler de eserin öğüt verme amacını pekiştirecek niteliktedir.

Atayî’nin bu çerçevede değerlendirilebilecek bir diğer eseri Sohbetul-Ebkârdır. Eser­de asıl konunun işlendiği bölüm kırk sohbet ve ona uygun kırk hikâyeden oluşur. Sohbet­lerde aşk, ibadet, ilim, alçak gönüllülük, adalet, iyilik, cömertlik ve edep gibi konular iş­lenmiştir. Sohbet ve hikâyeler öğretici mahiyettedir. XVII. yüzyılda ilmiyenin bozulma­sı, rüşvet ve adam kayırmanın devlette yaptığı yıkım, makam ve mevkilerin nasıl satıldı­ğı bu hikâyelerde anlatılır.

Yüzyılın nasihat ve eğitim amaçlı olduğu kadar toplumun aksayan yönlerini de eleş­tiren en önemli eseri Nabî’nin Hayriname olarak da bilinen Hayriyye’sidir. Hayriname, Nabî’nin oğlu Ebulhayr Mehmet Çelebi’nin şahsında okurlarına öğüt vermek için kale­me aldığı bir eserdir. Şair, oğluna güzel ahlak sahibi olmasını öğütlerken devrin siyasi ve bürokratik makamlarının içine düştükleri durumu da eleştirir. Döneminde kimi meslek­lerdeki yozlaşmaları, sahte şeyhleri, hâkimleri, mahkemelerin ve paşalık mevkiinde bulu­nanların durumlarını, yöneticilerin zulümlerini, adaletsizlik, rüşvet, yalan, riya gibi top­lumsal hastalıkları gözler önüne serer.

XVII. yüzyılda dinî konuları işleyen mesneviler arasında Hz. Muhammet etrafında geli­şen olaylar önemli yer tutar. Başta Hz. Muhammet olmak üzere diğer peygamberler ve dört halifenin fizikî ve ahlakî bakımdan güzelliklerine dair bilgiler veren hilyeler, Hz. Peygam­berin miracını anlatan miraçnameler yazılmıştır. Neşatî’nin, türün en güzel örneği sayı­lan Hilye-i Hakanîyi örnek alarak yazdığı Hilye-i Enbiyası ve Nevizade Atayî’nin Hilyetul- Efkâr’ı merkeze Hz. Peygamberi alan eserlerdir. Cevrî’nin Hilye-i Çihâryâr-ı Güzîn adlı ese­rinde ise dört büyük halifenin hilyesi anlatılmıştır. Manzum şairler tezkiresiyle de dikka­ti çeken Güftî’nin Hilye-i Aşere-i Mübeşşere isimli eseri bu dönemin dikkate değer bir di­ğer hilyesidir. Cennetle müjdelenen sahabenin menkıbelerini içeren eserde Hz. Hüseyin ve ilk dört halifenin (Hz. Ebubekir, Ömer, Osman, Ali) hayatlarına dair bilgiler verilmiştir.

Hz. Peygamber etrafında şekillenen bir diğer tür de miraçnamelerdir. Miraçnameler farklı nazım şekilleriyle yazılabildiği gibi herhangi bir eser içerisinde bölüm olarak da kar­şımıza çıkar. Bu yüzyılda mesnevî nazım şekliyle yazılmış güzel örnekleri vardır. Yüzyılın müstakil ilk miraçnamesi Muslihittin Vahyî’nin Miracu’l-Beyan isimli eseridir. Türün di­ğer örneklerinden farklı olarak sufilerin tasavvuf yolunda yaşadıkları hâl ve mertebeleri konu alır. Bu yüzyılda miraç konusunu mesnevi biçiminde işleyen şairlerden biri de Sim- keşzade Feyzî’dir. Feyzî’nin, şeyhi Abdulahad Nuri’nin isteği üzerine yazdığını söylediği Miraçname-i Resul-i Ekrem, kâmil bir zatın Abdulahad Nuri’ye sorduğu; “Miracın sırrı”, “Burak’ın vasfı”, “Peygamberin nereye kadar gittiği”, “Kabe Kavseynin anlamı” gibi konu­larda verilen cevapların nazma çekilmesinden oluşur.

Simkeşzade Feyzî (1636-1691)

Başlangıçta “Simî” mahlasını kullanan Feyzî’nin adı Hasandır. 1636 yılında İstanbul’da doğmuştur. İstanbul’da tahsilini tamamlamış, küçük yaşlarda şiir yazmaya başlamıştır. Fa­zıl Molla Çelebi, Salih Efendi, Bıçakcızade Mehmet Efendi’lerden dersler alarak kendisini yetiştirmiştir. Tasavvuf terbiyesini ise Şeyh Abdulahad Nuri’den almıştır. Bazı medreseler­de müderrislik, vaizlik ve Emir Buharî Tekkesinde şeyhlik yapmıştır. Bütün ömrünü ge­çirdiği İstanbul’da vefat etmiştir.

Başlangıçta Simî mahlasıyla yazan şair, Abdulahad Nuri’ye bağlandıktan sonra Feyzî mahlasını kullanmıştır. Daha çok Gamze vü Dil ve Cevabname isimli eserleriyle tanınır. Bakî ve Nevî gibi XVI. yüzyılın usta şairlerinin ve yakın dostu Ismetî’nin şiirlerine nazire­ler yazmıştır. Eserlerinde devrine göre daha sade bir dil kullanımını tercih etmiş, mahallî kelimelere ve deyimlere yer vermiştir.

Simkeşzade Feyzî ve eserleri hakkında Ali Osman Coşkun’un hazırladığı Simkeşzade Feyzî’nin Mesnevileri (Samsun 1997) adlı eserde ayrıntılı bilgi bulabilirsiniz.

ÖRNEK 2 (Feyzî, Miraçname-i Resul-i Ekrem’den)

Fe’ilâtün mefâ'ilün fe’ilün

1       Oldı pîrüm fakire bir müşkil Kerem u lutf idüp anı hall kıl

2        Bana bildür Burak u Mi’râcı Hâk-i pâyün cihân ser-tâcı

3        Oldı Ahmed Burak’a çünki süvâr Söyle şâhum ne yirde tutdı karâr

4        Yok durur hod mekânı Mevlânun Kandedür azmi pes o sultânun

5        Dûr mıydı habîb Mevlâdan

Pes garaz noldı bu mu‘ammâdan

6        Ana çün menzil olmadı nüh tâk Kangı vâdîde kurmış idi otak

7        Arz olup ana budur nâ-yâb Bu rivâyet ile buyurdı cevâb

Cevâbüş-Şeyh Abdu’l-Ahad Efendi ez-Esrâr-ı Mirâc Sultân-ı Enbiyâ

8        Ibn-i Abbâsdan rivâyetdür Gûş-ı cânun tut özge hâletdür

9        Eyleyüp ol habîb bir ser-tâc Bin safâ ile eyleyüp mi‘râc

10    Gökleri etdi ana Hakk isrâ Nevverallahu devhaü’l-esnâ

11    Didi ashâba bir gün Abdullah Seyr idüp gökleri Resûlullah

12    Gördügin lâ-mekânda ol ulu Anı görmüşdi bilmiş idi kamu

13    Görmiş idi Hak’ı çü bilmiş idi Kalbi Mevlâya hâne olmış idi

14     Vahy ile etmiş idi Hakk tekmîl Ekmelü’l-halkdur ol habîb-i celîl

15     Gördügin kabe kavseynde anun Nakl iderdüm sırın o sultânun

16     Fehminüz anlamaz n’ideyüm Anı hem hâtır anlamaz n’ideyüm

17     Cismile itdügi urûc-ı Resûl Iki ‘illetçünoldı ey pür-usûl

18     Birisi kudret-i Hak izhârı Görine tâ ki sırr-ı Settârı

19     Kuvvet-i Hakkı anlayup bileler Kullugın cân u dilden eyliyeler

20      Biri de sırrınun budur cânâ Ana ‘âşık durur kamu eşyâ

21     Nüh felek zât-ı pâkine âşık Aşk-ı hazret ile sînesi yanık

22      Dizginin devşür esb-i tâzînün Ötesi sarpdur bu yazınun

23     Zâğveş başına üşer âlem

Seni ber-dâr ider zamâne bu dem (Coşkun 1997: 200-202)

Diliçi Çevirisi

1        Pirim! Fakire bir müşkil oldu; lutf et, kerem göster, onu çöz!

2        Ayağının toprağı cihanın baş tacı olan (şeyh)! Burak ve Mirac’ı bana bildir!

3         Ey şahım! Ahmet, Burak’a bindiği zaman söyle nerede durdu?

4         Mademki Mevla’nın mekânı yoktur, öyleyse o sultanın (peygamberin) yönelişi nereyedir?

5        Peygamber, Mevla’dan uzakta mıydı? Öyleyse bu bilmeceden kastedilen ne?

6         Mademki dokuz felek ona menzil olmadı (öyleyse) hangi vadide otağ kurdu?

7         Onun bilemediği budur, bu rivayet ile ona cevap verdi.

Şeyh Abdulahad Nuri’nin Nebiler Sultanının Miraç Sırrına Dair Verdiği Cevap

8         Ibn Abbas’tan rivayettir. Can kulağını tut, bu başka bir haldir.

9         O baş tacı olan sevgili bin safa ile miraç eyleyip,

10     Hak ona gökleri yürüttü, Allah onun yüce soyunu nurlandırsın!

11     Abdullah bir gün ashaba Allah’ın resulü gökleri seyr edip dedi;

12     O mekânsızlıkta gördüğün ulu onu görmüştü, herkes bilmiş idi.

13     Hakk’ı görmüş, bilmiş idi. Kalbi Mevla’ya hane olmuştu.

14     Hak, vahy ile onu donatmıştı; o Celil’in sevgilisi halkın en mükemmelidir.

15     Onun kabe kavseynde (yay miktarı yaklaştığında) gördüğünü, o sultanın sırrını naklederdim.

16     Ben ne yapayım ki sizin idrakiniz anlamaz; hem onu gönül anlayamaz ne yapayım!

17     Ey usul sahibi! Rasulün cismiyle yükselmesi iki amaç içindir:

18     Birisi Settar (olan Allah’ın)ın sırrının görünmesi için Hakkın kudretini göstermek,

 

19     (Ta ki bununla) Hakk’ın kuvvetini anlayıp bilsinler; can u gönülden kulluk eylesinler!

20     Ey can! Sırrının birisi de bütün eşyanın ona âşık oluşudur!

21     Dokuz felek temiz zatına âşık! Hazretin aşkı ile sinesi yanık!

22     Arap atının dizginini çek! Bu düzlüğün ötesi sarptır.

23     Âlem karga gibi başına üşüşür, zamane seni darağacına çeker!

XVII. yüzyıl mesnevileri içerisinde ilmî ve ansiklopedik eserler de vardır. Cevrî, Yazıcı Salih’in Şemsiyye adlı eserini yeniden nazma çekerek Melhame adını verir. Takvim, günler, yıldızlar, ay ve güneş tutulması gibi konuların işlendiği eser, geniş kitlelerce okunmuştur. 1635 yılında yazılan bu mesnevi, ilki 1855 yılında olmak üzere üç kez Arap harfleriyle de basılır. 3617 beyit tutan eser Şemsiyyeye göre daha kısadır. Şairin bir diğer mesnevisi Mart (Azer) ayından başlamak üzere on iki ayın özelliklerinden bahsettiği Nazm-ı Niyaz’ıdır.

Manzum sözlük geleneği bu yüzyılda da devam ettirilir. Gencî Pîr Mehmet’in 1631 yı­lında yazdığı Genc-i Leal’i iki bölümden oluşur. Birinci bölümü Arapça-Türkçe, ikinci bö­lümü ise Farsça-Türkçe bir sözlüktür. Hakî Mustafa Üsküdarî’nin Menazimul-Cevahiri Arapça-Farsça-Türkçe olarak yazılmış bir sözlüktür. Hasan Ziyaî’nin Kân-ı Maani’si ise 716 beyit tutarında Farsça-Türkçe bir sözlüktür. 1671 yılında yazılan eser tertip bakımın­dan benzerlerinden farklıdır. 2319 Farsça kelimeyi içine alır. Riyazî’nin Düsturul-Amel’i Farsça-Türkçe ansiklopedik bir lügat olup 1050 civarında deyim, tabir ve bazı kelimelerin özel kullanımlarına yer verir. Farsça beyitlerden örneklerle zenginleştirir.

Yüzyılın ilgi çeken bir mesnevisi de Güftî’nin Teşrifatüş-Şuara isimli eseridir. Türk edebiyatının ilk manzum şairler tezkiresidir.

Türk Edebiyatının Kaynaklarından Şairler Tezkiresi adlı kitabınızda Güftî ve eserler hak­kında bilgi verilecektir.

 

 

XVII. yüzyıl mesnevilerinde didaktik konuların daha fazla yer almasının sebepleri neler olabilir?

YERLİ VE REALİST MESNEVİLER

XVII. yüzyıl mesnevilerinin genelinde yüzyıldaki siyasi ve düşünsel değişikliklerin karşı­lık bulduğu söylenebilir. Gerek mesnevilerde görülen yeni yönelişler ve gerekse konuların işlenişindeki mahallî unsurların ve gerçekçi tasvirlerin çokluğu bir ölçüde diğer başlıklar altında zikrettiğimiz eserler için de geçerlidir.

Değişen zaman ve şartlara göre eserlerin içeriğinde ve ifade tarzlarında değişiklik­ler gözlenir. Bazı türler veya konular zamanın ruhuna uygun düşer. XVII. yüzyılda zama­nın ruhuna uygun düşen türlerin başında sakinameler gelir. Mesnevi dışındaki nazım şe­killeriyle de yazılabilen sakinamelerin Türk edebiyatındaki örneklerine bakıldığında or­taya konan eserlerin üçte birinin bu yüzyılda yazıldığı görülecektir. Sakinamelerin bu ka­dar rağbet görmesinin farklı nedenleri olabilir. Bu nedenler içerisinde değişen zihniyetin daha dünyevî bir hayatı öncelemesi, idealize edişten kaçınma, Sebk-i Hindî ile birlikte be­lirginleşen yenilik arayışları, devirdeki sıkıntılardan dolayı toplumun bir kesiminin aşırı muhafazakârlaşmasına karşın diğer bir kısmının da işret ve eğlence hayatına meyletme­si gibi hususlar sayılabilir.

Sakinameler; işret meclislerinin anlatıldığı, meyhane etrafında oluşan şarap, kadeh, sü­rahi, saki, çalgı, mutrıb gibi kavramların bütün çağrışımlarıyla işlendiği edebî eserlerdir. Bu eserlerde kimi zaman doğrudan bir meyhane ve müştemilatı ele alınıp anlatılır kimi zaman da her bir unsura sembolik anlamlar yüklenerek tasavvufî aşktan ve mertebelerinden bah­sedilir. Meyhane söz konusu olunca divan şiirindeki tiplerden rind, başköşeye oturtulur.

  1. yüzyılda Ahmed-i Daî’nin ve XVI. yüzyılda Revanî’nin oldukça başarılı örnek­lerini verdiği sakiname türü, XVII. yüzyılda hayli rağbet görmüştür. Azmizade Haletî, tasavvufî aşkın işlendiği 520 beyit tutarında bir sakiname yazmıştır. Atayî’nin II. Osman’a ithaf ettiği Âlemnüma olarak da bilinen sakinamesi türün önemli örneklerindendir. 1538 beyitten oluşan eser, şehname vezni olarak da bilinen fe‘ûlün fe‘ûlün fe‘ûlün kalıbıyla ya­zılmıştır. Eserde ilgi çeken kısım, Osmanlı şiirini Fars şiiriyle karşılaştırarak ‘eskilerin bık­tırıcı efsaneleri’ne karşılık yeni ve özgün eserler yazılması isteğidir. Atayî, eserinin 227 beytini de İstanbul Boğazı, Rumeli ve Anadolu hisarlarını sanatkârane bir üslupla anlat­maya ayırmıştır. Rubaileriyle tanınan Azmizade Haletî, “Sakiname”sinde ilahî aşkı anlatır. Şeyhülislam Yahya da 77 beyitlik “Sakiname”sinde mey, saki, şarap, rind, cam, sahba gibi bezm (işret, eğlence) ile ilgili tabirleri tasavvufi karşılıklarıyla kullanarak sembolik bir eser ortaya koymuştur. Tıflî’nin “Sakiname”si ise mensup olduğu Bayramiye tarikatinin silsile­sini konu alması açısından ilginç bir örnektir.

XVII. yüzyılın üretken şairlerinden ve tezkerecilerinden Riyazî, Sakiname’sinde, bir eğlence meclisini bütün ayrıntılarıyla anlatılır. Yer yer araya rubailerin de serpiştirildiği Sakiname’de canlı tasvirler yapılmıştır.

ÖRNEK 3 (Riyazî, Sakinameden) Sıfat-ı Sâkî vü Mutrıb Mef’ulü mefâ’îlün feûün

1       Ol reşk-i perî bu ta‘ne-i hûr Bu sûret-i cân o peyker-i nûr

2        Ol fitne-i dil bu âfet-cân Bu rûh-ı hıred o cân-ı irfân

3        Ol âlem-i cân bu cân-ı âlem Bu cism-i latîf o cân-ı âdem

4        O bezle-güzâr bu gazel-gûy

0    nükte-şinâs u bu mesel-gûy

5        Olmuşlar iki birâder-i cân Bir sâgar içün yalaşdılar kan

6        Ol tâb-ı mey ile meclis-efrûz Bu nagme-i sâz ile ciger-dûz

7        Bu âteş-i gussaya seper âb

1     turra-i sâzına virür tâb

8        Ol cânlara su seper sözünden Bu dilleri mest ider gözünden

9        Ol neşve-i bâde-i letâfet

Bu nagme-i sâz-i hüsn ü behcet

10    Güftâr ile o meclis-ârâ Reftârı ile bu bezm-pîrâ

11    Gülşen didigün bu bezm-i müldür

O bülbül ise bu tâze güldür

12    Mutrıb idicek nevâ-yı dil-keş Çâk eyledi sînesin o meh-veş

13    Mutrib eger olmasa füsûn-hân Açılmaz idi o genc-i pinhân

14    Dil reh-zenidür o mutrib-i şeng

Destinde kemendi rişte-i çeng (Ayan 1987: 151)

Diliçi Çevirisi

Saki ile Çalgıcının Vasfı

1       O perinin kıskandığı, bu hurinin çekiştirdiği kadar güzel! Birisi canın sureti, diğeri nurun çehresidir.

2       O gönül fitnesi, bu can afeti, bu aklın ruhu, o irfan canı,

3       O can âlemi, bu âlem canı; o latif cisim, bu âdem cânı,

4       O güzel sözler söyler, bu gazel söyler; o nükte bilir, bu atasözü söyler,

5       İki can kardeşi olmuşlar, bir kadeh için kan yalaştılar.

6       O şarabın parlaklığı ile meclisi aydınlatır; bu sazın nağmeleri ile ciğer deler.

7       Bu, keder ateşine su serper, o sazının kâkülüne kıvraklık verir.

8       O canlara sözüyle su serper; bu gözüyle gönülleri sarhoş eder.

9       O hoşluk şarabının neşesi, bu sevinç ve güzellik sazının nağmesi,

10    Söz ile o meclisi süsler, bu salınması ile meclis donatır.

11    Gülşen dediğin bu şarap meclisidir. O bülbül ise bu taze güldür.

12    Çalgıcı gönül çeken nağmeyi işitince o ay yüzlü sinesini yırttı.

13    Çalgıcı eğer büyüleyici olmasa o gizli hazine açılmaz idi.

14    O zarif mutrıp (şarkıcı) gönül hırsızıdır; çengin telleri elindeki kemendidir.

Yerel motifler ve realist çizgiler taşıyan mesnevilerin bir diğer grubunu surnameler oluşturur. Mensur örnekleri de bulunan surnameler, genel olarak sünnet düğünleri, evlilik düğünleri, şehzade ve sultanların doğumları vesilesiyle yapılan şenlikleri konu alan eser­lerdir. İçinde devrin gelenek ve görenekleri, merasimleri, mutfak ve eğlence kültürü hak­kında geniş malzeme barındırır. Yüzyılın müstakil eser olarak en dikkat çekici surnamesi, Nabî’ye aittir. Eser IV. Mehmet’in emriyle Şehzade Mustafa ve Ahmet’in sünnetleri müna­sebetiyle kaleme alınmıştır. IV Mehmet’in şehzadeleri için Edirne’de yapılan sünnet dü­ğünü ile ilgili hazırlıkları, sadrazam ve vezirlerin getirdikleri hediyeler, yemek ve ikramlar, on beş gün boyunca yapılan eğlenceler, mevlit ve sünnet töreni anlatılır.

Yerlilik arzusu taşıyan mesnevilerin bir diğer grubu da en güzel örnekleri XVI. yüzyıl­da verilmiş olan şehrengizlerdir. Bir önceki yüzyılda yazılan şahrengizlerin sayısı kadar ol­masa da varlığını hissettirecek kadar şehrengiz yazılmıştır. Neşatî’nin Edirne Şehrengizi, 144 beyitlik kısa bir mesnevidir. Şair eserinde Edirne’nin güzelliklerini anlattıktan sonra Edirne­

li   kimi isimleri fiziksel yönleri ve çeşitli özellikleri ile söz konusu eder. Bu yüzyılda Tab‘î ve Fehîm’in İstanbul Şehrengizleri, Gelibolulu Vecihî’nin Gelibolu Şehrengizi içerdikleri somut ve gerçek çevre tasvirleri ve mesleklere dair verdiği bilgiler açısından kayda değer eserlerdir.

Yerli ve realist çizgiler taşıyan mesneviler başlığı altında değerlendirilebilecek bir baş­ka kümelenme bir tarafıyla mübtezelliğe (=orta malı, sıradan) kayan eserlerdir. Bunların başında Sabit’in Derename ve Berbername mesnevilerini anmak gerekir. Derename 162 beyitten oluşan kısa bir mesnevidir. Diğer adı Hâce Fesâd ve Söz Ebesi olan eserde sarkın­tılık ele alınır. Hâce Fesâd’ın hile ile bir Ermeni karısını baştan çıkarma hikâyesidir. Ber­bername de 93 beyit olup Çorlu’daki bir berber çırağının başından geçenleri anlatır. Eser müstehcen teşbihler ve argo tabirlerle doludur. Sabit’in Amru’l-Leys adlı mesnevisi de di­
ğer iki eserinde olduğu gibi kaba söz ve ifadelerin kullanıldığı folklorik bir eserdir. Üç mesnevide de sıradan kişiler ve basit konular anlatılmıştır.

XVII. yüzyıl mesnevilerinde gerek konular ve gerekse anlatımlarda yerli tasvirlere ağırlık verilmesini ve toplumsal eleştirilerin daha fazla görünür hâle gelmesini nasıl izah edersiniz?

TARİHÎ VE DESTANÎ NİTELİKLİ MESNEVİLER

Tarihî ve destanî nitelikli eserlerin, uğruna mücadele edilecek değerler ve kahramanlıklar­la bir yandan toplumun heyecanını yansıtmak diğer taraftan da onun heyecanını diri tut­mak gibi bir işlevi vardır. Özellikle XVI. asırda bu tür eserlerin yazımı ve toplumda karşılık

bulması için son derece müsait bir hava yakalanmıştır. Seferden sefere koşan ordu, ordu

nun başında bizatihi padişahların seferlere katılması bu heyecanı destekleyen en önemli ol­gulardır. Aynı havanın XVII. yüzyılda olduğunu söylemek mümkün değildir. Buna rağmen geleneğe uygun biçimde fetihname ve gazaname özelliği taşıyan mesneviler yazılmıştır.

XVII. yüzyılda tarihî ve destanî nitelik taşıyan mesnevilerin sayısı önceki yüzyıla göre azdır. Güftî’nin Zafername’si ve Cevrî’nin Selimname’si de tarihsel bağlamları olan eser­lerdir. Cevrî, XVI. yüzyılda İdris-i Bitlisî’nin yazdığı Selimname’yi güncelleştirip yeniden yazmıştır. Bu asrın tarihî ve destanî özelliği olan eserlerinden biri de Ganizade Nadirî’nin Şehname’sidir. I. Ahmet’in son yılları ile II. Osman’ın Lehistan veya Hotin seferlerini konu alır. Ganizade’nin, 1956 beyitten oluşan Şehname’si hem gazavatname hem de fetihname özelliği taşır.

Ganizade Nadirî (1572-1626)

İstanbul’da doğmuştur. Asıl adı Mehmet’tir. Babası bilgin ve aydın bir kişi olan Ab- dulgani Efendidir. Zamanının ilim ve edebiyat meclislerinde bulunmuştur. Hoca Sadettin Efendi’den ders almış, çeşitli medreselerde müderrislik yapmıştır. İki kez Selanik olmak üzere, Mısır ve Edirne kadılığı görevlerinde bulunmuştur. 1612’de Anadolu Kazaskerliği­ne getirilen Nadirî, 1614 yılında bu görevden azledilmiştir. 1619’da Rumeli Kazaskeri ol­muştur. 1626 yılında 56 yaşında vefat etmiştir. Âbid Çelebi Mescidinin yanındaki mezar­lıkta gömülüdür.

Manzum ve mensur eserleri bulunan Nadirî, Miraciyye ve Şehname’siyle tanınır. Diva­nı ve münşeatı vardır.

ÖRNEK 4 (Nadirî, Şehnameden)

Sebeb-i Telîf-i Kitâb

Fe ‘ulun feûlün fe ‘ulun fe ‘ûl

1      Velî fikr idüp zikr-i İskender’i İderken o meydânda cevlân-geri

2      İrişdi dile gaybdan bir hitâb Ki ey Nâdirî sanma anı savâb

3      Şeh-i âlemün kıssasın şerh kıl Bu vâdîde bir bî-bedel tarh kıl

4       Hikâyât-ı İskender ekser dürûg Velîkin bu ahbâr sıhhat-fürûg

5      Sikender de el-hak şeh-i mu‘teber Velî pehlevânîden ol bî-haber

 

6       Olur mı bunun gibi sâhib-kırân

Ki hem pâdişâh hem cihân-pehlivân

7        Sikender ki aldı cihânı tamâm Alınca ana itdi sa‘y-ı müdâm

8        Cihâna bu hükm itdi vakt-i cülûs İrişdürdi âfâka âvâz-ı kûs

9        İrince dile ol hıtâb-ı hasen Kabûl eyleyüp oldı lebbeyk-zen

10    İdüp bu meydâna dil atf-ı inân İki yüzlü gaddâre oldı zebân

11    Dehân-ı dile lûle oldı kalem Mu‘attar duhân ana müşgîn rakam

12    Getür sâkiyâ bir mey-i dil-pezîr Ki nûş eyleyenler ola şîr-gîr

13    Cihân-ı hüner fahr-i Osmâniyân Şehen-şâh ‘Osmân-ı sâhib-kırân

14    Ki evreng-i şâhîye itdi cülûs İrüşdi semâvâta âvâz-ı kûs

15    Olup câ-nişîn-i peder itdi dâd N’ola olsa Hân Ahmed’ün rûhı şâd

16    Cenâbına yüz sürdi halk-ı cihân

O mürşidden el aldı bîat-künân

17    Varup kabr-i Eyyûb’a itdi duâ Alemdâr-ı hazretden aldı livâ

18    Kuşandı kılıç anda hûrşîd-vâr Ana maşrık oldı revâk-ı mezâr

19    Dem-i subh kim dâver-i âfitâb Yakup kişver-i Şâm’ı itdi harâb

20     Çeküp tîg-i rahşende-i hûn-feşân Şafakdan ufuk dâmenin tutdı kan

21     Karîb oldı çün Erdebîle rehi Fezâ-yı Serâv oldı menzil-gehi

22     Bu hâli bilüp tâc-dâr-ı Acem Dilin gark-ı hûn itdi şemşîr-i gam

23     Tamâm anladı kalb-i gam-hâresi Ki sulh itmeden gayre yok çâresi

24     Murâd itdi kim eyleyüp meskenet Ola meskenet bâis-i merhamet

 

25     Vezîr-i hatîre idüp ilticâ

İde sulhı sâhib-kırândan ricâ

26    Çü Kâsım Burun merd-i hoş-fehm idi Acem şâhı ana hitâben didi

27    Senünle bulur hüsn rûy-ı emel

Ki düşmez burun yüzden eski mesel

28    İdüp ‘azm-i serdâr-ı devlet-medâr Varup sulh içün ol risâlet-güzâr

29    Ne telkîf iderlerse makbûlümüz Tek olsun müyesser bu mes’ûlümüz

30    Virüp namesin destine itdi şâh Hezârân tuhafla anı rû-be-râh

31    O menzilde serdâra geldi resûl Zemîn öpdi itdi öninde müsûl

32    Çeküp dergehinde hedâyâsını Huzûrunda ‘arz itdi kâlâsını

33    Ubûdiyyet ahkâmın itdi edâ Didi ey ser-firâz-ı kişver-küşâ

34    Musahhar olup sana her ser-firâz Koya hâk-ı pâyunda rûy-ı niyâz

35    Idüp şâhumuz arza-i iftikâr

Günâhun bilüp eyledi i‘tizâr (Ayan, 1987: 87-88)

Diliçi Çevirisi

Kitabın Yazılış Sebebi

1        Lâkin İskender için anlatılanı düşünüp o meydanda dolaşırken

2         Gaybdan gönüle bir nida geldi: “Ey Nadirî, onu doğru sanma!”

3         Cihan şahının hikâyesini açıkla! Bu vadide eşsiz bir bahçe yap!

4         İskender’in hikâyeleri çoğu defa yalan ama bu haberler doğruyu aydınlatıcıdır.

5        Doğrusu İskender de itibarlı bir şah. Lakin yiğitlikten habersiz!

6         Bunun gibi bir uğurlu padişah olur mu, hem padişah hem de cihan pehlivanı!

7         Cihanın tamamını alan İskender, bütün çalışmasını ona hasretti.

8         Tahta oturunca bu, cihana hükmetti ve kös sesini ufuklara ulaştırdı.

9         Bu güzel sesleniş, gönle erince “Lebbeyk!” (başüstüne) deyip kabul eyledi.

10     Gönül bu meydana dizginleri yöneltince dil, ikiyüzlü kılıca döndü.

11     Kalem, gönlün ağzına lüle oldu, ıtır kokulu duman ona misk kokulu yazı oldu.

12     Ey saki, gönlün hoşuna giden bir şarap getir! Onu içenler, aslan yakalayacak kadar cesaretli olsunlar!

13     Osmanlıların öğüncü, maharet dünyası, uğurlu sultan Osman!

14     Saltanat tahtına oturunca, kös sesleri göklere erişti.

15     Babasının yerine oturup adaletle hükmetti. Han Ahmet’in ruhu şad olsa yeridir.

16     Cihan halkı onun katına yüz sürerek, padişahlığı kabul edip, o yol göstericiden el aldı.

17    Eyyüb’ün kabrine varıp dua etti. Hz. Peygamber’in bayraktarından bayrak aldı.

18    Güneş gibi orada kılıç kuşandı. Mezarın revakı ona doğu oldu.

19    Güneş hükümdarı sabahleyin akşam ülkesini harap etti.

20     Kan saçan kılıcını çekince şafak vakti ufuk eteğini kan tuttu.

21     Erdebil’e yolu yaklaşınca Serâv sahrası konağı oldu.

22     Bu hali Acem’in tac sahibi bilince, gam kılıcı gönlünü kana buladı.

23     Gamlı gönlü barış istemeden başka çaresi olmadığını anladı.

24     Boynunu bükmeyi düşündü. Böylelikle merhamete sebeb olur sandı.

25     Hatır bilen vezire sığınarak, uğurlu padişahtan barış istedi.

26     Kasım Burun, anlayışlı bir adamdı. Acem şahı ona hitaben dedi:

27     Emelin yüzü, seninle güzellik bulur! Eski hikâyedir: Burun yüzden düşmez!

28     Devletin başına gidip, barış için elçilik işini yüklen!

29     Ne teklif ederlerse kabulümüzdür. Tek bu barış isteğimiz gerçekleşsin!

30     Şah, onun eline mektubunu verip binlerce hediye ile yola koydu.

31     O konakta başbuğa elçi geldi. Önünde hizmet için yeri öptü.

32     Hediyelerini kapısına çekip, huzurunda kumaşını arz etti.

33     Kulluk usulünü yerine getirdi. “Ey ülkeler fetheden başı yüksek kişi!

34     Her başı yukarda olan sana boyun eğip ayağının toprağına yüzünü koya!

35     Şahımız dermansızlığını, günahını bilip özürlerini arz etti" dedi.

 

 

Özet

XVII. yüzyıl mesnevi şairlerinin konu seçimindeki eğilimlerini gözlemleyebilmek,

XVII. yüzyılda öykülemeye (tahkiyeye) dayalı eserler­de nicelik ve nitelik açısından bir durgunluk dikkati çeker. Osmanlı toplumunda yaşanan siyasî ve toplum­sal karışıklıkların mesnevilerde konu seçimini etkile­diği görülür. Dinî ve didaktik eserlerle sakinamalerin sayısı artar. Gazel ve kaside tarzında bir açılım sağla­yan Sebk-i Hindî, doğası gereği mesnevi tarzında yeni imkânlar sunmaz.

Gerek Fars ve gerekse Türk edebiyatında bir gelenek hâline dönüşen beş mesnevi yazarak hamse sahibi olma geleneği Nevizade Atayî tarafından sürdürülür. Onun hamsesinde; Sakiname (Âlemnüma), Nefkatü’l- Ezhar, Sohbetü’l-Ebkâr, Heft-Hân ve Hilyetü’l-Efkâr isimli mesneviler vardır. XVI. yüzyılda aşk ve mace­ra mesnevilerine gösterilen ilgi, XVII. yüzyılda yerini öğüt nitelikli eserlere bırakır. Atayî, Nabî ve Simkeş- zade Feyzî öğretici ve öğüt verici eserleriyle öne çıkar­ken Sabit, Ethem ü Hüma adlı eserinin dışındaki mes­nevileriyle gündelik hayatın her türlü ayrıntısını açık saçık anlatımlarla manzum hikâyelere dönüştürür.

XVII. yüzyılda başlıca mesnevi konularını ve bu konuları işleyen şairleri tanıyabilmek,

Mesneviler, konuları bakımından değişik şekillerde sınıflandırılabilir. Herhangi bir gruba dahil edilen bir eser, aynı zamanda başka bir grubun içerisinde de sa­yılabilir. Bir eser, konusu itibariyle öğüt verici, ama anlatım tarzıyla temsilî nitelikte olabilir. Bu ihtimalle­ri dikkate alarak XVII. yüzyıl mesnevilerini şu başlık­lar altında sınıflandırmak mümkündür.

  1. Aşk konulu mesneviler
  2. Temsili mesneviler
  3. Eğitici ve öğüt verici mesneviler
  4. Yerli ve realist mesneviler
  5. Tarihî ve destanî nitelikli mesneviler XVII. yüzyılda Leyla vü Mecnun, Yusuf u Züley- ha gibi çift kahramanlı aşk mesnevilerinin örnek­leri azdır. Bursalı Mustafa Hevayî, Bağdatlı Zihnî ve Rifatî’nin Yusuf u Züleyha’sı; Faizî ve Rifatî’nin Leyla vü Mecnunu; Fasih Dede’nin Hüsrev ü Şirin ve Mah­mud u Ayaz isimli mesnevileri bu yüzyılda yazılmış çift kahramanlı aşk mesnevileri arasında sayılır. Ay­rıca Sabit’in Edhem ü Hüma’sı ve Nabî’nin Hayrabad’ı gibi aşk mesnevileri vardır.
  6. yüzyılda çok sayıda örneği görülen temsilî mes­neviler, az da olsa XVII. yüzyılda da yazılmaya de­vam eder. Fedayî Dede’nin Mantıku’l-Esrarı, Ömer Fuadî’nin Bülbüliyye’si, Şanî Mehmet Efendi’nin Gülşen-i Efkâr isimli eseri bu grup içerisinde adı zik­redilmesi gereken mesnevilerdir. Bu yüzyılda dinî ve tasavvufî mesnevileriyle öne çıkan Simkeşzade Feyzî’nin Gamze vü Dil adlı mesnevisi de tasavvufi ve temsili (alegorik) bir eserdir.
  7. yüzyıldaki toplumsal sorunlar, öğüt nitelik­li eserlerin artmasına neden olur. Mesnevilerde ge­nellikle didaktik bir üslup benimseyen Nevizade Atayî, Nizamî’nin Mahzenul-Esrarını örnek alarak Nefkatü’l-Ezhar’ı yazar. Sohbetü’l-Ebkârda da öğüt ve­rici hikâyeler anlatır. Yüzyılın nasihat ve eğitim amaç­lı olduğu kadar toplumun aksayan yönlerini de eleşti­ren en önemli eseri Nabî’nin Hayriyye olarak da bili­nen Hayriname’sidir. Nabî, oğlu Ebulhayr Mehmet’in şahsında okurlarına öğüt vermek için kaleme aldığı bu eserinde devrin siyasî ve bürokratik makamlarının içine düştükleri durumu açıkça eleştirir.

XVII. yüzyılın eğitici ve öğretici nitelikteki mesnevi­lerinin arasında dinî ve tasavvufi içeriğiyle dikkati çe­ken eserler de vardır. Hilye-i Hakanî’yi örnek alarak eserini yazan Atayî’nin Hilyetü’l-Efkârı, Neşatî’nin Hilye-i Enbiya’sı ve Cevrî’nin Hilye-i Çiharyar-ı Gü­zin adlı eseri hilye türünün önemli örneklerinden­dir. Manzum şairler tezkiresiyle tanınan Güftî’nin Hilye-i Aşere-i Mübeşşere isimli hilyesinde cennet­le müjdelenen on sahabenin menkıbeleri ve hayat hikâyeleri anlatılır. XVII. yüzyılda miraç konusunu iş­leyen mesneviler yazılır. Bunlar arasında Muslihittin Vahyî’nin Miracu’l-Beyan’ı ve Simkeşzade Feyzî’nin Miraçname-i Resul-i Ekrem adlı eseri ilgi görür.

XVII. yüzyıl mesnevileri içerisinde ilmî ve ansik­lopedik eserler de vardır. Cevrî’nin, Yazıcı Salih’in Şemsiyesinden uyarladığı Melhame adlı eserinde tak­vim, günler, yıldızlar, ay ve güneş tutulması gibi ko­nular işlenir. Cevrî, Nazm-ı Niyaz adlı küçük mesne­visinde de on iki ayın özelliklerini anlatır. Riyâzî’nin Farsça-Türkçe ansiklopedik bir lügat olarak düzenledi­ği Düsturu’l-Amel’i de mesnevi biçiminde yazılmıştır. XVII. yüzyılda manzum sözlük yazma geleneği de devam eder. Gencî Pîr Mehmet’in yazdığı Arapça- Türkçe ve Farsça-Türkçe olmak üzere iki bölümden oluşan Genc-i Leal adlı sözlüğü vardır. Bu asrın ilgi çe­kici bir mesnevisi de Güftî’nin Teşrifatü’ş-Şuara isimli şairler tezkiresidir.

XVII. yüzyılda sakinamelerin sayısında artış görü­lür. Atayî’nin II. Osman’a ithaf ettiği Âlemnüma ola­rak da bilinen sakinamesi türün önemli örneklerin­dendir. Eserde ilgi çeken kısım, Osmanlı şiirini Fars şiiriyle karşılaştırarak ‘eskilerin bıktırıcı efsaneleri’ne karşılık yeni, özgün eserler yazılması isteğidir. Ayrıca Atayî’nin İstanbul Boğazı, Rumeli ve Anadolu hisarla­rını sanatkârane bir üslupla anlattığı kısım da ilgi çe­kicidir. Rubaileriyle tanınan Azmizade Haletî de yaz­dığı “Sakiname”sinde ilahi aşkı anlatır. Dönemin şey­hülislamlarından Yahya, “Sakiname”sinde mey, saki, şarap, rind, cam, sahb gibi tabirleri tasavvufî karşı­lıklarıyla kullanarak sembolik bir eser ortaya koyar. Tıflî’nin “Sakiname”si ise mensup olduğu Bayramiye tarikatinin silsilesini konu alması açısından ilginç bir örnektir. XVII. yüzyılın tezkire yazarlarından Riyazî ise Sakiname’sinde, bir eğlence meclisini bütün ay­rıntılarıyla anlatılır. Konunun akışına uygun biçimde aralara rubailerinden yerleştirir.

Yerli ve realist çizgiler taşıyan mesnevilerin bir di­ğer grubu da en güzel örnekleri XVI. yüzyılda veril­miş olan şehrengizlerdir. Bir önceki yüzyılda yazılan şehrengizlerin sayısı kadar olmasa da varlığını hisset­tirecek kadar şehrengiz yazılmıştır. Neşatî’nin Edir­ne Şehrengizi, Fehîm’in İstanbul Şehrengizi ve Gelibo­lulu Vecihî’nin Gelibolu Şehrengizi içerdikleri somut ve gerçek çevre tasvirleri ve mesleklere dair verdikleri bilgiler açısından kayda değer eserlerdir.

XVII. yüzyılda mahalli unsurlar ve günlük konuş­ma kalıpları mesnevilerde sıkça kullanılır. Bu bağ­lamda Sabit’in Derename ve Berbername adlı eser­lerini anmak gerekir. Derename 162 beyitten oluşan kısa bir mesnevidir. Diğer adı Hace Fesad ve Söz Ebe­si olan eserde sarkıntılık ele alınır. Berbername de ise Çorlu’daki bir berber çırağının başından geçenler an­latılır. Eser müstehcen teşbihler ve argo tabirlerle do­ludur. Sabit’in Amru’l-Leys adlı mesnevisi de diğer iki eserinde olduğu gibi kaba söz ve ifadelerin kullanıldı­ğı bir eserdir. Üç mesnevide de sıradan kişiler ve basit konular edebî zevkten uzak bir yaklaşımla işlenir. XVII. yüzyılda tarihle ilgili konuları yerli ve realist çizgilerle işleyen surnamelerin en güzel örneği Nabî tarafından verilir. Şehzade Mustafa ve Ahmet’in sün­netleri münasebetiyle IV Mehmet’in emri üzerine Nabî’nin kaleme aldığı Surname, gündelik hayatla il­gili ayrıntılar içerir. Nabî, IV. Mehmet döneminin sa­ray hayatına dair izlenimlerini yansıtır.

XVII. yüzyılda fetihname ve gazaname özellikleri ta­şıyan mesneviler arasında Ganizade Nadirî’nin Şehna­me adlı eseri Cevrî’nin Selimname’si sayılabilir. Nadirî, eserinde I. Ahmet’in son yılları ile II. Osman’ın Le­histan veya Hotin seferlerini anlatır. Cevrî ise İdris-i Bitlisî’nin 1523 yılında yazdığı Selimname’yi 1627 yı­lında bir bakıma yeniden işler.

P

XVII. yüzyıl mesnevilerinden örnek metinler okuyarak genel bir değerlendirme yapabilmek,

Sabit’in Edhem ü Hüma, Simkeşzade Feyzî’nin Miraç- name, Riyazî’nin Sakiname, Nadirî’nin Şehname adlı mesnevilerinden alıntılanan örnek metinleri okudu­nuz. Mesnevi nazım biçiminin imkânları çerçevesin­de ve geleneğe uygun biçimde üretilen bu eserlerde dönemin siyasal ve toplumsal olaylarının izleri görü­lür. XVII. yüzyıl mesnevilerinin genelinde yüzyılda­ki siyasi ve düşünsel değişikliklerin karşılık bulduğu söylenebilir. Önceki dönemlerde verilen benzer tür­deki örnekleriyle karşılaştırıldığında değişen zaman ve şartlara göre eserlerin içeriğinde ve ifade tarzların­da değişiklikler gözlenir. Bazı türler veya konular za­manın ruhuna daha uygun düşer. Türk edebiyatında­ki sakinamelerin yaklaşık üçte birinin bu dönemde yazılmış olması da bu uyumla açıklanabilir.

Kendimizi Sınayalım

  1. 1.     Nevizade Atayî’nin hamsesini oluşturan mesneviler, hangi seçenekte doğru olarak verilmiştir?
    1. Derename- Amru’l-Leys- Leyla vü Mecnun- Mah­mud u Ayaz- Yusuf u Züleyha
    2. Hilyetü’l-Efkâr - Sakiname- Hayriname- Bülbülna- me- Mantıku’l-Esrar
    3. Mantıku’l-Esrar - Sakiname- Nefhatü’l-Ezhar- Hay- rabad- Zafername
    4. Âlemnüma-Nefhatü’l-Ezhar- Sohbetü’l-Ebkâr- Heft- Hân- Hilyetü’l-Efkâr
    5. Yusuf u Züleyha- Leylâ vü Mecnun- Heft-Hân- Hilyetü’l-Efkâr- Zafername
    6. 2.     Hayrabad ile Edhem ü Hüma mesnevilerinin en önemli ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
      1. Aşk konusunu işlemeleri.
      2. İkisinin de Sabit’in eseri olması
      3. Temsilî mesneviler olması
      4. Öğüt nitelikli eserler olması
      5. İkisinin de konusunu Osmanlı tarihinden alması
      6. 3.     Aşağıdaki şair ve mesnevisi eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?
        1. Atayî-Mahzenü’l-Esrar
        2. Feyzî- Gamze vü Dil
        3. Sabit- Şehname
        4. Nadirî- Edhem ü Hüma
        5. Nabî- Hüsrev ü Şirin
      7. 4.      Aşağıdakilerden hangisi temsilî mesnevilerin özellikle­rinden biri değildir?
        1. Tasavvuf anlayışının bir etkisinin olması.
        2. Didaktik bir amaç güdülmesi.
        3. Tarihî kahramanlar etrafında kurgulanması.
        4. Sembollerle anlatımın ön planda olması.
        5. Destansı anlatımların olması
      8. 5.     Aşağıdakilerden hangisi, dinî-tasavvufî mesneviler ara­sında yer almaz?
        1. Miraçname
        2. Sohbetü’l-Ebkâr
        3. Nefhatü’l-Ezhar
        4. Hilyename
        5. Edhem ü Hüma
      9. 6.      Aşağıdakilerden hangisi, tür bakımından diğerlerinden farklıdır?
        1. Gazavatname
        2. Şehname
        3. Zafername
        4. Teşrifatü’ş-Şuara
        5. Fetihname
      10. 7.      “Şarap, meyhane, mutrıb, çeng, rind” gibi kavramlar et­rafında oluşturulan ve zaman zaman tasavvufi aşkın ve mer­tebelerin anlatımında da tercih edilen edebî tür, aşağıdakiler- den hangisidir?
        1. Sakiname
        2. Şehrengiz
        3. Nasihatname
        4. Kıyafetname
        5. Şikâyetname
      11. 8.     Aşağıdaki şairlerden hangisi, Sakiname yazmamıştır?
        1. Atayî
        2. Azmizade Haletî
        3. Neşatî
        4. Şeyhulislam Yahya
        5. Tıflî
      12. 9.      IV. Mehmet’in emriyle Nabî’nin, Şehzade Mustafa ve Ahmet’in sünnet düğünlerini anlattığı mesnevisi aşağıdaki mesnevi türlerinden hangisi içinde yer alır?
        1. Sakiname
        2. Melhame
        3. Biladiyye
        4. Surname
        5. Vuslatname
      13. 10.   Nadirî’nin, I. Ahmet’in son yılları ile II. Osman’ın Lehis­tan ve Hotin seferlerini anlattığı mesnevisi aşağıdakilerden hangisidir?
        1. Şehname
        2. Gazaname
        3. Fetihname
        4. Selimname
        5. Surname

 

1.

 
   


d Yanıtınız yanlış ise “XVII. Yüzyıl Türk Edebiyatında Mesnevi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Aşk Konulu Mesneviler” konu-

sunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. b Yanıtınız yanlış ise “Temsilî Mesneviler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
  2. c Yanıtınız yanlış ise “Temsilî Mesneviler” konusunu

yeniden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise “Eğitici ve Öğüt Verici Mesnevi­

ler ” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. d Yanıtınız yanlış ise “Eğitici ve Öğüt Verici Mesnevi­

ler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Yerli ve Realist Mesneviler” ko­

nusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. c Yanıtınız yanlış ise “Yerli ve Realist Mesneviler” ko­

nusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. d Yanıtınız yanlış ise “Yerli ve Realist Mesneviler” ko­

nusunu yeniden gözden geçiriniz.

10. a Yanıtınız yanlış ise “Tarihî ve Destanî Nitelikli Mes-

neviler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

Geleneksel edebiyat, sosyal hayatı belli bir mesafeden takip eder. Onun için XVII. yüzyılın başından itibaren Osman­lı toplumunun yaşadığı sıkıntılar, sanat eserlerine bütünüy­le yansımaz. Bununla birlikte bir konu etrafında kurgulanan eserlerde ve öykülemeye dayalı mesnevilerde toplumsal so­runların izleri görülür. Toplumdaki ayrışma insanları bir ta­rafıyla muhafazakârlığa diğer tarafıyla da sıradanlığa yönlen­dirdiği için dinî ve tasavvufi konular ile eğlence hayatına dair konuların ön plana çıkmasına sebep olmuştur. Siyasi ve aske­ri başarısızlıklar şairlere şehname geleneğini devam ettirme fırsatı vermez. Toplumu etkisi altına alan bezginlik, şairleri daha realist konuları işleyen mesnevilere yöneltir.

Sıra Sizde 2

Daha başka gerekçeler söylenebilmekle birlikte esas olarak soruya birkaç madde ile cevap vermek mümkündür. Her şey­den önce değişen hayat edebî eserlerin değişimine zemin ha­zırlar. Toplumdaki yaşantı ve yönelim bir önceki yüzyıla göre hayli farklılaşmıştır. İdealize edilen âşık ve sevgili yerine daha gerçekçi ve hayatın içinden, yavaş yavaş zaaflarıyla öne çık­maya başlayan tiplerin anlatımı gerekli olmuştur. Bu yüzden Leyla’sı uğruna kendisini feda eden Mecnun tipine ihtiyaç azalmıştır. Bir başka neden de şair ve okuyucunun değişiklik arzusu ve devrin ruhuna uygun eser talebidir. Siyasi ve sosyal sorunların tedirgin ettiği halk, sesinin duyulmasını ve sıkın­tıların saptanıp çözülmesine yönelik adımlar atılmasını bek­lemektedir. Şairler de estetik formlar içerisinde bu ihtiyaca cevap verecek nitelikte eserler ortaya koymak yolunu seçmiş­ler ve aşk mesnevilerine fazla rağbet etmemişlerdir.

Sıra Sizde 3

Alışılmış durumdan sapmaların yoğun olarak yaşandığı top- lumlarda didaktik anlatım öne çıkar. Dini ve tasavvufi öğre­tiler de sıklıkla didaktik tarzı ve nasihat yolunu seçer. XVII. yüzyılda toplumun içinde bulunduğu sıkıntılar ve bu sıkıntı­lara kaynaklık ettiği düşünülen problemler, çözüm önerile­ri ister. Çözüm önerilerinin büyük bir kısmı da nasihat tar­zındadır. Bu ihtiyaç bir önceki yüzyıla göre XVII. yüzyıl mes­nevilerinde didaktik konuların daha fazla yer bulmasına se­bep olmuştur.

Sıra Sizde 4

Sebeplerden biri, Sebk-i Hindî’nin etkisidir. Sebk-i Hindî akımı bir yandan ağdalı bir dili bir yandan da halk söyleyişle­rini şiire taşır. Halk söyleyişlerinin edebiyata yansıması, yer­li konular ve tasvirleri beraberinde getirir. Bir diğer sebep ise somut problemlere karşı çözüm önerilerinin büyük oranda yerli malzemeye dayandırılmasıdır. Üçüncü husus da geniş halk kitlelerinin daha dünyevi bir hayatı tercihi ile değişen ortak zevktir.

Yararlanılan Kaynaklar

Arslan, M. (1999). Türk Edebiyatında Manzum Surnameler: Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Ayan, H. vd. (1987). “XVII. Yüzyıl Divan Nazım ve Nesri”, Büyük Türk Klasikleri. C. 5, İstanbul: Ötüken-Söğüt Ya­yınları.

Bilkan, A. F. (2002). Hayrinameye GöreXVII. Yüzyıl Osmanlı Düşünce Hayatı. Ankara: Akçağ Yayınları.

Bilkan, A.F. (2006). “Klasik estetikte yeni yönelişler: Orta Klasik Dönem (1600-1700), Türk Edebiyatı Tarihi. Edi­törler: Talat Halman vd. , Ankara: Kültür ve Turizm Ba­kanlığı Yayınları.

Canım, R. (1998) Türk Edebiyatında Sakinameler ve İşretna- me. Ankara: Akçağ Yayınları.

Coşkun, A. O. (1997). Simkeşzade Feyzinin Mesnevileri (İnceleme-Metin). Samsun.

İnalcık, H. (2011). Has-bağçede ayş u tarab-Nedimler, Şairler, Mutribler. İstanbul: İş Bankası Yayınları.

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

İz, F. (1995). Eski Türk Edebiyatında Nazım. İkinci Baskı, An­kara: Akçağ Yayınları.

Kaplan, M. (2008). Hayriye-i Nabî. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

Karacan, T. (1991). Bosnalı Alaeddin Sabit. Sivas: Cumhuriyet Üniversitesi Yayınları.

Kortantamer, T. (1993). Eski Türk Edebiyatı, Makaleler. Anka­ra: Akçağ Yayınları.

Kortantamer, T. (1997). Nevizade Atayî ve Hamsesi. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.

Kutlar, F. S. (2000). “Mesnevi Nazım Şekline Genel Bir Ba­kış ve Türk Edebiyatında Mesnevi Araştırmalarıyla İlgili Bir Kaynakça Denemesi”, Türkbilig: Türkoloji Araştırma­ları. (1) 102-57.

Külekçi, N. (1985). Ganizade Nadirî ve Divanından Seçmeler. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Külekçi, N.(1999). Mesnevi Edebiyatı Antolojisi. Erzurum: Aktif Yayınevi.

Levend, A. S. (1998). Türk Edebiyatı Tarihi. Üçüncü Baskı, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu Yayınları.

Şentürk, A.A.-Kartal, A. (2004). Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Tatcı, M.- Kurnaz, C. (2000). Muslihittin Vahyî ve Mîrâcu’l- Beyân, Miracın Tasavvufî Buyutu. Ankara: Bizim Büro Yayınları.

Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Eski Türk Edebiyatı Tarihi I, (2007), İstanbul: Bilim ve Sanat Vakfı Yayınları.

Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, Eski Türk Edebiyatı Tarihi II, (2007), İstanbul: Bilim ve Sanat Vakfı Yayınları.

Ünver, İ. (1986). “Mesnevi”, Türk Dili-Türk Şiiri Özel Sayısı II (Divan Şiiri). 415-417 (Temmuz-Eylül), s.430-563.

Yılmaz, K. (2001). Güftî ve Teşrifatüş-Şuarası. Ankara: Ata­türk Kültür Merkezi Yayınları.

 

XVII. YÜZYIL TÜRK EDEBİYATI

 

 

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

Osmanlı nesrinin XVII. yüzyıldaki tarihsel gelişimini açıklayabilecek, XVII. yüzyıl nesir türlerini ve yazarlarını tanıyabilecek,

XVII. yüzyıl nesri üzerine genel değerlendirmeler yapabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar


       
 

İnşa

Biyografi

Tarih

Gazavatname

Münşeat

Veysî

 
 

Nergisî Evliya Çelebi Seyahatname Kâtip Çelebi Cihannüma Halk Hikâyeleri

 
 

 

 

 

 


İçindekiler


       
   
  • XVII. YÜZYILDA NESİR
  • GİRİŞ
  • MENSUR TÜRLER
  • ESTETİK NESRİN İKİ ÖNEMLİ TEMSİLCİSİ: VEYSÎ VE NERGİSÎ
  • XVII. YÜZYILDA İKİ ÇELEBİ: EVLİYA ÇELEBİ- KÂTİP ÇELEBİ
 
   
 

 

 

 

 


XVII. YÜZYILDA NESİR GİRİŞ

 
   


XVII. yüzyıl, nesir sahasında inşa dediğimiz estetik nesir tarzının en yüksek düzeye ulaş­tığı bir dönemdir. Bu üslubu benimseyen münşilerin hemen tamamının kâtiplik mesleği­ne mensup bürokratlar olması dikkat çekicidir. Bu elbette tesadüfi değildir. Saray ve di­ğer Osmanlı kurumlarının, bugünkü dile “yazı büroları” diye çevirebileceğimiz “kitâbet kalemleri”nin Osmanlı inşasının oluşumunda bir mektep (=okul) görevi üstlendiği bilin­mektedir. Bu daireler, resmî yazışma dilinin zamanla ağdalı bir inşa gösterisi hâline dö­nüşmesinde etkili olmuştur. Bu çerçevede bakıldığında XVII. yüzyıl nesrinde mektup tü­rünün önemli bir yer tuttuğu dikkat çeker. Münşeat mecmuaları denilen kitaplarda mek­tup yazımının bütün kuralları örnekleriyle gösteriliyordu. Şair için divan tertip etmek ne kadar önemliyse münşi için de münşeat mecmuası aynı değerdeydi.

Sanatlı nesir, estetik nesir, ağdalı nesir, üslub-ı âlî gibi adlarla anılan bu estetik üslup­ta söz varlığının yaklaşık dörtte üçü Arapça ve Farsça kelimelere dayanıyordu. Bu tar­zın bir başka dilsel niteliği ise Farsça yapılı tamlamaların beş, altı hatta daha çok kelime­den oluşan uzun zincirleme söz öbeklerinden oluşmasıydı. Secinin de önemli bir ses un­suru olarak kullanıldığı bu üslupta ahenk hep ön plandadır. Aliterasyon, asonans, cinas gibi imkânlarla ses güzelliğini arayan münşi; edebî sanatlarla ifade gücünü artırmak, ayet ve hadis alıntılarıyla eserine ilmî ve manevi derinlik katmak gayreti içindedir. Ağdalı nes­ri tercih eden sanatkârlar, eserlerini yeri gelince bazen kendi şiirlerinden, bazen bir başka şairin şiirlerinden alıntılarla süslemeyi de ihmal etmemişlerdir.

Nesirle ilgili bazı terimleri hatırlayalım: Arapça bir kelime olan nesir, yaymak, saçmak, da-                    DİKKAT

ğıtmak anlamına gelir. Aslı nesrdir. Türkçe söyleyişte yalın hâlde kullanırken nesir şeklinde              --------------

okuyup yazdığımız kelime, edebiyatta “manzum olmayan söz” anlamını kazanmıştır. Nesir, günümüz Türkçesinde düz yazı olarak karşılanmaktadır. Nesir yazan kişiye nasir, nesir tar­zında ortaya konmuş esere mensur veya mensure de denir. Nesir tarzında yazılan eser, yük­sek edebî ve bediî nitelikleri taşıyorsa buna inşa; inşa yapan, yani edebî nesir örneği veren kişiye ise münşi denir.

Bu yüzyıl nesrinin genel tercihi olarak ağdalı nesir (üslub-ı âlî) ve süslü nesir (üslub-ı müzeyyen) öne çıksa da farklı üslup düzeylerinde ve türlerde eserler veriliyordu. Bunun tipik örneği olarak sadece devrinin değil, bütün Türk edebiyatının en önemli mensur eser­leri arasında sayılan Seyahatnameyi göstermek mümkündür.

MENSURTÜRLER

  1. yüzyıl nesrinde şair tezkirelerinin önemli yeri olmasına rağmen XVII. yüzyılda du­rum değişir. Riyazinin eseri hariç tutulursa XVII. yüzyıl tezkireleri antoloji tipi eserler­dir. Bu eserlerde şiir örnekleri çok, biyografik bilgi ise oldukça sınırlıdır. İlk defa Kafzade Faizî’nin Zübdetul-Eşar adlı eseriyle başlayan bu tarz, tezkireleri içinde mensur cümlecik­ler de bulunan şiir seçkilerine dönüşmüştür. Bu tip tezkireleri, şair mahlaslarına göre alfa­betik olarak hazırlanmış şiir mecmuaları olarak tanımlamak dahi mümkündür. Dolayısıy­la nesir dili ve üslubu açısından şair tezkirelerinin önemli bir yer tutmadığı XVII. yüzyıl­da, diğer türlerde verilen mensur metinlerden hareketle dönemin genel görüntüsünü res­metmek mümkün olacaktır.

Antoloji tipi tezkireler neden nesir sahasının önemli eserleri arasında sayılamaz?

Tezkireler Dışındaki Biyografi Eserleri

  1. yüzyılda tezkirecilik geleneği, nesir dilinin gelişimine pek katkı sağlayamamış­tır. Bu dönemde nesir dili açısından tezkirelerin dışındaki biyografi kitapları daha önemlidir. Bunların başında Şakayıkun-Numaniyye çeviri ve zeyilleri gelir. Mecdî’nin Hadayıku’l-Hakayık adlı Şakayık tercümesine Nevizade Atayî’nin zeyil olarak kaleme al­dığı Hadayıku’l-Hakayık fî Tekmiletiş-Şakayık, Kanunîden IV Murat zamanına kadar ye­tişen bin civarında bilgin ve şeyhin biyografisini içerir.

Bu yüzyılda biyografi ve bibliyografya alanında Kâtip Çelebi’nin Keşfu’z-Zünun ve Süllemul-Vusul’ü gibi Arapça eserler yazılmıştır. Baldırzade Selisi tarafından kaleme alı­nan Ravza-i Evliya da bu asrın biyografi eserlerindendir.

Tarihler

Bu yüzyıl nesir edebiyatının asıl zenginliği tarih alanında verilen eserlerle öne çıkar. XVII. yüzyılın belli başlı tarih yazarları arasında İbrahim Peçevî, Hasan Beyzade Ahmet, Kara- çelebizade Abdülaziz, Naima, Kâtip Çelebi, Solakzade Mehmet Hemdemî, Abdi ve Silah- dar Fındıklılı Mehmet Ağa sayılabilir.

İbrahim Peçevî, Kanunî devri başlarından IV. Murat’ın ölümüne kadar gerçekleşen olayları anlattığı Tarih-i- Peçevî adlı eserinde, devrinde yetişen devlet adamları, bilgin­ler, şeyhler ve askerî sınıftan kimselerin biyografilerine yer verir. Hasan Beyzade Ah­met ise geleneğe uyarak Tarih-i Âl-i Osman’ı kaleme alır. Karaçelebizade Abdülaziz’in Ravzatul-Ebrarı ise genel bir dünya tarihi olup dört bölümden oluşur. Karaçelebizade’nin Kanunî’nin cülusundan ölümüne kadarki siyasi olayları ve devrin vezirleri ve bilginlerinin biyografilerini kaleme aldığı Suleymanname’si, Revan ve Bağdat fethini anlatan Tarih-i Feth-i Revan ve Bağdad’ı da bu asırda yazılan tarih kitapları arasında yer alır.

XVII. yüzyıl tarih yazarları arasında en tanınmışı Naima’dır. İlk Osmanlı vakanüvisi olan Naima, altı ciltlik Tarih-i Naima’sında, türünün diğer örneklerinin çoğunda uyulan yöntemi izleyerek her padişahın döneminin anlatıldığı bölümün sonunda o devirde yeti­şen vezirler, bilginler ve şeyhlerin biyografilerine yer verir. Naima Tarihi, içeriği kadar dil ve üslubu bakımından da kayda değer bir eserdir. Dönemin genel eğiliminin dışına çıka­rak eserini daha açık, sade ve anlaşılır bir dille kaleme almıştır.

Abdurrahman Hıbrî’nin Defter-i Ahbar adlı tarihinin yanı sıra Edirne’yi tarihi, mi­marisi, coğrafi yapısı, bilginleri, devlet adamları ve şairleriyle etraflı bir şekilde anlattı­ğı Enisul-Müsamirini de bir şehir tarihi olarak bu yüzyılda yazılan önemli eserlerdendir.

XVII. yüzyılın değerli yazarlarından biri de Osmanlı ordusu ve sarayında uzun süre görev yapan Koçi Bey’dir. Onun IV Murat’a sunduğu Risale-i Koçi Beyi, devlet işlerinde­ki bozulmaların, kaynakları ve örnekleriyle anlatıldığı layihalardan (raporlar) oluşmakta­
dır. Koçi Bey, eserinin ilk bölümünde devlet işleyişindeki yanlışlık ve çarpıklıklara işaret etmiş, ikinci bölümde ise kurtuluş çarelerini ortaya koymaya çalışmıştır. Eser, hem dil ve üslup hem de toplumsal tarih araştırmaları açısından önemlidir (Kurt 1994).

Bazı tarih kitapları neden aynı zamanda birer biyografi kaynağı olarak kabul edilebilir?

Gazavatnameler

Gazavatnameleri genel tarihlerden ayıran temel özellik; sadece bir savaş, kuşatma veya seferi yahut bir kumandanın sefer veya savaşlarını ele almalarıdır. Edebiyatımızda hem manzum hem de mensur gazavatnameler kaleme alınmıştır. Bir tür adı olarak gazavatna- me denilmekle birlikte fetihname veya zafername genel adlarıyla da anılır. Tarih başlığı al­tında yazıldığı hâlde gazavatname muhtevalı eserlerle de karşılaşılır.

XVII. yüzyılda manzum olanlar ve müellifi tespit edilemeyenler çıkarıldığında, yazarı belli ve mensur olan irili ufaklı on beş kadar gazavatname yazıldığı tespit edilmiştir. Bu dö­nemin gazavatnameleri; Tiryaki Hasan Paşa, Kuyucu Murat Paşa ve IV. Murat gibi askerî başarılarıyla tanınan kahramanları konu edinir. Ahmet bin Osman’ın Menakıb-ı Tiryaki Hasan Paşa ve Faizî’nin Hasenat-ı Hasanı bu yüzyılın ilk gazavatnameleridir. Vasıtî’nin Sadrazam Kuyucu Murat Paşa’nın Ungurus ve Bağdat seferlerini anlatan Telhisat’ı bu dö­nemin kayda değer gazavatnameleridir.

Münşeat Mecmuaları

Münşeat mecmuaları, yazışma kurallarının da örneklerle gösterildiği mektup derlemeleri­dir. Bunları düzenleyenler, eserlerine sadece kendi mektuplarının suretlerini alabildikleri gibi başkaları tarafından yazılan güzel yazı ve mektup örneklerine de yer verirler. Bu eser­ler, yazarı için “temrin” (=alıştırma); okurlar ve hevesliler için de “örnek kitap” sayılırdı.

Münşeat mecmualarının düzenleyeni belli olanlarının yanı sıra kimin tarafından ter­tip edildiği belli olmayan “anonim” denilebilecek çok sayıda örneği mevcuttur. Osmanlı nesrinde bir gelenek hâlinde süregelen münşeat mecmuası yazıcılığının önemli örnekle­rinden biri, aynı zamanda estetik üslubun Nergisî ile birlikte temsilcisi sayılan Veysî’ye ait­tir. Veysî, devlet adamlarına çeşitli nedenlerle yazdığı tebrikleri, istidanameleri (dilekçe), kimi dostları ile mektuplaşmalarını Münşeat adı altında bir araya getirmiştir.

XVII. yüzyılın en önde gelen şairlerinden Nabî de Münşeat sahibidir. Nabî’nin Münşeat’ı onun hayatı boyunca yazdığı tebrik, teşekkür, arîza (bir istek, talep bildiren mektup) ko­nulu çeşitli mektuplarından oluşan bir mecmuadır. Habeşizade Abdurrahim Çelebi tara­fından esere bir önsöz yazılmıştır. Başta Ramî Paşa olmak üzere zamanın sadrazamlarına, vezirlerine, onların kethüda ve yakınlarına, valilere, bilginlere ve diğer kimselere yazılan mektupların her biri estetik üslubun en güzel, en akıcı örnekleri arasında olduğu gibi, şai­rin hayatı hakkında da pekçok bilgiyi barındırması bakımından belge değeri taşır.

Devrinde “münşi” olarak ün yapan bir başka müellif ise Okçuzade Mehmet Şahî’dir.

O   da, Divan-ı Hümayunda çalışırken yazdığı mektupların suretlerini bir Münşeat Mecmuasında toplamıştır. Süheylî mahlasıyla şiirler de söyleyen Ahmet Hemdemi Çelebi de başkalarının yazdığı mektup örneklerini derleyerek bir münşeat hazırlamıştır.

Seyahatnameler

Seyahat edebiyatı denilince Evliya Çelebi’nin ünlü eseri akla gelir.

Evliya Çelebi ve Seyahatname ileride ayrıntılı olarak tanıtılacaktır.

XVII. yüzyılın önemli seyahatnamelerinden biri de Nabî’nin hac hatıralarını anlattığı Tuhfetul-Harameyn idir. Nabî bu eserinde hac yolculuğuna nasıl başladığından, konakla­dığı menzillere; Urfa, Suriye, Filistin, Mısır ve nihayet Mekke’ye ulaşmasına kadar gördü­ğü yerleri tarihî, coğrafi ve sosyo-kültürel özellikleriyle beraber ayrıntılı biçimde anlatmış, seyahati esnasında başından geçen olaylara da yer vermiştir. Ağdalı ve süslü bir dille yazı­lan Tuhfetul-Harameyn, yayımlanmıştır (Coşkun 2002).

ÖRNEK 1

Tuhfetü’l-Haremeyn'den

Safâ ile Merve serây-ı İlâhî’nün cânib-i şarkîsinde birbiriyle zânû-zede-i tekâbül iki tâk-ı bülend-revâkdır ki tâk-ı Safâ cânib-i cenûbîde ve tâk-ı Merve cânib-i şimâlîde makdem-i germ-revân-ı âmed-şüd-i sa‘ye âgûş-güşâ-yı merhabâ olmuşlardır.

Nazm:

Yek tarafeş Merve vu yek sû Safâ Sâ’î-i ân nîst cüz ehl-i vefâ

Miyânede olan sâha-i Mes’â bir mîle karîb bir mesâfe-i hidâyet-pîrâdur ki ashâb-ı sa‘y

ol şekeristân-ı mağfiret üzre kâfile-i mûr gibi cûş itmişlerdür.

Nazm:

Vâdi-i Mesâ-st ki rîg ez-şeref Surme-i çeşm-i ‘uzamâ-yı selef Nakş-ı kef-i pây-ı tu ber-ân zemîn Revzen-i Firdevs şeved rûz-ı dîn

Her bir def‘a ser-menzil-i Safâ vü Merve’ye kadem-nih-i vüsûl oldukda zîr-i tâkda sûret-nümâ-yı cedâvil-i takvîm olan derecât üzre irtika ve tarîka-i sünnet-i seniyye üzre cânib-i harem-i mükerreme tevcîh-i kabâle-i huşû’ ile âyet-i kerîme-i “İnne’s-safâ ve’l mer­ve” ilâ âhirih, ser-nâme-i dîbâce-i du‘â kılındı.

Nazm:

Sa‘y kun ez-Merve dih dil-râ Safâ “Leyse li’l-insâni illâ mâ se’â”

Dîvâr-ı harem-i mükerrem ile hâne-i Abbâs, raziye’llâhü anh, cidârında birbirlerine mukâbil çâr sütûn-ı ahzar miyânında olan mesâfede dûş-ı hatveye ilbâs-ı hil‘at-ı sür‘at olunup husûsan harem-i hurrem-i İlâhî’nün Bâb-ı Safâ, Bâb-ı Bagla, Bâb-ı Bâzân, Bâb-ı Alî, Bâb-ı Abbâs, Bâb-ı Cenâ’iz ve Bâbü’s-selâm nâm yedi derîçe-i mutahharesi râh-ı Mes’â’ya dîde-güşâ olmağla esnâ-yı sa‘yda her bâb-ı mu‘allâ-cenâb mukâbiline geldükde şâhid-i tenhâ-nişîn-i Beyt-i İlâhî’nün cilve-i ihtizâzı meşhûd olmagın dest-i nigâh gülzâr-ı cemâlinden şükûfe-çîn-i temâşâ olarak matla‘-ı Safâ’dan makta‘-i Merve’ye dek tekâpûy-ı heft pâre tekmîli ile her heft arûs-ı merâm itmâmına ikdâm olındı (Coşkun 2002: 272).

Diliçi Çevirisi:

Safa ile Merve, İlahî sarayın (Kâbe’nin) doğu tarafında birbiriyle karşı karşıya diz çök­müş yüksek revaklı iki tepedir. Safa tepesi güney tarafta ve Merve tepesi kuzey tarafta, sa‘y yapanların sıcak ruhlarının geliş gidişine merhaba kucağını açmışlardır.

Nazım:

“Bir tarafı Merve ve bir taraf Safa, onun sa‘y edeni vefa ehlinden başkası değildir.”

Ortada olan Mesa alanı bir mile yakın, hidayete süs veren bir mesafedir ki sa‘y edenler o Allah’ın bağışlayıcılığının şekeristanı üzerine karınca kafilesi gibi üşüşmüşlerdir.

Nazım:

“Tozu, geçmiş buyuklerin gözlerine surme olma şerefine nail olan Mesa vadisi.” “Orada senin ayak tabanının nakşı, din gunu^hesap gunu) Firdevs cennetinin penceresi olur”

Safa ve Merve menziline her ayak basılışında tepenin aşağısında takvim cetvelleri­ni gösteren dereceler üzerine yükselme ve sünnet-i seniye yolu üzere Harem-i Mükerrem (Ka’be) tarafına gönül alçaklığıyla toplu bir yönelişle “İnnes-safâ ve’l merve” (Şüphe yok ki Safa ve Merve...vd.) ayet-i kerimesi, dua başlangıcının başlığı kılındı.

Nazım:

“Say et, Merveden Safa’(ya) gönlü ver, (Çünkü) Leyse li’l-insâni illâ mâ seâ (İnsan için ancak çalıştığı vardır).”

Kâbe’nin duvarı ile Abbas’ın -Allah ondan razı olsun- evinin duvarında birbirlerine karşı duran dört yeşil direk ortasında, mesafede adımlamaya sürat elbisesinin giydirilip özellikle mübarek Kâbe’nin Bab-ı Safa, Bab-ı Bağla, Bab-ı Bazan, Bab-ı Ali, Bab-ı Abbas, Bab-ı Cenaiz ve Babü’s-Selam adlı yedi temiz kapısı Mesa yoluna baktığından sa‘y esna­sında her yüce kapının karşısına gelindiğinde, yalnız başına oturan bir güzel gibi duran Kâbe’nin titrek cilvesi görünerek, bakış eli yüz güzelliğinin gül bahçesinden temaşa çiçek­leri toplayarak Safa’nın başlagıcından Merve’nin sonuna kadar yedi kere hızlı hızlı koşma­nın bitirilmesiyle “yedi niyet gelini”nin tamamlanmasına gayretle çalışıldı.

Surnameler

Şehzadelerin sünnet düğünlerinin ve padişah kızlarının evlenme merasimlerinin anlatıl­dığı surnamelerin ilk mensur örneğinin bir önceki yüzyılın sonlarında, İntizamî mahla­sıyla şiirler söyleyen bir müellif tarafından verildiği bilinmektedir. XVII. yüzyılın tek men­sur surnamesi ise Abdî’nin Surname-i Muhammed bin İbrahim Han veya Vakayiname-i Sur-ı Hümayun gibi farklı isimlerle tanınan eseridir. Eserde IV. Mehmet’in şehzadeleri Mustafa ve Ahmet için yapılan sünnet düğünü ile kızı Hatice Sultan’ın düğünü birlikte an­latılmaktadır (Arslan 2011: 451-541).

Sefaretnameler

Kara Mehmet Paşa’nın 1665 yılında sefir (elçi) olarak Avusturya’ya gidişinde yaşadıkları­nı ayrıntılı olarak anlattığı Viyana Sefaretnamesi, bir sonraki asırda yaygınlaşacak olan tü­rün ilk ve bu yüzyılın tek örneğidir.

Şerhler

  1. yüzyıl nesrinin bir başka zenginliği de Mevlana’nın Mesnevisine yazılan şerhler ko­nusunda görülür. Ankaralı İsmail Rusuhî’nin Fatihü’l-Ebyat adlı şerhiyle Sarı Abdullah’ın Cevahir-i Bevahir-i Mesnevi adlı eseri ilgi çeken Mesnevi şerhleridir.

Diğer Türler / Eserler

Kefeli Hüseyin’in mensur biyografilerden ve tefeül (fal bakma) hikâyelerinden oluşan Razname’si ile Süheylî Ahmet Çelebi’nin anlattığı mensur hikâyeleri içeren Acaibü’l- Mesair ve Garaibü’n-Nevadifi de XVII. yüzyıl Osmanlı nesrinin önemli eserleridir.

Bunlardan başka geniş halk kitlelerine hitap etmek amacıyla yazılan eserler de vardır. Daha XIV. yüzyıldan başlayarak her yüzyılda örneklerini gördüğümüz bu tür eserlerin sa­hipleri sanat yapma endişesi gütmezler. Tek amaçları halkı dinî, tasavvufî veya ahlakî bir konuda aydınlatmak olduğu için fazla tahsil görmemiş geniş kitlelerin rahatlıkla anlayabi­leceği sade bir dil kullanmışlardır. Bu tür eserlerin temel niteliklerinden biri, süslü nesrin özelliklerinden sayılan seci sanatının kullanılmaması veya bu sanata az yer verilmesidir.

  1. yüzyıl nesir dilinin bir önceki yüzyıla göre biraz daha ağırlaştığı doğru olmak­la birlikte sade nesir örneği eserler de mevcuttur. XVII. yüzyılda yaşadığından başka hak­kında bilgi bulunamayan Muslihittin adlı bir yazarın kaleme aldığı Mebahis-i İmandan alıntılanan aşağıdaki paragraf, bu yüzyılda yazılan mensur eserlerin bütünüyle ağdalı ve
    ağır bir dille yazılmadığını, bugün bile kolayca anlaşılabilecek nitelikte eserlerin varlığı­nı göstermektedir.

ÖRNEK 2

Mebahis-i İmandan alıntılanan şu metnin dili, sadeleştirmeyi gerektirmeyecek dere­cede açık ve sadedir:

Ey mü’min karındaşım, sen bir pâdişâh veyâ vezîre varmak dilesen dülbendin, iç ve taşra kaftânların bir hoşça düzersin ve eline ayna alup saçın ve sakalın tararsın ve bıyığın kırkarsın. Ve korkarsın ki bir yerde bir kusûrum buluna... Hak Ta’âlâdan korkmaz mısın ve resûlünden utanmaz mısın, sen insan değil misin?

Ey mü’min, ecel karîbdir, yiğitliğe ve kocalığa ve sabîliğe mahsûs değildir. Görmez misin beşikde ve kundakda olan ma’sûmlar ölürler. Ol sana nasîhat yeter. Ve nice kimesneler dahi yiğitken ölürler. Bundan dahi ‘ibret almaz mısın? Nazar eyle, gör. Akrân ve emsâlinden katı az kimesneler kaldı, dahi ‘aklın başına gelmez mi? Bu dünyâ sarhoşluğu hîç senden gitmez mi? (Kocatürk 1970: 497)

Yukarıdaki metni hangi nesir üslubu içerisinde değerlendirirsiniz? Niçin?

ESTETİK NESRİN İKİ ÖNEMLİ TEMSİLCİSİ: VEYSÎ VE NERGİSÎ

Veysî ve Nergisî, ağdalı nesri sadece bu yüzyılda değil, bütün Türk edebiyatında en ileri uca taşıyan iki isim olarak bilinir. Veysî ve Nergisî’de zirveye ulaşan üslubun kimi kitaplarda “süslü nesir” olarak da nitelendirildiği görülür. Nesir üsluplarını sınıflandırırken kullanılan “süslü nesir” tabiri, edebiyat nazariyesi ve belagat konulu eski kitaplarda “üslub-ı müzey­yen” olarak anılır. Bu tarza tipik örnek Sinan Paşa’nın eserleridir. Secinin her türünün bol miktarda kullanıldığı Sinan Paşa’nın dil ve üslubuyla, dili ondan çok daha ağır olan ve se­cinin de o kadar sık görülmediği üsluba ise eskiler “üslub-ı âlî” (yüksek üslup) demişlerdir. Onun için Veysî ve Nergisî’nin nesir üslubunu da ağdalı sıfatıyla nitelemek daha doğrudur.

Bu tarzın dili gerçekten de ağırdır; hatta yer yer Arapça ve Farsçanın kullanımdan düş­müş bazı kelimelerini eski lügatlardan çıkararak anlaşılmazlığı pekiştirmek isteyen bir ta­vır sezilir. Fakat gerek Veysî’nin gerek Nergisî’nin ve gerekse onların yolunu izleyen mün­şilerin bütün eserlerinde aynı tarzı uyguladıklarını söylemek doğru değildir. Hatta anla­tılan konunun özelliğine göre aynı eserin değişik bölümlerinde dahi farklı üsluplara rast­lamak mümkündür.

Buna rağmen Veysî ile Nergisî’nin dili öteden beri türlü eleştirilere malzeme olmuştur. Ziya Paşa “Şiir ve İnşa” başlıklı makalesinde Munşeat-ı Feridun’da, Veysî ile Nergisî’nin eserlerinde ve bu tür diğer eserlerde üçte bir oranında bile Türkçe kelime bulunmadığın­dan, sıradan bir konuyu anlatırken dahi belagat gösterilerine başvurulduğundan, sırf sa­natlı olsun diye karışık ve zincirleme tamlamalar kullanıldığından yakınır. Arap edebiya­tı ve belagat ilminde kendini yetiştirmiş kişilerin bile Arapça ve Farsça sözlükleri karıştır­madan ve zihinlerini zorlamadan bu eserlerde yazılanlardan anlam çıkarmalarının çoğu zaman mümkün olmadığını ifade eder. Gerçekten Ziya Paşa büyük oranda haklıdır. Hat­ta Veysî ve Nergisî’de Türkçe kelime oranının üçte bir olarak ifade edilmesinin çok iyim­ser bir tespit olduğunu, aslında bu oranın çok daha düşük olduğunu söylemek yanlış ol­maz. Veysî’nin dili Nergisî’ye göre biraz daha sade, daha berrak, daha canlı, hareketli ve sağlamdır. Asıl ününü şairliğiyle yapmış olan Nabî’yi de nesir dili açısından bu iki isme eklemek isabetli olur.

Şimdi bu üslubun iki ünlü temsilcisini, Veysî ve Nergisî’yi daha yakından tanıyalım.

Veysî (1561-1628)

Veysî’nin asıl adı Üveys’tir. Kadı Mehmet Efendi’nin oğlu ve şair Makalî’nin yeğenidir. Alaşehir’de dünyaya gelen Veysî, medrese eğitimini memleketinde tamamladıktan son­ra İstanbul’a giderek bilgisini ilerletmiştir. Kâtip ve kadı olarak değişik şehirlerde görev yapmıştır. Kadılığını yaptığı Üsküp’te vefat etmiştir. XVII. yüzyılın en ünlü nesir yazarla­rı arasındadır.

Eserleri

Pek çok yazma nüshaları bulunan divanı dışındaki eserlerini nesir sahasında veren Veysî’nin en tanınmış eserleri Siyer ve Hâbname’dir.

Siyer-i Veysî (Dürretü’t-tâc fî Sîreti Sâhibi Mi‘râc): Hz. Peygamber’in Bedir Savaşı’na kadarki hayatını anlatır. Eski siyer ve menakıp kitaplarının alışılagelmiş sade dilinin aksi­ne, sanatlı dille yazılmıştır. Bununla beraber kendi kategorisi içinde düzgün, sağlam cüm­lelerle kurulmuş olması ve ifadedeki samimiyet ve duygusallık, eserin olumlu yanları ola­rak öne çıkar. İstanbul’da iki kez basılan eser yeni harflerle de yayımlanmıştır (Yılmaz 1998: 651-669) . Esere Nabî, Zeyl-i Siyer-i Veysî adında bir zeyil yazmıştır.

Hâbname (Vakıaname); Ağır bir dile sahip olmasına rağmen estetik açıdan güzel ve orijinal bir eserdir. I. Ahmet ile Büyük İskender’in rüya konuşmaları üzerine kurulmuş olup Hz. Âdem’den itibaren dünyada olan kötülüklerin çeşitli hikâyelerle anlatıldığı bir tür siyasetnamedir.

ÖRNEK 3

(Veysî, Hâbname’’den)

Mesned-ârâ-yı adl ü insâf olan pâdişâhlarımız, selâtîn-i âlî-şân-ı Âl-i Osmân zamân-ı şeriflerinde, Ka‘betü’llâha taş atılmak degül, Beytü’llâhdur diyü ta‘zîmen mahalle mescidleri öninden bile tabl-hâne il geçilmez! Fe-li’llâhi’l-hamdü ve’l-minne! Lâkin dest-gâh-ı hilâfet-i uzmâ Âl-i Abbâsa müsellem oldukda, tantana-i devletleri hâtıra gelmez bir fitne-i azîme îkâz idüp: ‘Kur’ân mahlûk mıdur, yohsa kadîm midür!’ diyü gulât-ı mutezileden bir iki bî-dîn hevâsına tâbi‘ olmağla ibâdullâhı, imtihân misillü, ‘Kadîmdür’ diyü tarîk-i müstakîme gidenle­ri, dîvânında eşedd-i siyâsetle katl iderdi. Ekâbir-i ulemâdan Ahmed ibni Hanbel (radıyallâhu anhu) hazretlerini, Me’mûn-ı halîfe, mahbûsen getürüp akd-ı meclis-i münâzara olunmadan Me’mûn, küşte-i tîğ-i reybi’l-menûn olup evreng-i hilâfet Mu’tasım Bi’llâh’a müyesser olduk- da imâm-ı müşârünileyh mahal-i münâzaraya getürüp: ‘Kelâmu’llâh, mahlûk mıdur, yohsa kadîm midür?’ diyü suâl olundukda, ol dahi cevâbında ‘Allâh’un ilmi mahlûk ise kelâmı da mahlûkdur!’ didikde, cellâdân-ı zebâniyye-meşreb izhâr olunup ol meclisde ol zât-ı azîmü’ş- şânı, mertebe-i akıldan sâkıt oluncaya dek kırbac-ı sü’bân-endâm ile darb eyleyüp envâ‘-ı iş­kenceye mübâşeret itdikde asâkir-i İslâm, Ulemâya bu hakâret nedür?’ diyü çenber-i itâ‘atdan hurûc ide yazdılar. Mu’tasım Bi’llâh, bîm-i câna düşüp egerçi def‘-i dağdağa içün imâmun ba­şını zânûsına alup gül-i ruhsârına gül-âb-efşân olmış idi. Ehl-i dîvân perîşân oldukdan sonra zındâna gönderüp iki yıl dört ay esîr-i bend-i zindân iken, etrâf-ı rub‘-ı meskûna emrler gönde- rilüp, kırk yıla karîb gûşe-be-gûşe katl ü işkence-i ibâdu’llâhdan cellâdân-ı bî-rahma melâl ge- lüp aks-i hûn-ı şehîdân ile kubbe-i âsumân hayme-i gül-gûna döndükde âlem ma‘mûr u âbâdan idi (Hâbname-i Veysî, İstanbul 1869, s. 279).

Diliçi Çevirisi:

(Veysî, Hâbname’den)

Adalet ve insaf makamını süsleyen padişahlarımız, şanı yüce Osmanoğulları sultanlarının za­manında Kâbe’ye taş atmak değil, Allah’ın evidir diyerek hürmeten mahalle mescitlerinin önün­den büyük davul ile bile geçilmez! Hamd ve minnet Allah’adır! Fakat yüce halifelik Abbasilere geçtiği zaman devletin gürültüsü akla gelmez büyük bir fitne uyandırıp: ‘Kuran yaratılmış mı­dır, yoksa öncesiz midir?’ diye Mutezile fırkasından bir iki dinsizin hevesine uyarak Allah’ın kullarını imtihan edercesine ‘öncesizdir’ diyerek doğru yola gidenleri, divanında şiddetli eziyet­le öldürürdü. Bilginlerin büyüklerinden Ahmet ibni Hanbel (Allah ondan razı olsun) hazretle­rini, halife Memun, hapsederek getirip münazara meclisi kurulmadan zamanın hadiseleri kılıç­la öldürülüp halifelik tahtı Mutasım Billahın olduğunda adı geçen imamı münazara yerine ge­tirip: ‘Allah’ın kelamı (Kuran) yaratılmış mıdır, yoksa öncesiz midir?’ diye sorulduğunda, o ce­vaben: ‘Allah’ın ilmi yaratılmış ise, kelamı da yaratılmıştır!’ dediğinde, zebani yaratılışlı cellat­lar belirip o mecliste o şanı yüce zatı aklı gidinceye kadar ejderha boyunda kırbaç ile dövdü­rüp çeşitli işkencelere maruz bıraktığında İslam askerleri ‘Bilginlere bu hakaret nedir?’ diyerek itaat çemberinden çıkacaklardı. Mutasım Billah can korkusuna düşüp telaş ve üzüntüyü def et­mek için imamın başını dizine alıp gül yüzüne gül suyu dökmüş idi. Divan ehli, perişan olduk­tan sonra zindana gönderip iki yıl dört ay mahpus iken dört bir yana emirler gönderilip kırk yıla yakın her köşede Allah’ın kullarına işkence etmekten ve onları öldürmekten merhametsiz cel­latlara bıkkınlık gelip şehitlerin kanının yansımasıyla gök kubbe gül renkli çadıra döndüğünde dünya bayındır ve şenlikli idi.

Nergisî (ö. 1635)

Saraybosna’da doğan Nergisî’nin asıl adı Mehmet’tir. 1580-1585 yılları arasında doğduğu tahmin edilmektedir. İlk tahsilini memleketinde yaptıktan sonra İstanbul’a gelen Nergisî, medrese tahsilini tamamladıktan sonra bir müddet Bosna’da müderrislik yapmış, sonra İstanbul’a dönmüştür. Hocası ve hamisi Feyzullah Efendi’nin vefatından sonra sıkıntılı günler yaşadığı söylenir. Selanik, Mostar, Yenipazar gibi Rumeli şehirlerinde kadılık, mü­derrislik ve naiplik yapar. Atandığı hemen her görevden sonra bir vesileyle İstanbul’a ge­len yazarın, 1635’de atandığı son görev yeri olan Manastır’a gitmeden önce de uzun yıllar İstanbul’da kaldığını ve bir hayli sıkıntı çektiğini Nihalistan’dan öğreniyoruz.

Revan Seferi’ne çıkacak orduya vakanüvis olarak görevlendiren Nergisî, Gebze civa­rında atından düşerek vefat etmiştir. “Âh bin kırk dörtde göçdi Nergisî” dizesiyle ölümü­ne tarih düşürülmüştür.

Eserleri

Kaynaklarda divan tertip ettiği söylenen ve bazı mecmualarda şiirlerine rastlanan Nergisî, münşi olarak tanınır. En meşhur eseri Hamsesidir. Nihalistan, İksir-i Saadet, Meşakku’l- Uşşak, Kanunur-Reşad ve Gazavat-ı Mesleme’den oluşan eser, mensur eserlerden tertip edilen ilk hamse örneğidir. Hamseyi oluşturan eserlerden Nihalistan ve Meşakku’l-Uşşak Osmanlı nesrinin XVII. yüzyıldaki görüntüsü bakımından önemlidir.

Nihalistan: Cömertlik, aşk, ibret verici olaylar, konukseverlik ve tövbekârlık konu­larına ayrılmış “nihâl” adı verilen beş ana bölümde toplanmış yirmibeş hikâyeden olu­şan bir eserdir. Bu yönüyle, hamse içinde hamse gibidir. Başlangıçta sadece aşk ile ilgili hikâyelerin yer aldığı eser, 1632-1634 tarihinde yazarın Manastırda kaldığı sürede yaşadı­ğı bazı hikâyelerin eklenmesiyle yeniden düzenlenmiştir (Çaldak 2010).

Meşakku’l-Uşşak: Biri bizzat Nergisî’nin başından geçen on gerçekçi aşk hikâyesinden oluşur (Selçuk 2009).

Nergisî’nin hamse dışındaki eserlerinden, 1622 yılında tertip edip uzun bir mukad­dime ile Şeyhülislam Yahya Efendi’ye ithaf ettiği Munşeat’ı da oldukça önemlidir. Eser­de çoğu kazasker, kadı ve müderris gibi şahsiyetlere yazılmış mektuplar bulunmaktadır.

Nergisî, inşa üslubunun en büyük ustalarındandır. Kelimeleri bir kuyumcu titizliğiyle seçerek kullanan yazar, eserlerini döneminde hiç kullanılmayan kelimeler veya kelimele­rin çok az bilinen anlamlarıyla Türkçenin söz dizimine uygun cümlelerle bezemiştir. Ses benzerlikleri, cinas ve aliterasyon imkânlarını mecaz ve hayallerle dolu anlatım tarzıyla birleştirerek estetik bir söyleyiş meydana getiren Nergisî, çok uzun olmasına rağmen gra­mer yapısı sağlam cümleler kurmakta oldukça başarılıdır. Nergisî’nin ifadeleri, Veysî’ye oranla biraz daha tumturaklıdır ama anlam kapalı değildir.

ÖRNEK4

(Nergisî, Nihalistan'dan)

Le’îmân-ı hısset-şiar-ı tüccârdan bir denî-i küştenî ki kef-dest-i nukre-şümârı cem‘-i dirhem ü dînârdan bir lahza âsûde olmayup tamâmî-i ömrinde bir kalb-i münkesire cebîre-bend-i nevâziş olmak zahmetini irtikâb itmeyüp ne mezra‘a-i hayrâta gendüm-dâne-i atâ ilkâ itmiş ve ne sayd-ı murgan-ı mesûbât içün zîr-i dâm-ı hîle-i şer’iyyeye dâne-pâş-ı hasenât u habbe-nisâr-ı sadaka vü zekât olmış idi. Nâşitâyân-ı tehî-dest-i gürisne-çeşmün havâsıl-ı emellerin vâye-gîr-i ağdiye-i sılât-ı müstetbi’u’l-berekât itmek degül fart-ı buhlı kendi mi’de-i tama‘-perverin dahı bedel-i mâ-yetehallel ile zıyâfete müsâ‘id olmayup tenâvül-i kemter lokma-i penîr ü piyâzı isrâf-ı ‘azîm ‘add itmekle reh-güzer-i mevâşîde müsâdif oldugı revs-i behâyimden iltikât-ı dânehâ-yı şa‘îr ile gelû-yı tama‘-senci memlû ve sîr itmek makâmında idi (Çaldak 2010: 455).

Diliçi Çevirisi:

(Nergisî, Nihalistan’dan)

Öldürülmeye layık alçak, cimri bir tüccar, para sayan eli dirhem ve dinar biriktirmekten geri kalmayan, ömründe kırık bir kalbi gönül alma sargısıyla sarma zahmetinde bulunmamış, ne ha­yır tarlasına bir buğday tanesi bağışlamış ne de kurallara uygun biçimde çare tuzağının altına kuşlar için tane atmış, ne sadaka ne de zekat vermişti. Açgözlü adamın cimriliği o kadar aşırıy­dı ki eli boş açların emellerini yerine getirip onlara yiyecek içecek şeyler ve armağanlar vermek şöyle dursun, kendisi bile vücudu için gerekli yiyeceklerle karnını doyurmaz, peynir ve soğan yemeyi dahi büyük israf sayar; hayvanların yolunda rastladığı tezeklerdeki arpa tanelerini top­layarak açgözlü boğazını doldurur ve doyururdu.

XVII. YÜZYILDA İKİ ÇELEBİ: EVLİYA ÇELEBİ VE KÂTİP ÇELEBİ Evliya Çelebi (1611-1684?)

Hakkındaki bilgilerin çoğunu ünlü Seyahatname’sinden öğrenebildiğimiz Evliya Çele­bi, 10 Muharrem 1020 günü (25 Mart 1611) İstanbul’un Unkapanı semtinde doğmuştur. Kimi kaynaklarda asıl adının Evliya olduğu söylense de muhtemelen hocası Evliya Meh­met Efendi’ye nispetle anılmış olmalıdır. Eserindeki bilgilere göre Saray-ı Hümayun ku- yumcubaşısı Derviş Mehmet Zıllî Efendi’nin oğludur. Seyahatnamedeki bilgilere göre ai­lesi Germiyanoğulları’na bağlı olup Hoca Ahmet Yesevî soyundan gelmektedir. Kütahya’da yaşayan ataları, fetihten sonra İstanbul’a yerleşmiştir. Seyahatname’nin muhtelif yerlerinde ataları ve ailesi hakkında bilgi veren Evliya Çelebi, Kütahya’dan başka Bursa ve Manisa’da, ayrıca İstanbul’da Unkapanı’nda ve Kadıköy’de çeşitli mülkleri olduğundan bahseder.

İlk tahsilini Sıbyan Mektebi’nde yaptıktan sonra Şeyhülislam Hamit Efendi Medresesi’nde yedi yıl derslere devam eden Evliya Çelebi, babasından hat sanatını öğre­nir. Medrese tahsilinin ardından saraya intisap eden Çelebi, Enderun Mektebi’ne devam eder. Babasının yakın dostu ve dönemin ünlü musikişinası Derviş Ömer’den ders alır. Evliya’nın musiki bilgisi ve tecrübesinin gelişmesinde, saygı ile andığı bu büyük ustanın payı büyüktür. IV. Murat’a takdim edildiğinde padişahın emriyle Kilar-ı Has’a alınır. Bura­da hat ve musiki bilgisini ilerletir. Padişahın özel sohbetlerine katılır.

Evliya Çelebi’de seyahat merakı başlar. Bu hevesin nasıl doğduğunu kendisi bir rüya motifiyle temellendirir. Şöyle ki rüyasında İstanbul’da bir camide Hz. Peygamber’i kalaba­lık bir cemaat arasında görür. Heyecanla elini öperken ondan şefaat dileyecek yerde heye­canla “Seyahat ya Resulallah!” der. Hz. Muhammet de gülerek onu seyahatin yanı sıra şe­faat ve ziyaretle müjdeler. Evliya Çelebi bu rüyasını yorumlattığı Kasımpaşa Mevlevihane- si şeyhi Abdullah Dede’nin tavsiyesi üzerine önce İstanbul’u köşe bucak gezmeye başlar ve yine aynı kişinin tavsiyesiyle eserinin ilk cildini de İstanbul’a ayırır.

İstanbul’u mahalle mahalle, sokak sokak gezen Evliya Çelebi, İstanbul dışına ilk se­yahatini Bursa’ya yapar. Babasından izinsiz gittiği Bursa seyahati dönüşünde babası ona kızmadığı gibi gezilerine devam etmesini ve gezilerini yazmasını salık verir. Uzak belde­lere ilk seyahati ise Trabzon’a vali olarak atanan Ketenci Ömer Paşa’yla birlikte deniz yo­luyla gittiği Trabzon’la başlamıştır. Azak Kalesi’nin geri alınması için yapılan sefere katıla­rak Kırım’a geçen Çelebi, kışı Kırım Bahçesaray’da geçirdikten sonra baharda Azak’ın fet­hine katılır ve İstanbul’a döner. Muhtemelen, dönüş yolunda bindiği geminin batma teh­likesi atlatması sebebiyle dört yıl deniz gezisine çıkmaksızın İstanbul’da kalır. 1645 yılın­da Girit seferine katılır. Ertesi yıl Defterdarzade Mehmet Paşa Erzurum beylerbeyi olun­ca onunla beraber pek çok Anadolu şehrini dolaşma imkânı bulur. Mehmet Paşa’yla Şu- şik Seferi’ne katılmıştır.

Tebriz, Bakü, Tiflis, Revan ve Gümüşhane’yi dolaşır. Şam beylerbeyiliğine tayin edilen Murtaza Paşa’yla birlikte 1648’de Şam’a giden Evliya Çelebi, buradan Suriye ve Filistin’in birçok şehrini gezer. Murtaza Paşa, Sivas’a tayin olunca yine onunla Sivas’a geçer. Bu süre zarfında Doğu ve Orta Anadolu’daki şehirleri de dolaşır ve 1650 yılında İstanbul’a döner.

Evliya Çelebi, akrabası olan Melek Ahmet Paşa’nın sadrazam olmasıyla onun yakın adamları arasına girmiştir. Ahmet Paşa’nın görevinden azledilip Özi’ye beylerbeyi olarak gönderilmesiyle onunla beraber Özi’ye geçer. Rusçuk, Silistre ve Babadağı illerini gezer. Temmuz 1653’de İstanbul’a döner. Uzun bir süre İstanbul’da kaldıktan sonra Melek Ah­met Paşa, Van beylerbeyi olunca onunla birlikte Van’a gider. Bu dönemde İran ve Bağdat civarını gezme imkânı bulur. Melek Ahmet Paşa yeniden Özi’ye atanınca Çelebi de bera­berinde Özi’ye dönmüştür.

1657 sonunda İstanbul’a geçtikten bir süre sonra Bursa ve Çanakkale’yi gezmiş, 1659 ta­rihinde Boğdan Voyvodası’nı ülkesine götüren kafileye katılmıştır. Rumeli Beylerbeyi olan Melek Ahmet Paşa’yla beraber Sofya’ya gitmiş ve bu esnada bütün Rumeli’yi dolaşmıştır.

Evliya Çelebi, seyahatleri nereye olursa olsun, neticede İstanbul’a dönüyor, bazen bir­kaç ay, bazen yıllarca kalıyor ama her seferinde bir vesile bularak yeni yerlere seyahate çı­kıyordu. Bu kez de 1663 yılında Fazıl Ahmet Paşa’yla beraber Avusturya seferine katılır. Uyvar kalesinin fethinden sonra İsveç’e, Hollanda’ya kadar birçok ülkeyi dolaştığını anla­tır. Ancak eserinde bu bölümlerde ayrıntılı bilgiler bulunmadığından bilim çevrelerince şüpheyle karşılanmaktadır. Belgrat’a döndükten sonra Herseke ve ardından Macaristan’a geçer. Kara Mehmet Paşa’yla kuşatmaya katılmak üzere Viyana’ya gider. Viyana’da impara­tordan aldığı izin belgesiyle Danimarka, Hollanda ve Branderburg’u gezer.

Kırım yoluyla Kafkasya’ya geçen Evliya Çelebi bu civarı dolaştıktan sonra 1668 yılın­da Azak Kalesi’ne geçmiştir. Âdil Giray’ın seferlerine de katılan Çelebi İstanbul’a dönmüş, aynı yıl yeniden Rumeli’ye geçerek Edirne Gümülcine ve Selanik gibi şehirleri gezmiş­tir. Girit, Mora ve Arnavutluk’u dolaşır, 1670 yılı Aralık ayında yeniden İstanbul’a döner. Birkaç ay sonra hacca gitmek üzere farklı bir güzergâh seçerek uzun bir yolculuğa başlar. Bursa, Kütahya, Afyon, İzmir; Sakız ve Sisam adaları, Aydın, Menteşe, İstanköy ve Rodos Adasını dolaştıktan sonra Anadolu’ya geçerek Maraş, Antep ve Kilis üzerinden Suriye’ye, oradan bir kafileyle Hicaz’a gider. Hac farizasını yerine getirdikten sonra Mısır’a gitmiş, Sudan ve Habeşistan’ı gezmiştir.

Seyahatname’nin onuncu, yani son cildinin birdenbire kesilmesi Evliya Çelebi’nin, ese­rini sonuca bağlayamadan öldüğü şeklinde yorumlanmıştır. Değişik çalışmalarda ölüm tarihi 1681 ile 1685 arasında farklı tarihler olarak gösterilirse de kesin tarihi verecek bir belgeye ulaşılamamıştır.

Seyahatname’de verdiği bilgilere göre ata binme, ok atma, yüzme ve cirit atma gibi sporlardan anlayan, avcılığa meraklı, çevik ve hareketli, ufak tefek biri olan Evliya Çele­bi hiç evlenmemiştir. Mizaha yatkın, hoş sohbet, taklidi seven, nüktedan, hazırcevap, her­kesle iyi geçinen ve katıldığı meclislerde sözü dinlenen biridir.

Varlıklı sayılabilecek bir aileden gelen Evliya Çelebi’nin, hemen her seyahatini ya bir devlet adamının maiyetiyle birlikte veya bir sefere çıkılırken askerî ricalle beraber yapma­sı işini kolaylaştırmıştır. Bu tür geziler bir yandan onun maddî yükünü azaltırken diğer ta­raftan da seyahatlerini daha güvenli yapmasını sağlıyordu. Devletin önemli noktalarında olan bazı kişilerin akrabası olmasını da iyi değerlendiren Çelebi, bu gezileri sırasında ye­rine getirdiği kimi hizmetler karşılığında aldığı hediyeler ve seferlerde payına düşen gani­metlerle de daha rahat yaşıyordu.

Seyahatname

Evliya Çelebi’nin tespit edilebilen tek eseri Seyahatnamedir. Eserin asıl ve tam adı Tarih-i Seyyah Evliya Çelebidir. Kırk yıldan fazla bir süre boyunca, başta Osmanlı coğrafyasının tamamına yakın kısmı olmak üzere pek çok ülkeyi dolaşarak yazdığı on ciltlik bu muaz­zam eser, sadece Türk gezi edebiyatının değil, bütün Türk nesrinin en önemli eserleri ara­sında sayılır.

Evliya Çelebi, Seyahatname’yi hazırlarken tarih, coğrafya, biyografi kitapları ve lü­gatler gibi pek çok kaynaktan yararlanmıştır. Ayrıca kanunnameler, eyalet tahrirleri gibi resmî kaynaklardan şairlerin divanlarına, menakıbnameler ve velayetnamelere kadar pek çok belge ve eser ona kaynaklık etmiştir.

Sadece çağının değil, bütün Türk kültür tarihinin en büyük eserlerinden olan Seyahatna­me, döneminin canlı ve tanıklı bilgileriyle ortaya konmuş, özellikle Osmanlı tarih ve coğraf­yasına ilişkin en değerli kaynak olma vasfının yanı sıra Osmanlı toplum hayatının şehir şe­hir, kasaba kasaba taranarak tespit edildiği önemli bir belgesel konumundadır. Seyahatname, Çelebi’nin gezdiği yerlerin tarihi ve coğrafi özellikleri, halkının sosyo-kültürel ve ekonomik durumu, dili, dinî ve etnik yapısı, mimarisi, geçim kaynakları, gelenek ve görenekleri gibi her sahadan araştırmacı için vazgeçilmez bir başvuru kaynağı, bir bilgi hazinesidir.

Seyahatname, Osmanlı tarihi, kültür hayatı vb. konularda bir başvuru kaynağı olarak tartışılmaz değerinin yanı sıra üslubu ve özellikle dili bakımından da çok değerli bir kay­naktır. “Orta nesir” diye tabir edilen, yer yer secilerle süslenmiş bir üslupla yazılan eser, okuyucuyu güldüren mübalağalı anlatımı, samimi ifade tarzı, güçlü tasvirleriyle de tama­men orijinal ve kendine özgü bir eserdir.

Seyahatname, XVII. yüzyılın konuşma dilini çok güzel örneklerle bize aktaran bir eser­dir. Bugün dilimizde bulunmayan pek çok kelime, deyim ve terimi Seyahatname sayfala­rında bulabiliriz. Bununla birlikte eserde kimi dil kusurları da yok değildir. Araştırmacılar, bunu da Evliya Çelebi’nin rahat, kayıtsız üslubuna bağlamak gerektiğini ifade etmektedirler.

Seyahatname’nin dili anlatılan yerlerin durumuna, tasvir edilen kişinin niteliklerine, özellikle de yararlandığı kaynaklara göre değişkenlik gösteren bir yapıya sahiptir. Eserde­ki fütüvvetnamelerden, menakıbnamelerden ve diğer muhtelif kaynaklardan yapılan alın­tıları eserin asıl dil ve üslubuyla karıştırmamak gerekir. Çelebi’nin orijinal dil ve üslubu­nu, kişisel gözlemlerini, sohbet ve anılarını aktardığı kısımlarda görürüz. Dil buralarda daha samimi ve doğaldır. Yer yer konuşma diline yaklaşan, mizahi, abartılı anlatım biçi­mi onun üslup özelliklerinin esasını oluşturur. Mizacından gelen eğlendirme ve güldürme arzusu, son derece zengin kelime kadrosuyla birleşince Evliya Çelebi ve Seyahatname üs­lubu ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte medrese dilinin ağdalı söyleyişi de yer yer görülür.

Seyahatname on cilt gibi çok büyük bir hacme sahip olduğundan elde çok fazla yaz­ma nüshası yoktur. Değişik tarihlerde yapılmış baskıları vardır. Sadeleştirilmiş tam me­tin veya seçmeler hâlinde de basılmıştır. Eserin bilimsel yöntemlere uygun metni on ki­tap hâlinde yayımlanmıştır (Robert Dankof, Zekeriya Kurşun, Seyit Ali Kahraman, Yücel Dağlı, Yapı Kredi Yayınları, İstanbul 1999-2006). Ayrıca ilk iki ktap, Seyit Ali Kahraman ve Yücel Dağlı tarafından günümüz Türkçesine aktarılmıştır (Yapı Kredi Yayınları, İstan­bul 2003-2006).

ÖRNEK 5

(Evliya Çelebi, Seyahatname’den)

Erzurum

Gerçi şiddet-i şitâdan bâğı ve bağçesi yokdur, ammâ Paşa sarâyında gül bâğçesi ve Hacı Murâd Bâğı Gülistânı ve Kefeniğnesioğlu Güllügü ve Bedros Bâğı Güllügü ve niçe gül bâğları dahi var­dır. Ammâ bu zikr olunan bâğların mutabbak gülleri meşhûrdur. Câ-be-câ kış elması ve Ahlâd armudu vardır, ammâ gayrı meyve aslâ olmaz. Lâkin mesîregâhlarında ve gül bâğların da dıraht-ı kavak ve bîd-i ser-nigûnları firâvândır. Gayrı eşcâr-ı müsmirrâtı olmaz. Kışı katı olduğundan iki ayda ekerler ve biçerler ve secc edüp dögerler ve ale’l-fevr der-anbar iderler. Bizim senemizde at­lar mâh-ı temmûzda çayırda iken bir ra’d u berk u dipi vü boran ve bârân yağup cümle atlar bo- şanup Erzurûm sahrâsında olan Umudum Köyüne ve Kâne ve Gez Köyüne varınca atlar serse­ri gezdiler.

Böyle şitâsı şedîd olur. Hattâ efvâh-ı nâsda darb-ı meseldir kim bir dervîşe ‘Kandan gelirsin?’, derler. ‘Berf rahmetinden gelirim,, Ol ne diyârdır, derler; sovukdan ‘Ere zulüm’ olan Erzurûm’dur, der. ‘Anda yaz olduğuna rast geldin mi? derler. Dervîş eydür: ‘Vallâhi on bir ay yigirmi tokuz gün sâkin oldum, cümle halkı yaz gelir derler, ammâ görmedim’, der. Hattâ bir kerre bir kedi bir damdan bir dama pertâb ederken mu‘allakda donup kalır. Sekiz aydan Nevrûz-ı Harzemşâhî geldikde mezkûr kedinin donu çözülüp mırnav deyüp yere düşer. Meşhûr latîfe-i darb-ı me­seldir. Ammâ hakîkatü’l-hâl bir âdemin eli yaş iken bir demir pâresine yapışsa derhâl münce- mid olup elinden demir ve demirden eli kopmak ihtimâli yokdur. Âhenden eli bin âh-ı serd ile halâs ederse eli ayasının sehl derisi âhıyla âhende kalır. Bu şiddet-i şitâyı diyâr-ı Azak’da ve Deşt-i Kıpçak’da erbâ‘în ve zemherîr geçirdik, böyle keskin kış görmedik. Ammâ halkı gâyet ten-dürüstdür. Yine böyle şitâ iken bâğ u bâğçesi olmayup cümle meyvesi iki konak yerden İs­pir ve Tortum ve Erzincan’dan gelir. Âlü’l-âl şeftâlûsü ve zerdâlûsü ve kayısısı ve üzümü okka bir akçedir. Ve birer araba kavunu ve karbuzu on akçeyedir. El-hâsıl me’kûlât cihetinden lâ-nazîr şehr-i bî-bedeldir. Lâkin odunu yokdur. Cümle dağlar uryândır, ammâ hikmet-i Hudâ odunı dahi ucuzdur (Kurşun vd. 1999: 108).

Diliçi Çevirisi:

(Evliya Çelebi, Seyahatname’den)

Erzurum

Gerçi şiddetli kıştan dolayı bağı ve bahçesi yoktur ama Paşa Sarayı’nda gül bahçesi, Hacı Mu­rat Bağı Gülistanı, Kefeniğnesioğlu Güllüğü, Bedros Bağı Güllüğü ve çeşitli gül bahçeleri var­dır. Adı geçen bu bağların katmerli gülleri meşhurdur. Yer yer kış elması ve Ahlat armudu var­dır ama başka meyve asla yetişmez. Lakin gezinti yerlerinde ve gül bahçelerinde uzun kavaklar ve salkım söğüt ağaçları çoktur. Başka meyve ağaçları yetişmez. Kışı şiddetli geçtiğinden tarlala­rı iki ayda ekerler, biçerler, harman edip döğerler ve mahsulü hemen ambara koyarlar. Bizim za­manımızda atlar Temmuz ayında çayırdayken, gök gürleyip şimşek çaktığında; tipi, fırtına çıkıp yağmur yağdığında bütün atlar serbest kalıp Erzurum ovasındaki Umudum, Kane ve Gez Köy­lerine varıncaya kadar hep başıboş gezdiler.

Kışı böyle şiddetli olur. Hatta halkın ağzında dolaşan bir söz vardır: Bir dervişe: ‘Nereden gelir­sin?’ diye sorarlar; ‘Kar’ın bol olduğu yerden gelirim.’ der. ‘O, hangi memlekettir?’ derler; ‘So­ğuktan ‘ere zulüm’ olan Erzurum’dur.’ der. ‘Orada yaz olduğuna rast geldin mi?’ derler. Derviş söyler: ‘Vallahi on bir ay yirmi dokuz gün kaldım, bütün halkı ‘yaz gelir’ derler ama görmedim.’

der. Hatta bir kere bir kedi, bir damdan bir dama atlarken havada donup kalır. Sekiz aydan son­ra Nevruz-ı Harzemşahî (ilkbahar) geldiğinde o kedi, donu çözülüp ‘mırnav’ deyip yere düşer. Bu, latife olarak anlatılan meşhur bir hikâyedir. Ama işin gerçeği bir insanın eli yaşken bir de­mir parçasına yapışsa hemen donup, elinden demiri ve demirden eli ayırmak ihtimali yoktur. Demirden eli, bin ah vah ile kurtarsa bile avucunun derisi demirde kalır. Bu şiddetli kışı, Azak memleketinde ve Kıpçak çölünde erbain (kırk gün devam eden karakış) ve zemherir (şiddet­li soğuk) geçirdik, böyle keskin kış görmedik. Ama halkı son derece sağlam vücutludur. Yine böyle bir kış iken bağ ve bahçesi olmadığından bütün meyvesi iki konak (iki yer arası mesafe) yerden İspir, Tortum ve Erzincan’dan gelir. Al yanaklı şeftalisi, zerdalisi, kayısısı ve üzümünün okkası bir akçedir. Birer araba kavunu ve karpuzu on akçeyedir. Kısacası, yiyecekler yönünden benzersiz bir şehirdir. Lakin odunu yoktur. Bütün dağlar çıplaktır; ama Allah’ın hikmeti odu­nu da ucuzdur.

ÖRNEK 6

(Evliya Çelebi, Seyahatnameden)

Ankara

A’yân [u] eşrâf [u] vüzerâ ve ‘ulemâ ve sulehâ ve meşayih [u] sâdâtı ve erbâb-ı ma’rifet şâ‘irân-ı yârân-ı bâ-safâları bî-hadd ü bî-kıyâsdır. Gerçi Anadolu hâkinde Etrâk vilâyetlerinden add olu­nur ammâ musannif ve mü’ellif ve müfessir ve muhaddis ve mücevvid hâfız-ı Kur’ân-ı kibârı var­dır. Ve gâyet necîb ve reşîd ü tîz-fehm iki binden mütecâviz hamele-i Kur’ân bintân u gılmân-ı ma‘sûm-ı pâk huffâz-ı hâfızeleri vardır. Ve niçe bin kimesneleri Yazıcızâde Mehemmed Efendi te’lîfi Muhammediyye kitâbın hıfz edüp ve Tarîkat-ı Muhammediyye kitâbın ezberlemiş âdemleri tarîk-i Muhammedî’ye yönelmiş hâl sâhibi hüsn-i hâl ile ma‘rûf merd-i Hudâları çokdur. Hattâ mazınne-i kirâme Abdurrahmân Efendi, çâr-darb, ya‘ni bıyık ve sakal ve kaş ve kirpik- den müberrâ bir çehre-i mücellâ kimesnedir. Hacı Bayrâm-ı Velî azîzin zürriyetindendir. Hacı Bayrâm-ı Velî dahi bi-emrillâh sonradan çâr-darb olmuşdur. Mahalle münâsib:

Menâkıb-ı Hacı Bayrâm-ı Velî: Bir gün Hacı Bayrâm’ı bir hatun-ı mekkâre “Babam rûhiçün bize gelüp Kur’ân-ı ‘azîm tilâvet eyle” der. Bayrâm-ı Velî’nin dahi evâ’il-i hâli imiş. Nola da‘vete icâbet deyüp zenâne-i mekkârenin hânesine varup bir aşr-ı Kur’ân tilâvet etdikden sonra ol Züleyhâ-yı pür-fitne Hacı Bayrâm’ın yanına gelüp “Âh cânım! Nedir bu sende olan çâr-ebrû ve âh nedir bu sende olan zekan-ı müşekkel, nedir ol kirpik-i müjgân-müjeler, nedir ol yed-i kudretle vesmeli ayn-ı gazâller, âh nedir ol la‘l-gûn münevver yüzler ve çeşm-i gazâl gözler” deyü Hacı’ya yakınlık etmek ister. Hacı Bayrâm-ı Velî âciz olup eydür: “Hatun bana sehl ârâm vir, def‘-i hâcet idelim” deyü bir ibrik alup bir köşede pinhân olup eydür: “İlâhî ve Mevlâyî, hâlim sana ma‘lûmdur. Beni huzûr-ı izzetinde yüzü karalardan eyleme. Dünyâda mezmûm halâyık olursam olayım. Beni bu kaşdan ve kirpikden ve şu ireb ü zekandan halâs edüp menfûr-çehre eyle” deyü ricâ itdikde bi- emrillâhi te’âlâ ol ân vech-i münevverinde mûydan bir eser kalmayup abdal kabağı gibi yüzü par par parlayup yüz bin hamd-ı İyzed ederek hatun yanına gelüp selâm verir. Hatun bunu bu eşkâlde görüp aklı perîşân olup azîzden nefret eder. “Bre câriyeler! Vurun şu nâ-mahrem gidiyi” deyü hâneden taşra kovup azîz hazretleri ol vartadan bu takrîb ile halâs olup âhirete eyle mutar- raş intikâl eylemişdir. Anınçün kızı evlâdlarından niçe çelebiler köse çehre melîhü’l-vech çele­bilerdir (Kurşun 1999: 225-226).

Diliçi Çevirisi:

(Evliya Çelebi, Seyahatnameden)

Ankara

Memleketin ileri gelenleri, vezirleri, âlimleri, salihleri, şeyhleri, seyitleri ve marifet sahibi safa dostları şairleri sınırsız ve benzersizdir. Gerçi Anadolu toprağında Türk vilayetlerinden sayı­lır ama Kuran-ı Kerim’i tertip eden, yazan, açıklayan, usulüne göre okuyan ve hadis ile meşgul olan büyük Kuran hafızları vardır. Ve gayet temiz, akıllı ve çabuk kavrayan, Kuran’ı ezberleyen

iki binden fazla küçük kız ve erkek hafızları vardır. İçlerinden binlerce Yazıcızade Muhammet Efendi’nin yazdığı Muhammediyye ve Tarikat-ı Muhammediyye kitabını ezberlemiş insanları; tarik-i Muhammedi’ye yönelmiş hâl sahibi, güzel ahlakı ile bilinen ermiş kişileri çoktur. Hatta erenlerden kabul edilen Abdurrahman Efendi; çar-darb yani bıyık, sakal, kaş ve kirpikten arın­mış, parlak yüzlü bir kişidir. Hacı Bayram-ı Veli muhteremin soyundandır. Hacı Bayram-ı Veli de Allah’ın emriyle sonradan ‘çâr-darb’ olmuştur. Duruma uygun (hikâye):

Menakıb-ı Hacı Bayram-ı Veli: Bir gün Hacı Bayram’a bir düzenbaz kadın: ‘Babamın ruhu için bize gelip büyük Kuran-ı Kerim’i oku.’ der. Bayram Veli’nin de gençlik zamanlarıymış. ‘Ne ola­cak? Davete icabet edeyim’ deyip düzenbaz kadının evine gidip Kur’an okuduktan sonra o Zü- leyha gibi fitneci kadın, Hacı Bayram’ın yanına gelip ‘Ah canım! Nedir bu sende olan kaşlar, ah nedir bu sende olan şekilli çene, nedir o kirpikler, nedir o kudret eliyle damgalı ahu gözler, ah nedir o yakut renkli parlak yüzler ve ahu gözüne benzeyen gözler?’ diye Hacı’ya yakınlaşmak is­ter. Hacı Bayram-ı Veli aciz duruma düşüp söyler: ‘Kadın, bana rahat ver, abdestimi bozayım’ diye bir ibrik alıp bir köşede gizlendikten sonra söyler: ‘Allah’ım, Mevla’m! Hâlim sana malum­dur. Beni, yüce huzurunda yüzü karalardan eyleme. Dünyada beğenilmeyen insanlardan olur­sam olayım. Beni bu kaştan, kirpikten, şu akıl ve çeneden kurtarıp nefret edilen yüz eyle’ diye rica ettiğinde Allah’ın emriyle o an parlak yüzünde kıldan bir eser kalmayıp abdal kabağı gibi yüzü pas parlak olur. Allah’a yüz bin defa şükrederek kadının yanına gelip selam verir. Kadın, Hacı Bayram Velî’yi bu şekilde görünce aklı karışıp muhteremden nefret eder. ‘Bre cariyeler! Vu­run şu namahrem gidiyi’ diye evden dışarı kovar. Muhterem hazretleri, o tehlikeden bu vesileyle kurtulup ahirete de bu tıraşlı hâliyle göçmüştür. Onun için kızının çocuklarından bazıları köse ve güzel yüzlü kişilerdir.

Evliya Çelebi’yi farklı yönleriyle tanımak istiyorsanız Çağının Sıradışı Yazarı Evliya Çelebi (Hazırlayan: Nuran Tezcan, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları) adlı kitabı okuyunuz.

Türk dili araştırmaları açısından Seyahatname’nin önemi nedir?

Kâtip Çelebi (1609-1657)

1609 yılında İstanbul’da doğmuştur. Hayatıyla ilgili bilgiler, kendi yazmış olduğu otobi­yografik eserlere dayanır. Asıl adı Mustafa’dır. Abdullah adlı, ilme meraklı ve dindar bir zatın oğludur. İlim çevrelerinde Kâtip Çelebi olarak bilinen müellife Divan-ı Hümayun mensupları Hacı Halife demişlerdir. Batı dünyasında da bu adıyla, Hacı Kalfa olarak şöh­ret bulmuştur.

Kâtip Çelebi ilk dinî bilgilerini babasının temin ettiği hocalardan alır. Ardından baba­sı vasıtasıyla “Anadolu Muhasebeciliği Kalemi”ne girerek kâtiplik mesleğiyle ilgili gerek­

li  bilgileri edinir.

Abaza İsyanı’nı bastırmak üzere yola çıkan orduya babasıyla birlikte katılarak Tercan ve Bağdat seferlerinde bulunur (1626). Bağdat Seferi’nin olumsuz sonuçlanması üzeri­ne geri dönmek zorunda kalan ordunun çektiği ve kendisinin de aynen yaşadığı sıkın­tılardan çok etkilenir. Sefer dönüşü Musul’a vardıklarında babasını kaybeder. Bir süre Diyarbakır’da kalan Kâtip Çelebi, babasının arkadaşlarından Mehmet Halife tarafından “Süvari Mukabelesi Kalemi”ne tayin edilir. Bu görevdeyken Erzurum muhasarasında bu­lunur. İstanbul’a dönünce Kadızade Mehmet Efendi’den ders alır. 1630’da Hüsrev Paşa’nın maiyetinde Hemedan ve Bağdat seferlerine katılır. Bu seferler sırasındaki gözlemlerini Ci- hannüma ve Fezleke adlı eserlerinde anlatır. Bizzat katıldığı Bağdat muhasarasını ve sava­şın safhalarını oldukça canlı bir şekilde tasvir eder.

Bu tecrübesinden sonra İstanbul’a dönen Kâtip Çelebi, derslerine devam etti­ği Kadızade’nin fikirlerinden çok etkilenir. Doğu seferine katılan Kâtip Çelebi ordunun

Halepe çekilmesinden yararlanarak hac farizasını yerine getirir. Ardından Diyarbakır’da kışlamakta olan orduya katılır. Kendisini tam anlamıyla ilme ve öğrenmeye verişi, 1635’teki Revan Seferi’nden sonradır.

Daha ziyade tarih ve biyografi türü eserleri okumayı seven Kâtip Çelebi, zengin bir akrabasının ölümü üzerine kendisine düşen mirasın önemli bir kısmını kitaplara harcar; geri kalanıyla da evini tamir ettirir ve evlenir. Devrin meşhur âlimlerinden Arec Mus­tafa Efendi, Abdullah Efendi, Keçi Mehmet Efendi, Vaiz Veli Efendi, Molla Veliyyüddin gibi hocaların derslerine devam eder. Ömrünün son yıllarını öğrenmeye, öğretmeye ve yazmaya adamıştır.

Coğrafyaya ve harita yapımına ilgi duyması, Girit Seferi (1645) dolayısıyla başlar. Mes­lekteki kıdeminden ötürü “halifelik”e terfi etmek istediyse de bu makam kendisine veril­memiştir. Bunun üzerine istifa ederek üç yıl, meslekten uzak ve münzevi bir hayat yaşa­yan müellifin sağlığı bozulunca tedavi yollarını öğrenmek için tıp ve şifa konulu kitaplar okur. 1648’de Takvimü’t-Tevarih adlı eserini tamamlayınca devrin şeyhülislamı Abdurra- him Efendi hak ettiği kıdemle beraber mesleğe tekrar dönmesini sağlar. Bu tarihten son­ra artan bir arzuyla eserler verir. Latince’den Türkçe’ye çeviriler yapar. 6 Ekim 1657 sabahı vefat ettiğinde Zeyrek Camii civarındaki kabristana gömülür.

Eserleri

Yirminin üzerinde eser veren Kâtip Çelebi’nin en önemli eserleri şunlardır.

Fezleke (Fezleketü’t-Tevarih): Tarih-i Kebîr olarak da nitelenen bu Arapça eser, kâinatın yaratılışından 1641 yılına kadar gelen genel bir tarih olup müellif hattıyla yazılmış tek nüs­hası Beyazıt Devlet Kütüphanesi’ndedir. 1592-1655 yılları arasındaki olayların anlatıldığı Türkçe Fezleke ise Arapça Fezleke’ye zeyil mahiyetindedir.

Keşfu’z-Zünun: Kâtip Çelebi’nin yirmi yıl gibi uzun bir sürede hazırladığı bibliyogra­fik eseridir. Arapça olarak kaleme alınan eser, Kâtip Çelebi’nin adını duyduğu veya biz­zat görüp incelediği binlerce kitap ve o kitapların yazarları hakkında bilgi veren ansiklo­pedik mahiyette bir eserdir. Kitap adlarına göre alfabetik bir sırayla düzenlenen eserde, ki­tapların dili, yazılış tarihi, konusu, müellifi, müellifin diğer eserleri gibi konularda bilgi­ler verilir. Kâtip Çelebi’nin bu eserinde, diğer kaynaklarda da tespit edilmiş olan Arapça kitaplardan ziyade Türkçe ve Farsça eserler üzerinde durmuş olması dikkat çekmektedir. Keşfu’z-Zünun’da on beş bine yakın kitap ve risale, on bin kadar müellif adı geçmekte, üç yüzü aşkın bilim dalı hakkında da bilgi verilmektedir. Keşfu’z-zünun’a çeşitli zamanlarda birçok zeyil yazılmış, muhtevası yeni bilgiler ışığında tamamlanmaya çalışılmıştır. İlk ilmî neşrini Gustav Leberecht Flügel, Latince tercümesiyle birlikte yedi cilt hâlinde gerçekleş­tirmiştir. Mısır ve İstanbul’da (1892) aynen basılan eserin diğer bilimsel neşri, M. Şerefet- tin Yaltkaya ve Kilisli Rifat Bilge tarafından mevcut yazma ve basma nüshalarla zeyiller gözden geçirilip müellif nüshasıyla karşılaştırılarak yapılmıştır (İstanbul 1971).

Cihannüma: Kâtip Çelebi, iki bölüm hâlinde hazırladığı bu coğrafya kitabının ilk bölümünü denizler, ırmaklar ve adalara, ikinci bölümünü karalara ayırmıştır. Mehmet Âşıkî’nin Menazilü’l-Avalim’ini esas alarak yazmaya başladığı eserinde Batılı kaynakla­rı da değerlendirmiş, İspanya, Mağrip (Kuzey Afrika), Avrupa içleri ve muhtelif Anadolu şehirlerini, hatta Batılı kaynaklara dayanarak Japonya ve bazı Uzak Doğu ülkelerini dahi anlatmıştır. Kâtip Çelebi esere bir dünya haritası ile yüz kadar muhtelif harita eklemiştir. Muhtelif yazmaları olan ve müellifin ölümü nedeniyle tamamlanamayan eser 1732’de İb­rahim Müteferrika tarafından basılmıştır.

Tuhfetü’l-Kibar fi Esfari’l-Bihar: 1645’te başlayan ve yıllarca süren Girit Seferi dola­yısıyla, Osmanlı’nın ilk devirlerinden 1656 yılına kadar deniz savaşlarının anlatıldığı bir eserdir. Özellikle Girit Savaşı’nda yapılan hataları ve yenilgi sebeplerini ortaya koyması açısından çok önemlidir. Yazar, hatalardan kurtuluş yollarını eserinin sonunda kırk tavsi­ye hâlinde toplamıştır. Osmanlı denizcilik tarihi için önemli bir kaynak olan eser çok ilgi çekmiş ve 1729 senesinde Müteferrika Matbaası’nda basılmıştır. Tuhfetul-Kibar, İngiliz­ce ve Fransızcaya da çevrilmiştir. Orhan Şaik Gökyay tarafından sadeleştirilip notlar ilave edilerek yayımlanmıştır (Kâtip Çelebi 2007)

Mizanül’Hakk fî İhtiyari’l-Ehakk: İslam dünyasında uzun zaman gündem oluşturan bazı güncel konuların tartışılmasına son vermek amacıyla yazılmış bir eserdir. Kâtip Çele­bi, 1656 yılında kaleme aldığı bu kitabında konulara akılcı, faydacı ve uzlaştırmacı bir ta­vırla yaklaşır. Yazar, eserinin sonunda kendi hakkında da bazı bilgilere yer verir. Eski ya­zıyla üç kez basılan (1864, 1869, 1888) eser, İngilizceye de çevrilmiştir. Son olarak Orhan Şaik Gökyay ve Süleyman Uludağ tarafından sadeleştirilerek yayımlanmıştır. (Kâtip Çe­lebi 2008).

ÖRNEK 7

(Kâtip Çelebi, Cihannüma’dan)

Buhara

Toksan yedi buçuk derece tûl, otuz buçuk arzda bâğı, bâğçesi vâfir, nevâhî ve karyeleri ma‘mûr, düz yerde Sogod, Semerkand garbîsinde bir şehr-i meşhûr ve bender-i ma‘mûrdur. Lügat-ı Mugânda: Mecma‘-ı ilm ma‘nâsına ‘buhâr’ lafzından müştak idüğü Habîbü’s-Siyer’de mestûrdur. Selefde ismi: ‘Mahles’ idi. Bir kimse köhendûzundan çıkup etrâfa baksa her tarafında göz erimi bir sebzezâr görür. Gâyet latîf yerdür. Cümle sahrâsı bir bisât-ı sebz gibi döşenmişdür. Miyân-ı sebzezârda yer yer latîf kasrlar ve binâlar vardur. Katı âlî vü bî-nazîr yapılmışdur. Zikr olu­nan binâlar bu yer buhârlarının mahâretine delâlet ider. Sâmâniyân binâsı azîm hısnı ve bî- nazîr esvâk u cevâmi‘i ve sûrunun yedi dervâzesi vardur. Ve ekser-i nevâhîsi cevânibinde dîvâr-ı Buhâra dâhilindedür. Ve hâyıt-ı mezbûr tûlen ve arzan on iki fersah yeri ihâta ider. İçinde kat‘â tağ u beyâbân yok. Cümle karyeler ve mezâri‘ ve bâğ u büstândur. Tavâfiz ve Toruk ve Fergane-i Süflâ ve Bûm ve Rûstakâ ve Hıstıvân ve Firâvân-ı Süflâ ve Firâvân-ı Ulyâ ve Erivan gibi her biri birer nâhiyedür. Hâricinde dahi bir nice nevâhî vardur ki her birine enhârdan harklar ke- silüp sular akıtmışlardur. Rûstâ-yı Germine ve Menâmıs ve Fergane-i Ulyâ ve Rustak Arakid nâhiyeleri gibi. Soğod Semerkand’ın suları Buhârâ’ya gelüp amûdî şehir içinden geçüp değir­menlerini döndürür. Ve mezra‘alarını saky ider. Cümle bâğ ve bâğçesi nehir üzerin dedür. Andan geçüp Bikende ve Ceyhun’a gider. Andan gayri müte‘addid enhârı vardur. Rûd-ı Büzürg, Rûd-ı Nevkend, Rûd-ı Mâkihân, Cûybâr-ı Ârız, Rûd-ı Nev-bahârî gibi ve Rûd-ı Soğod amûdından nice enhâr ayrılup karyelere gider (Ayan vd. 1987: 379).

Diliçi Çevirisi:

(Kâtip Çelebi, Cihannüma’dan)

Buhara

Doksan yedi buçuk derece boylam, otuz buçuk enlemlerinde bağı bahçesi çok, nahiye ve köyleri bayındır, düz yerde Sogod, Semerkant batısında meşhur bir şehir ve bayındır bir ticaret yeridir. Mugan sözlüğünde: ‘ilim meclisi’ anlamına ‘buhar’ kelimesiyle aynı kökten türediği Habibü’s- Siyerde gizlidir (kayıtlıdır). Geçmişte ismi ‘Mahles’ idi. Bir kimse eski yerinden çıkıp etrafa bak­sa her tarafında göz alabildiğine yeşillik görünür. Çok hoş yerdir. Bütün kırları yeşil bir yay­gı gibi döşenmiştir. Yeşilliklerin arasında yer yer güzel köşkler ve binalar vardır. Çok yüksek ve benzersiz yapılmıştır. Sözü edilen binalar buranın ‘buharlarının yeteneğini gösterir. Samanî bi­naları, yüksek kalesi, eşsiz sokakları, camileri ve surunun yedi kale kapısı vardır. Ve çoğu bel­delerinin dört yanı Buhara diyarının içindedir. Ve adı geçen çevrili yer enlem ve boylam olarak on iki fersah yeri kaplar. İçinde kesinlikle dağ ve çöl yok(tur). Hepsi köy, tarla, bağ ve bostandır. Tavafız, Toruk, Fergane-i Süfla, Bum, Rustaka, Hıstıvan, Firavan-ı Süfla, Firavan-ı Ulya ve Eri­van gibi her biri birer beldedir. Dışında da bir sürü belde vardır ki, her birine nehirlerden ark-

 

lar açıp sular akıtmışlardır. Rusta-yı Germine, Menamıs, Fergane-i Ulya ve Rustak Arakid bel­deleri gibi. Soğod Semerkant’ın suları Buhara’ya gelip dikey olarak şehrin içinden geçip değir­menlerini döndürür. Ve tarlalarını sular. Oradan geçip Bikende ve Ceyhun’a gider. Bundan baş­ka sayısız nehirleri vardır. Rud-ı Büzürg, Rud-ı Nevkend, Rud-ı Makihan, Cuybar-ı Ârız, Rud-ı Nev-baharî gibi ve Rud-ı Soğod nehrinden dikey olarak birçok nehir ayrılıp köylere gider.

Kâtip Çelebi’yi daha yakından tanımak için Bilal Yurtoğlu’nun Kâtip Çelebi (Atatürk Kültür KİTAP Merkezi Yayınları, Ankara 2009), adlı eserini okuyunuz.                                                                                                                                     ^--------------------------


 

Özet

Osmanlı nesir dilinin XVII. yüzyıldaki tarihsel gelişimini açıklayabilmek,

XVII. yüzyılda, inşa örneği denilen estetik nesir tar­zı en yüksek düzeye ulaşır. Sanatlı nesir, estetik nesir, ağdalı nesir ve üslub-ı âlî diye nitelendirilen bu yük­sek estetik üslupta söz varlığının yaklaşık dörtte üçü Arapça ve Farsça kelimelere dayanır. Öyle ki beş, altı hatta daha çok kelimeden oluşan uzun Farsça zincir­leme tamlamalar yaygın biçimde kullanılır. Secinin de önemli bir ses unsuru olarak kullanıldığı bu üslupta ahenk hep ön plandadır. Aliterasyon, asonans, cinas gibi imkânlarla ses güzelliğini arayan sanatkâr, me­caz, istiare, telmih başta olmak üzere edebî sanatların hemen her türüyle ifade gücünü artırmak, ayet ve ha­dis iktibaslarıyla ilmî derinlik ve ruhaniyeti yakalamak gayreti içindedir. Ağdalı nesri tercih eden sanatkârlar eserlerini yeri gelince bazen kendi şiirlerinden, bazen bir başka şairin şiirlerinden alıntılarla süslerler.

Bu tarzı benimseyen münşilerin çoğu kâtiplik mesle­ğine mensuptur. Şair için divan tertip etmek ne kadar önemliyse münşi için de münşeat mecmuası aynı de­ğerdedir. Münşeat mecmualarında mektup yazımının da bütün kuralları örnekleriyle birlikte gösterilir. Os­manlı nesir dilinin ağdalı bir hâle gelmesinde bu mün­şeat mecmularının ve resmî yazışmaların payı vardır.

XVII. yüzyıl nesir türlerini ve yazarlarını tanıyabilmek, XVII. yüzyıl, nesir türleri ve mensur eserler bakımın­dan şiirdeki genel görünümle benzerlik gösterir. Bi­yografi ağırlıklı şair tezkirelerinin yerini bu yüzyıl­da Zübdetul-Eşar’la başlayan antoloji tipi tezkire tarzı alır. Biyografi alanında Nevizade Atayî’nin Hadayıku’l- Hakayık adlı Şakayık zeyli dikkati çeker. Kanunîden IV. Murat zamanına kadar yetişen bin civarında bilgin ve şeyhin biyografisini içerir. Kâtip Çelebi’nin Arapça yazdığı Keşfu’z-Zünun ve Süllemü’l-Vusul gibi eserler ise Türkçe biyografi kitaplarına kaynaklık ettikleri için önemlidir. Baldırzade Selisî’nin yazdığı Ravza-i Evliya da bu asrın biyografi eserlerindendir.

Bu yüzyıl nesir edebiyatının asıl zenginliği tarih ala­nındaki eserlerde görülür. İbrahim Peçevî, Naima, Kâtip Çelebi, Solakzade Mehmet Hemdemî ve Silah­tar Mehmet Ağa Osmanlı tarihçiliğinin XVII. yüzyıl­da yetiştirdiği en önemli yazarlardır. İbrahim Peçevî, Kanunî devri başlarından IV. Murat’ın ölümüne ka­dar gerçekleşen olayları anlattığı Tarih-i- Peçevî adlı eserinde devrinde yetişen devlet adamları, bilginler,

şeyhler ve askerî sınıftan kimselerin biyografilerine yer verir. İlk Osmanlı vakanüvisi olan Naima, Tarih-i Naima’sında, türünün diğer örneklerinin çoğunda uyulan yöntemi izleyerek her padişahın döneminin anlatıldığı bölümün sonunda o devirde yetişen vezir­ler, bilginler ve şeyhlerin biyografilerine yer verir. Na- ima Tarihi, içeriği kadar dil ve üslubu bakımından da kayda değer bir eserdir. Dönemin genel eğiliminin dı­şına çıkarak eserini daha açık, sade ve anlaşılır bir dil­le kaleme almıştır.

Genel tarihlerden farklı olarak sadece bir kuşatma veya seferi yahut bir kumandanın sefer veya savaşla­rını ele alan gazavatnameler daha çok, Tiryaki Hasan Paşa, Kuyucu Murat Paşa ve IV Murat etrafında yo­ğunlaşır. Ahmet bin Osman’ın Menakıb-ı Tiryaki Ha­san Paşa ve Faizî’nin Hasenat-ı Hasanı bu yüzyılın ilk gazavatnameleridir. Vasıtî’nin Sadrazam Kuyucu Murat Paşa’nın Ungurus ve Bağdat seferlerini anlatan Telhisat’ı, Karaçelebizade Abdülaziz’in, IV. Murat’ın Revan, Tebriz ve Bağdat seferlerini anlattığı Zaferna- me ve Tarih-i Feth-i Revan ve Bağdad’ı bu dönemin kayda değer gazavatnameleridir.

Abdurahman Hıbrî’nin Defter-i Ahbar adlı tarihinin yanı sıra Edirne’yi tarihi, mimarisi, coğrafi yapısı, bil­ginleri, devlet adamları ve şairleriyle etraflı bir şekilde anlattığı Enisü’l-Müsamirini de bir şehir tarihi olarak bu yüzyılda yazılan önemli eserlerdendir.

XVII. yüzyılın önemli mensur eserlerinden biri de Risale-i Koçi Beydir. Eser, devlet işlerindeki bozul­maların kaynakları ve örnekleriyle anlatıldığı layiha­lardan (raporlar) oluşmaktadır. Koçi Bey’in bu eseri, hem dil ve üslup hem de toplumsal tarih araştırmala­rı açısından önemlidir.

XVII. yüzyıl nesrinin belirleyici özelliğini yansıtan münşeat mecmualarının en bilineni Veysî’ye aittir. Veysî, çeşitli devlet adamlarına türlü vesilelerle yazdı­ğı tebrikleri, istidanameleri (dilekçe) ve kimi dostla­rıyla mektuplaşmalarını Münşeat adı altında bir araya getirmiştir. XVII. yüzyılın en önde gelen şairlerinden Nabî de Münşeat Mecmuası sahibidir. Nabî’nin hayatı boyunca yazdığı tebrik, teşekkür, arîza (bir istek, talep bildiren mektup) konulu çeşitli mektuplarından olu­şan bir mecmuadır. Dönemin sadrazamlarına, vezir­lerine, onların kethüda ve yakınlarına, valilere, bilgin­lere ve diğer kimselere yazılan mektupların her biri estetik nesrin en güzel ve en akıcı örnekleri arasın­da saylır. Ayrıca şairin hayatı hakkında pek çok bilgiyi
barındırması bakımdan da belge değeri taşır. Bu dö­nemde Okçuzade Mehmet Şahî, Divan-ı Hümayunda çalışırken yazdığı mektupların suretlerini bir Münşe­at Mecmuasında toplamıştır. Süheylî mahlasıyla şi­irler söyleyen Ahmet Hemdemî Çelebi de başkaları­nın yazdığı mektup örneklerini derleyerek bir münşe­at hazırlamıştır.

XVII. yüzyılda gezi türünün en güzel örneği verilir. Seyahat edebiyatı denince akla ilk gelen eser şüphesiz ki Evliya Çelebinin ünlü eseridir. Eserin asıl ve tam adı Tarih-i Seyyah Evliya Çelebidir. Çelebinin Kırk yıldan fazla bir süre boyunca, başta Osmanlı coğraf­yasının tamamına yakın kısmı olmak üzere pek çok ülkeyi dolaşarak yazdığı on ciltlik bu muazzam eser, sadece Türk gezi edebiyatının değil, bütün Türk nes­rinin en önemli eserleri arasında sayılır. XVII. yüz­yılın önemli seyahatnamelerinden biri de Nabî’nin hac hatıralarını estetik bir üslupla anlattığı Tuhfetü’l- Harameyn’idir. Nabî bu eserinde hac yolculuğuna na­sıl başladığından, konakladığı menzillere kadar gör­düğü yerleri tarihî, coğrafi ve sosyo-kültürel özellik­leriyle beraber ayrıntılı biçimde anlatmış, seyahati es­nasında başından geçen olaylara da yer vermiştir. XVII. yüzyılda konusunu gündelik hayattan alan sur­name ve sefaretname örnekleri verilir. Bu yüzyılın tek mensur surnamesi, Abdî’nin Surname-i Muham- med bin İbrahim Han veya Vakayiname-i Sur-ı Hüma­yun gibi farklı isimler verilmiş olan eseridir. Eserde IV. Mehmet'in şehzadeleri Mustafa ve Ahmet için ya­pılan sünnet düğünü ile kızı Hatice Sultanın düğünü birlikte anlatılmaktadır. İlk defa bu yüzyılda sefaret­name örneği verilir. Kara Mehmet Paşa, 1665 yılında sefir (elçi) olarak Avusturya’ya gidişinde yaşadıklarını Viyana Sefaretnamesi’inde ayrıntılı olarak anlatır. XVII. yüzyıl nesrinin bir başka zenginliği de Mevlana’nın Mesnevisine yazılan şerhler konusun­da görülür. Ankaralı İsmail Rusuhî’nin Fatihü’l-Ebyat adlı şerhiyle Sarı Abdullah’ın Cevahir-i Bevahir-i Mes­nevi adlı eseri ilgi çeken Mesnevi şerhleridir.

Kefeli Hüseyin’in mensur biyografilerden ve tefeül (fal bakma) hikâyelerinden oluşan Razname’si ile Süheylî Ahmet Çelebi’nin anlattığı mensur hikâyeleri içeren Acaibü’l-Mesair ve Garaibü’n-Nevadiri de XVII. yüz­yıl Osmanlı nesrinin önemli eserleridir.

P

XVII. yüzyıl nesri üzerine genel değerlendirmeler yapabilmek,

Bu yüzyıl nesrinin genel özelliği olarak estetik ne­sir üslubu öne çıksa da farklı üslup düzeylerinde ve türlerde de eserler verildiği görülür. Bunun en tipik örneği, sadece devrinin değil, bütün Türk edebiyatı­nın mensur eserleri arasında müstesna bir yeri olan Seyahatname’dir.

  1. yüzyıl şiirindeki yenilik arayışları nesirde de görülür. Öncülüğünü Nergisî ve Veysî’nin yaptığı bazı yazarlar, anlatılandan çok, nasıl anlatıldığını önem­seyen bir yolu seçmişlerdir. Bir nevi sanat gösterisi­ne dönüşen bu nesir dili, dönemin Nabî gibi bazı ünlü şairlerince de benimsenir. Fakat bu üslubu tercih eden yazarların bütün eserlerinde aynı tutumu görmek mümkün değildir. Hatta bir eserin değişik bölümle­rinde farklı üslup ve dil düzeyinin tercih edildiği gö­rülür. Bu farklılığı belirleyen genellikle içerik, yani o bölümde işlenen konudur. Nitekim bu yüzyılın nesir alanındaki “Çelebi” unvanlı iki yazarı, Evliya ve Kâtip Çelebi, eserlerinde farklı bir yolu izlemişlerdir. Evliya Çelebi, Avrupa içlerinden Kuzey Afrika’ya, Kırım’dan Arap yarımadasına kadar eski dünyanın neredeyse bütün ülkelerinde görüp yaşadıklarını ve izlenimle­rini kaydeder. Evliya Çelebi bir tek Seyahatname’siyle dünyayı gözler önüne sererken Kâtip Çelebi bazıları Arapça olan tarih, coğrafya ve bibliyografya konula­rında yazdığı yirmi civarındaki eseriyle Osmanlı kül­tür ve bilim hayatıyla okurlarını tanıştırır.

Kendimizi Sınayalım

  1. 1.     Aşağıdaki kelimelerden hangisi “sanatlı nesir” anlamın­da kullanılan bir terimdir?
    1. Nasir
    2. İnşa
    3. Münşi
    4. Eser
    5. Münşeat
    6. 2.     Aşağıdakilerden hangisi mensur türlerden değildir?
      1. Şerh
      2. Tarih
      3. Biyografi
      4. Sefaretname
      5. Divan
      6. 3.      Aşağıdakilerden hangisi bir eserin üslubunu belirleyen temel özelliklerden sayılamaz?
        1. Arapça - Farsça kelimelerin oranı
        2. Uzun tamlamaların kullanılması
        3. Seciler
        4. Eserin adı
        5. Mecaz, kinaye ve telmih gibi söz sanatlarının varlığı
          1. 4.      Hıbrî’nin Enisü’l-Müsamirin adlı eseri için aşağıdakiler- den hangisi söylenemez?
            1. Bursa’yı ve Bursa’da yetişen ünlüleri anlatır.
            2. Bir şehir tarihidir.
            3. Bazı önemli kişilerin biyografilerini de ihtiva eder.
              1. Bir tarih eseridir.
              2. On dört bölüm hâlinde yazılmıştır.
      7. 5.     Hac seyahatnamelerinin en güzeli olarak tanımlanan Tuhfetü’l-Harameyn kimin eseridir?
        1. Veysî
        2. Nefî
        3. Nabî
        4. Nergisî
        5. Koçi Bey
      8. 6.      Aşağıdaki türlerden hangisinin ilk örneği XVII. yüzyılda verilmiştir?
        1. Gazavatname
        2. Tezkire
        3. Tarih
        4. Münşeat
        5. Sefaretname
      9. 7.      Veysî ve Nergisî ile onların yolunu izleyen münşilerin ağ­dalı bir dili tercih etmelerinin gerekçesi aşağıdakilerden han­gisi olamaz?
        1. Yazdıklarını halkın anlamasını istememeleri
        2. Edindikleri eğitim ve kültürel birikimi eserlerine yansıtmak istemeleri
        3. Asıl amaçlarının “öğreticilik” değil, sanat yapmak olması
          1. Hitap ettikleri kitlenin büyük oranda yazdıklarını anlayabilecek kültür düzeyine sahip olması
          2. Sanat ve ifade kabiliyetlerini ispatlama gayreti
            1. 8.      Evliya Çelebi, seyahat merakını ve seyahatlere çıkış sebe­bini hangi olaya bağlar?
              1. Babasının bir sohbet esnasında bütün dünyayı gezip görmesini tavsiye etmesine
              2. Rüyasında gördüğü Hz. Peygamber’den şefaat yerine “seyahat” istemesine
              3. Devlet adamlarının her gittikleri yere kendisini de çağırmalarına
              4. IV. Murat’ın bütün ülkeleri gezip kendisine rapor sunmasını istemesine
              5. Medrese hocasının nasihatlerine uymasına
      10. 9.      Evliya Çelebi Seyahatnamesi için aşağıdakilerden hangi­si doğrudur?
        1. Eserin Arapça ve Farsça kelimeler ve uzun tamlama­larla dolu külfetli bir dili vardır.
        2. Seyahatname bugüne kadar tam metin olarak basıl- mamıştır.
        3. Seyahatname’de İspanya’dan Çin’e kadar bütün “eski dünya” anlatılır.
        4. Seyahatname’de yazarı hakkında bilgilere rastlamak mümkün değildir.
        5. Eserin yer yer okuyucuyu güldüren mübalağalı bir anlatım tarzı vardır.
      11. 10.    Kâtip Çelebi’nin on beş bine yakın eserden ve bu eserle­rin müelliflerinden bahseden eserinin adı nedir?
        1. Ravzatü’l-Ebrar
        2. Süllemü’l-Vüsul
        3. Keşfu’z-Zünun
        4. Devhatü’l-Küttab
        5. Esmaü’l-Müellifin

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı

1. b Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. e Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden gözden

geçiriniz.

  1. d Yanıtınız yanlış ise “Giriş” konusunu yeniden gözden

geçiriniz.

  1. a Yanıtınız yanlış ise “Mensur Türler/Tarihler” ko­

nusunu yeniden gözden geçiriniz.

  1. c Yanıtınız yanlış ise “Mensur Türler/Seyahatnameler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
  2. e Yanıtınız yanlış ise “Mensur Türler/Sefaretnameler” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
  3. a Yanıtınız yanlış ise “Estetik Nesrin İki Önemli Tem­silcisi: Veysî ve Nergisî” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
  4. b Yanıtınız yanlış ise “XVII. Yüzyılda İki Çelebi: Evli­ya Çelebi-Kâtip Çelebi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
  5. e Yanıtınız yanlış ise “XVII. Yüzyılda İki Çelebi: Evli­

ya Çelebi-Kâtip Çelebi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

10. c Yanıtınız yanlış ise “XVII. Yüzyılda İki Çelebi: Evli­

ya Çelebi-Kâtip Çelebi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde 1

“Antoloji tipi” olarak nitelendirilen şair tezkirelerinin en önemli özelliği şudur: Şair biyografileri oldukça kısa, şiir ör­nekleri ise fazladır. Bu tip tezkirelerde bir şairin sadece asıl adı veya sadece eserleri zikredilip şiir örneklerine geçilir. An­toloji tipi tezkirelerin ilk örneği olan Zübdetü’l-Eş'ar ve ona yazılan zeyiller çok kısa cümleler ihtiva ettikleri için nesir sa­hasının kayda değer örnekleri sayılamazlar.

Sıra Sizde 2

Tarih kitaplarının pek çoğu padişahların hükümranlık dö­nemlerine göre düzenlenmiştir. Bir padişahın döneminde gelişen olaylar (devlet işleyişi, savaş ve barışlar) anlatıldıktan sonra söz konusu dönemde yetişen önemli devlet adamları, bilim adamları ve şeyhlerin hayatları hakkında da bilgi ve­rilir. Bilgin ve şeyh olarak tanınan bazı kişiler aynı zaman­da şair olabilirler. Bazı tarihlerde ayrı bir bölüm hâlinde şair biyografilerine yer verilir. XVI. yüzyıl şair ve yazarlarından Gelibolulu Âlî’nin Künhü’l-Ahbar’ı bunun tipik bir örneğidir.

Sıra Sizde 3

İki paragraftan oluşan bu metin, sade bir dille yazılmıştır. Folklorik üslup özellikleri taşır. Metinde “yakın” anlamı­na gelen “karîb” kelimesinden başka bugün için dahi bilin­meyen bir kelime yoktur. “Karındaş (kardeş), katı (çok), ki- mesne (kimse) gibi tanımama ihtimalimiz olan kelimeler de Türkçe olup bugün ya farklı şekilde ya da farklı anlamda kul­landığımız kelimelerdir. Ancak bunlar devrinin yaşayan ke­limeleriydi. Farsça kurala göre yapılan tamlama da hiç kulla­nılmamıştır. Yazar, ara sıra seci sanatına başvurmuştur ama bu secileri bile Türkçe kelimelerle yapmıştır. Bütün bunlar folklorik üslubun özellikleridir.

Sıra Sizde 4

Seyahatname, konuşma dilini çok güzel örneklerle bize akta­ran bir eserdir. Bugün kullanılmayan pek çok Türkçe kelime, deyim ve terimi Seyahatname’de bulabiliriz. Evliya Çelebi’nin dili, anlatılan yerlerin durumuna, tasvir edilen kişinin nite­liklerine, özellikle de yararlandığı kaynaklara göre değişken­lik gösteren bir yapıya sahiptir. Yazarın fütüvvetnamelerden, menakıbnamelerden ve diğer kaynaklardan yaptığı alıntıları eserin asıl dil ve üslubuyla karıştırmamak gerekir. Çelebi’nin orijinal dil ve üslubunu; kişisel gözlemlerini, sohbet ve anıla­rını aktardığı kısımlarda görürüz. Dil, buralarda daha sami­mi ve doğaldır. Yer yer konuşma diline yaklaşan, mizahi ve abartılı anlatım tarzı onun üslup özelliklerinin esasını oluş­turur. Mizacından gelen eğlendirme ve güldürme arzusu, son derece zengin kelime kadrosuyla birleşerek Seyahatname’ye edebî değer kazandırır.

Yararlanılan Kaynaklar

Açıkgöz, N. (2004). “Orta Klasik Dönem Nesir”, Türk Dün­yası Edebiyat Tarihi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Ya­yınları, V, s. 315-442.

Arslan, M. (2011). Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri 4-5. İstanbul: Çamlıca Basım Yayınları.

Ayan, H. vd. (1987). “XVII. Yüzyıl Divan Nazım ve Nesri”, Bü­yük Türk Klasikleri. C. 5, İstanbul: Ötüken-Söğüt Yayınları.

Coşkun, M. (2002). Manzum ve Mensur Osmanlı Hac Seya­hatnameleri ve Nabî’nin Tuhfetü’l-Haremeyn’i. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.

Çaldak, S. (2010). NergisîveNihalistânı. İstanbul: Kesit Yayınları.

Gökyay, O. Ş. (2002), “Kâtip Çelebi”, İslam Ansiklopedisi. İs­tanbul: TDV Yayınları.

İz, F. (1996). Eski Türk Edebiyatında Nesir. İkinci Baskı, An­kara: Akçağ Yayınları.

Kocatürk, V. M. (1970). Büyük Türk Edebiyatı Tarihi. Anka­ra: Edebiyat Yayınevi.

Kurşun, Z., Kahraman, S.A., Dağlı, Y. (1999). Evliya Çelebi Seyahatnamesi, C.2, İstanbul: Yapı Kredi Yayınlar.

Kurt, Y. (1994). Göriceli Koçi Bey, Koçi Bey Risalesi. Ankara: Ecdad Yayınları.

Okuyucu, C., Kartal, A., Köksal, M. F. (2009). Klasik Dönem Osmanlı Nesri. İstanbul: Kriter Yayınları.

Selçuk, B. (2009). “Nergisî’nin Meşakku’l-Uşşak’ında Osmanlı Toplum Hayatından Yansımalar”, Bilig. 49 (Bahar), s. 161-176.

Unat, F. R. (1992). Osmanlı Sefirleri ve Sefaretnameleri. Anka­ra: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Woodhead, C. (2006). “Estetik Nesir”, Türk Edebiyatı Tarihi. Editörler: Talat Halman vd., Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Yılmaz, N. (1998). “Hâbname-i Veysî”, Bir Dergisi. (9-10), s. 651-669.

Başvurulabilecek Kaynaklar

Aynur, H. vd. (2010). Nesrin İnşâsı: Düzyazıda Dil, Üslup ve Türler - Eski Türk Edebiyatı Çalışmaları V. İstanbul: Tur- kuaz Yayınları.

Dankoff, R. (2004). Evliya Çelebi Seyahatnamesi Okuma Söz­lüğü. Çeviren: Semih Tezcan, Türk Dilleri Araştırmaları Dizisi: 37, İstanbul: Kitap Matbaası.

Dankoff, R. (2006). “Bir Edebiyat Anıtı: Evliya Çelebi Seya­hatnamesi”, Türk Edebiyatı Tarihi. Editörler: Talat Hal- man vd., İstanbul: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.

Gökyay, O. Ş. (1985). Kâtip Çelebi; Hayatı, Şahsiyeti, Eserleri. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.

Gökyay, O. Ş. (1997). Kâtip Çelebiden Seçmeler. İstanbul: Mil­li Eğitim Bakanlığı Yayınları.

İsen, M. vd. (2006). Eski Türk Edebiyatı El Kitabı. 4. Baskı, Ankara: Grafiker Yayınları.

Kâtip Çelebi (2007). Deniz Savaşları Hakkında Büyükle­re Armağan-Tuhfetü’l-Kibar fi Esfari’l-Bihar. Hazırlayan: Orhan Şaik Gökyay, İstanbul: Kabalcı Yayınları.

Kâtip Çelebi (2008). Mizanü’l-Hakk fi İhtiyari’l-Ehakk. Ha­zırlayan: Orhan Şaik Gökyay-Süleyman Uludağ, İstan­bul: Kabalcı Yayınları.

Şentürk, A.A.-Kartal, A. (2004). Üniversiteler İçin Eski Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Dergâh Yayınları.

Tezcan, N. (2009). “Seyahatname”, İslâm Ansiklopedisi. İstan­bul: TDV Yayınları.

Yurtoğlu, B. (2009). Kâtip Çelebi. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.

 

Sözlükleri kullanarak Şeyhülislam Yahya’nın şu gazelinin diliçi çevirisini yapınız.

5.   Aşağıdaki şairlerden hangisi Şeyhülislam Yahya’ya kaside sunmamıştır?

  1. Nevizade Atayî
  2. Nabî
  3. Nailî
  4. Nergisî
  5. Cevrî

IV. Murat’ın Nefî’ye karşı tutumunu Osmanlı toplumundaki siyaset ve sanat ilişkisi açısın­dan değerlendiriniz.

ÖRNEK 2(Gazel)                                         __

jA-dl^j j «A 0il) «A ^AS «A

jA-S'i.* ^—l^ ^J^l—                                   JA

4ji «^«¿1 'Aİ jl> Oj^j' j'A.i ^¿i j

JSjS jA-SLs^)' jijUi

j ûl^ oA^Jjj ûj^ljl ^"l—jS j^-4 ji oAJi JijS jA-Sl) oA-;*« «^jjJjl

ji 00 4İİ^ olsİT olj 4S Ul jsjT jA-S'jj j ^ık 4^^ fc_sjısr^jj

^l— «J'i ¿LiSjT jS*' 4ji ^*¿3 4^SJİ

JSjS jA-Sl^) j) «A 0il) «A ^AS «A

Fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün fâ’ilâtün

1   Hem kadeh hem bâde hem bir şûh sâkîdür gönül Ehl-i aşkın hasılı sâhib-mezâkıdur gönül

Gönül, hem kadeh hem şarap hem de şuh bir sakidir; kısacası âşıkların zevk sahibi olanıdır.

Nefî şiirde ses unsuruna önem veren, dilin musikisini yakalayabilen şairlerdendir. Onun için Tanpınar Nefî ve Nedim için “ikisi de baştanbaşa ses ve edadır” der. İşte bu gö­nül redifli gazel de Nefî’nin ses unsurunu ön plana çıkarttığı şiirlerinden biridir. Onun için bu gazele çokça nazire yazılmıştır.

Beyitte bir işret meclisi anlatılmaktadır. “Ehl-i aşk”ın meclisinde bir âşık var, bir de gö­nül. Gönül, mecliste âşıktan başka bulunabilecek her şeyi ve herkesi simgeler. “Gönül”ün meclisteki fonksiyonları sıralanırken “hem” edatı art arda kullanılmaktadır. Bu ritmik yapı, “gönül”ün fonksiyonunu vurgulamak içindir.

2   Bir nefes dîdâr içün bin cân fedâ etsem nola

Nice demlerdür esîr-i iştiyâkidür gönül

(Sevgilinin) yüzünü bir an görebilmek için bin can feda etsem çok mu? Gönül ne zamandan beri (onun) aşkının tutsağıdır.



[1]       Sun sâgarı sâkî bana mestâne desünler Uslanmadı gitdi gör o divâne desünler

[2]        Varup gîsû vü zülf-i yârı biri birine katdın Yine bir fitne tahrîk eyledin ey bâd neylersin

Ey rüzgâr, gidip de sevgilinin saçlarını birbirine kattın! Yine bir fitneyi uyandırdın, böyle ne yapıyorsun?

Bahar sabahlarında hafif esen rüzgârın ilk işi sevgilinin saçlarına gitmektir. Ancak bu rüzgâr biraz haşindir, çünkü sevgilinin saçlarını birbirine katar. Rüzgârın bu beklenmedik hareketi büyük bir fitneyi doğurur. Bu yüzden şair çok endişeli bir edayla “Sen ne yaptığı-

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile