Çağdaş Türk Yazı Dilleri II- 1. Ünite Özeti - 4.6 out of 5 based on 29 votes

Kullanıcı Oyu: 5 / 5

Yıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkinYıldız etkin
 

UYGUR TÜRKÇESİ

«     Uygur adı ilk olarak Bilge Kağan yazıtında, Uygur ilteberinin adı vasıtasıyla geçmektedir

«     Uygur adına, Karabalgasun, Şine Usu, Tez II, Suci, İyme ve Şivet-Ulan yazıtlarında da rastlanmaktadır.

«     Çin kaynaklarında Uygur adı; Hui-hu, Hui- ho, Hoei-ho, Wei-ho, Wei-wu gibi şekillerde geçer

«     Uygur adı Tibetçe Ho-yo-hor şeklinde transkribe edilmiştir

«     Kaşgarlı Mahmut’un Dîvânü Lügâti’t-Türk’te belirttiğine göre; Zulkarneyn Uygur iline yaklaştığında, kendisine karşı koyan Türklerin kıyafetlerini ve savaşçılıktaki ustalıklarını görünce şaşırmış ve onlara “înân hōz hōrend” (başkasına muhtaç olmadan yaşarlar, avcılığı iyi bilirler) demiştir. Kaşgarlı, “hōz hōrend” sözünün “hozhor”a, sonra da “Uygur”a dönüştüğünü kaydetmiştir

«     Ebulgâzi Bahâdır Han, Şecere-i Türk’te Uygur adının, bunlara, Oğuz Kağan tarafından verildiğini ve kelimenin “itaat edici” anlamında olup, “uy-” kökünden geldiğini belirtmiştir.

«     Radloff, Kutadgu Bilig için yazdığı ön sözde, bir rivayete dayanarak, Uygur kelimesinin “birleşenler”, “işbirliği yapanlar” anlamını taşıdığını söylemektedir

«     Dr. Rıza Nur da Uygur kelimesinin Türkçede “yapışır, uyar” anlamına geldiğini, dolayısıyla kelimenin “birleşici, birleşen, uyuşan” anlamında olması gerektiğini kaydetmektedir

«     Bu görüşlerden başka, Bacot’a göre kelime “şahin gibi hızlı hücum eden, orman halkı” anlamındadır. Nemeth de kelimenin “takip etmek”ten türemiş olduğunu belirtmektedir.

«     Hamilton’a göre On Uygur adı da “On Müttefik” demektir

Uygur Türklerinin Tarihi Uygur Türkleri, çoğu Çin Halk Cumhuriyeti’nin Şincan Uygur Özerk Bölgesi’nde, yani Doğu Türkistan’da olmak üzere Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan, Afganistan, Pakistan ve Hindistan topraklarında yaşarlar

Uygur Türkçesi

«      Türk dili tarihi içerisinde önemli bir yeri olan Uygur Türkçesi, kendi içinde iki döneme ayrılır. Birincisi, ‘Eski Uygurca’ dediğimiz ve Göktürk yazı dilinden sonra eser vermeye başlayan tarihî dönemdir

«      İkincisi ise, XX. yüzyılda yeniden yazı dili olarak kullanılan ve ‘Yeni Uygurca’ dediğimiz dönemdir

«      Uygur Türkçesi, XV. yüzyıldan sonra Müşterek Orta Asya Türkçesi’nin tarihî mirasına bağlı olarak ortaya çıkan Çağatay Türkçesi’nin devamıdır. Günümüzde Yeni Uygur Türkçesi olarak adlandırılan bu Türk lehçesi tarihî gelişimi itibariyle Uygur, Karahanlı ve Çağatay Türkçesinin devamıdır

«      1930’lu yıllara kadar Çağatay Türkçesini yazı dili olarak kullanan Uygur Türkleri, bu tarihten sonra, edebî dillerini Urumçi ağzını esas alan “merkezi ağız grubu” üzerine oturtmuşlardır.

«      Ana hatlarıyla üç gruba ayrılan Uygur Türkçesinin ağızlarından ikisi Hoten ile Lopnor grubu ağızlarıdır.

«      XX. yüzyılın ilk çeyreğine kadar Arap alfabesini kullanmışlardır. 1930-1947 yılları arasında Latin alfabesini kullanmışlardır. 1947 yılından sonra ise Kiril alfabesini kullanmaya başlamışlardır.

«      Doğu Türkistan’da bugün bazı ilaveler yapılan ve fonetik ayrıntılara inilmiş Arap alfabesi kullanılmaktadır

Uygur Edebiyatı

  • X-XV. yüzyıllar arasında Budizm ve Maniheizmin Uygur Edebiyatında derin tesirleri olmuştur. Altun Yaruk, Nom Bitig, Maytrisimit gibi eserler bu dönemde verilmiştir.
  • 1827 mücadelesine katılan Nazugum adlı Uygur kadınının başına gelenleri ve Çin zulmüne karşı direnişini anlatan ‘Nazugum Destanı’dır
  • XIX. yüzyılın diğer önemli bir eseri, 30 bin mısradan fazla olan “Garibler Hekeyâtı” adlı eserdir
  • XIX. yüzyılda yaşayan ve Leyla vü Mecnûn, Vâmık u Azra, Rabia ve Saidin gibi on sekiz hikâyeden oluşan “Mühebbet Destanları” şairi Abdürrahim Nizari Uygur Edebiyatı’nın en ünlü şairidir
  • Aşk ve Hürriyet temalı gazeller yazan Mir Hasan Saburi, Şerh-i Şikeste Destanı’nı yazan Seyid Muhammed Kaşî, gazel ve destan şairi Turdı Garibi, Molla Şakir, Sadır Pehlivan, İsmail Bey Zinişan, Muhammed Sadık Kaşgarî, Kalender ve Gomnam bu dönemin ünlü yazar ve şairleridir
  • XX. yüzyıl Uygur Edebiyatı daha çok tarih yazıcılığı şeklinde ortaya çıkar.
  • Arzu Muhammed’in “Emir Ali”si, Umudî’nin “Ceng-name”si, Muhammed Alem’in “Tarih-i Kaşgar”ı, Molla Şakir’in “Zafername”si ve Musa Sayrami’nin “Tarih-i Hamidî”si bu eserlerden başlıcalarıdır
  • Uygur Türkleri Edebiyatı şehit sanatkârlarla doludur. Abdulhalik Uygur ve Lütfullah Muttalib gibi halk şairleri bunlardan ikisidir.
  • Abdulhalik Uygur’un “Zulumga Karşi”, “Açil”, “Oygan” , “Cehalet Buliki”  ve Lütfullah Muttalip’in de “Yıllarga Cavap” adlı eserleri ünlüdür.
  • Abdurrahim Ötkür, “İz” ve “Oyangan Zemin” adlı romanı kaleme almış ve Kutadgu Bilig’i manzum olarak Yeni Uygur Türkçesi’ne aktarmıştır
  • Seyfettin Azizî’nin “Sultan Satuk Buğra Han”, “Teñritag Bürkütü”  ve “Eslime”  adlı romanları ile Amannisahan adlı tiyatro eseri türlerinin başarılı örnekleridir
  • Zordun Sabir’in “İzdiniş”, Turdi Samsak’ın “Ahirettin Kelgenler”  ve Ferhat Cilân’ın “Mahmud Kaşgarî” adlı romanları önemlidir.

UYGUR TÜRKÇESİ GRAMERİ

Ünlüler

«      Uygur Türkçesinde toplam sekiz ünlü bulunmaktadır: “a, e, é, i, o, ö, u, ü

«      Uygur alfabesinde ı sesini gösteren bir harf yoktur. Bütün ı’lar i’leşmiş olduğundan, alfabede ı ve i harfleri tek bir işaretle gösterilir

Büyük Ünlü Uyumları

«      Uygur Türkçesinde büyük ünlü uyumu bazı istisnai durumlar dışında korunmuştur: menmençi, keltürüş, ümidlik vb.

«      Alıntı kelimelerde bu uyum pek sağlam değildir: alaqıler, tekebburluk, alimlar, klassiklik, layaqetlik, bankida

«      Uygur Türkçesinde büyük ünlü uyumunu bozan en önemli özellik ı ve i için tek harf kullanılmasıdır: béliqlarni, qolida

«      Uygur Türkçesinde bazı eklerin tek tip olması da büyük ünlü uyumunu bozar: Uyğurçe, Xenzuçe, közüñlar, kelseñlar

Küçük Ünlü Uyumu Uygur Türkçesinde küçük ünlü uyumu Türkiye Türkçesindeki kadar sağlam değildir.

«      Bununla birlikte, büyük oranda bu uyum görülür: qoydum, kördüm, quruluş, avazım, ünüm

«      Küçük ünlü uyumu alınma kelimelerde de bozulur.  kserokopiya, samolyot, telefon, polkovnik

«      Uygur Türkçesinde şahıs, iyelik, yükleme, tamlama ve görülen geçmiş zaman ekleri ile bazı yapım ekleri tek şekilli olduğundan bu uyum bozulur: kördi (gördü), öldi (öldü), yüzi közümni, qolumniñ, qaramtul

Uygur Türkçesinde Ünlülerle İlgili Özellikler

«      Birden fazla heceli kelimelerin son hecesinde bulunan a ve e sesleri, açık-orta hecede kaldıkları zaman i olur: başqisi, baliliri

«      Kapalı tek heceli kelimelerdeki a ve e ünlüleri, kelime ek aldığında açık hecede kalırsa é’ye döner: bérip<barip

«      Birden fazla heceli kelimelerin ilk hecesi açık ve ikinci hecesinde i ünlüsü varsa, ilk hece ünlüsü daralarak é olur: béliq

«      Arapça alıntı kelimelerde açık ve orta hecede bulunan a ve e ünlüleri daralarak i olur: çiset

Ünsüzler

«      Uygur Türkçesinde 24 ünsüz vardır. Bu ünsüzler şunlardır: b, c, ç, d, f, g, ğ, h, x, j, k, q, l, m, n, ñ, p, r, s, ş, t, v, y, z.

«      Türkiye Türkçesi yazı dilinde bulunmayan iki ünsüz daha vardır. x Türkiye Türkçesi ağızlarında rastlanan, gırtlaktan çıkan ‘hırıltılı h’dir. ñ ise yine Türkiye Türkçesi ağızlarında çok sık görülen damak n’sidir.

«      Türkiye Türkçesinde b ile başlayan bazı kelimelerin başındaki ses, Uygur Türkçesindem’dir: men , miñ

«      Türkiye Türkçesinde kelime başındaki bazı b’ler Uygur Türkçesinde p’dir: paqa

«      Türkiye Türkçesinde iç sesteki b ünsüzü, Uygur Türkçesinde v’dir: çivik

«      Uygur Türkçesine Arapça ve Farsçadan girmiş kelimelerdeki f ünsüzü p’ye dönüşmüştür: pelsepe

«      Türkiye Türkçesinde d ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler, Uygur Türkçesinde t ile başlar: tağ

«      Türkiye Türkçesinde Türkçe asıllı kelimelerde bulunan c sesi, Uygur Türkçesinde ç’dir: sekkizinçi

«      Türkiye Türkçesinde g ile başlayan Türkçe asıllı kelimeler, Uygur Türkçesinde k ile başlar: kel, kör

«      Kelime başındaki t’den sonra “iş, üş” sesleri gelirse t, ç’ye döner: tiş-çiş

«      İlk hecenin başındaki s’ler, hece sonunda ç bulunduğu zaman çoğunlukla ç’ye döner:çaç

«      Kelime başında veya kelime ortasındaki bazı q ünsüzleri x’ya döner: xoşna

«      11. Uygur Türkçesinde y ile başlayan kelimelerin j ile başlayan şekilleri de vardır. Bu iki şekil, özellikle ilk hecesi dar ünlülü kelimelerde görülür: jil-yil

Ünsüz Uyumu Büyük oranda uyulduğu görülür

«      Uygur Türkçesinde bazı eklerin bu uyuma uymadığı görülür: Uyğurçe, izçil, oquğuçi, tayçaq, yurtdaş, sekkizinçi, yol-çi

«      Alıntı kelimelerde ünsüz uyumu aranmaz: tetbiq, tesbih, müsbet, içtihat

Çokluk eki lar-ler,  İlgi hâli eki +niñ’dir, Yükleme eki +ni’dir, Yönelme hali eki +qa, +ke; tonlu ünsüzlerden sonra +ğa, +ge olur, Bulunma hali eki +dA; +tA ekleriyle yapılır. Ayrılma Hali eki +din, +tin ekleriyle yapılır. Eşitlik eki çe’dir.  Vasıta Eki “bilen” (ile) edatıyla yapılır.  Aitlik eki +ki’dir. Soru eki sadece yuvarlak ünlülü biçimiyle kullanılır.

 

Zaman ve Şekil Ekleri

 

 

ÖĞRENİLEN GEÇMİŞ ZAMAN Uygur Türkçesinde öğrenilen geçmiş zaman 2 şekilde yapılır.

1.Tip Öğrenilen Geçmiş Zaman: -ğan (-gen, -qan, -ken) eki ile yapılır

2.Tip Öğrenilen Geçmiş Zaman: Öğrenilen geçmiş zamanın ikinci tipi -p ekiyle ya-pılır

 GÖRÜLEN (BİLİNEN) GEÇMİŞ ZAMAN Görülen geçmiş zaman iki şekilde yapılır.

1.Tip Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: Birinci şekil -di, -dU, -ti, -tU, eki ile yapılır.

2.Tip Görülen (Bilinen) Geçmiş Zaman: Görülen geçmiş zamanın ikinci şekli, -ğan (gen, -qan, -ken) ekine iyelik eklerinin ilavesinden sonra “bar” kelimesinin getirilmesiy-le yapılır.

ŞİMDİKİ ZAMAN Uygur Türkçesinde şimdiki zaman iki şekilde yapılır.

1.Tip Şimdiki Zaman: Şimdiki zamanın birinci tipi -(i, u, ü)vati ekiyle yapılır

2.Tip Şimdiki Zaman: -maqta, -mekte ekiyle yapılır

GELECEK ZAMAN Gelecek zaman çekimi üç şekilde yapılır.

Tip Gelecek Zaman: Bu kip ünsüz ile biten fiillerden sonra -i(<-a, -e), ünlü ile biten fiillerden sonra ise -y getirilerek yapılır.

Tip Gelecek Zaman: İkinci tip gelecek zaman -idiğan/-ydiğan ekiyle ifade edilir

Tip Gelecek Zaman: Üçüncü tip gelecek zaman çekimi ise -ğu/-gü; -qu/-kü sıfat-fiil ekinden sonra iyelik eklerinin getirilmesiyle yapılır.

 

GENİŞ ZAMAN ünsüzle biten fiillerde -Ar ekiyle, ünlüyle biten fiillerde -r ekiyle yapılır.

   

 

 

 

 

 

 

 

ŞART KİPİ Şart kipi Türkiye Türkçesinde olduğu gibi -sA ekiyle yapılır

GEREKLİLİK KİPİ Uygur Türkçesinde gereklik için özel bir ek yoktur. Gereklik genellikle “kérek”, bazen de lazim “lâzım” kelimeleriyle karşılanır.

EMİR KİPİUygur Türkçesinde her şahıs için ayrı bir emir eki vardır. Çekimi şöyledir

qilay (yapayım) körey (göreyim)

qil, qilgin, qilgil (yap) kör, körgin, körgil

qilsun (yapsın) körsun

qilayli (yapalım) köreyli

qiliñ, qıliñla, qılışsila (yapın, yapınız) körüñ, körüñlar

qilsun (yapsınlar) körsün

İSTEK KİPİ Uygur Türkçesinde istek kipi üç şekilde yapılır.

1.Tip İstek Kipi: Birincisi, -ğay (-gey, -qay, -key) ekiyle yapılır

2.Tip İstek Kipi: İkinci şekil -ğu (-gü, -qu, -kü) sıfat-fiil ekinin iyelik eki almış şekillerine “bar” veya “kel- (gel-) fiilinin çekimlenmiş hâlinin getirilmesiyle yapılır

3.Tip İstek Kipi: Bu kip -maqçi, -mekçi ekiyle yapılır

Rivayet Rivayet birleşik çekimi, basit çekimden sonra getirilen i- ek fiiline öğrenilen geçmiş zamanın birinci tipi (-ken), bazen de üçüncü tipi (-miş) getirilerek yapılır.Hikâye

Hikâye çekimi, i- (< er-) fiilinin görülen geçmiş zamanı ile yapılır.

 

İsimden İsim Yapan Ekler: +Añ; +çAn; +çaq/+çek; +çe; +çi; +çil; +çuq/çük; +dar; +daş; +din (+tin); +duq;+duruq/+dürük; +gey/+key; +ğInA; +qına/+kine; +xor; +keş; +kar; +qi/+ki; +ği/+gi; +lap; +liq/+lik; +luq/+lük; +liğan/+ligen; +men; +pAz; +raq/+rek; +siman; +simal; +siz; +şunas; +vaz

İsimden Fiil Yapan Ekler: +A-; +(A)r-; +(A)y-; +al-; +da-/+ta-; +ğa-; +qa-/+ke-; +ğar-; +qar-/+ker-; +IrA-; +i-;+U-; +ildA-/UldA-; +(i)k-; +(u)q-; +qir-/+kir-;+qur-/+kür-; +lA-; +lAn- (<+lA-n-); +lAş- (<+lA-ş-); +lAt- (<+lA-t-); +rA-; +sin-/+sun-; +sirA-; +sit-; +şA-;+şi-/+şu-

Fiilden İsim Yapan Ekler: -aq; -ek; -nç; -ça; -ca; -çaq; -çek; -(i)ndi/(U)ndi; -ğa;-ge/-qa;-ke; -ğan;-gen/-qan;- ken; -ğaq;-gek/-qaq;-kek; -ğin;-gin/-ğun;-gün/-qin;- kin/-qun;-kün; -ğu;-gü/-qu;-kü; -ğuç;-güç/-quç;-küç; -ğuçi;-güçi;-quçi; -ğur;-gür/-qur;-kür; -(i)m/-(U)m; -miş/-mUş; -n

Fiilden Fiil Yapan Ekler: -A-; -Ar-/-Ur-/-r-; -dar-/-tar- ;-dUr-/-tUr-;-ğa-;-ge-/-qa-;-ke-; -ğuz-;-güz-/-quz-;-küz-; -i-/-U-;-q-; -k-; -l-; -lA-; -msirA-; -n-; -ş-; -t

Sıfat-Fiiller: -(i)vatqan/-Uvatqan/-yvatqan; -eçek; -idiğan/-ydiğan; -miş/mUş; -r; -Ar; -mAs; -ğan;-gen/- qan;-ken; -ğuçi;-güçi/-quçi;-küçi; -ğusi;-güsi/-qusi;- küsi

Zarf-Fiiller:-A/-y;-mAy; -mAyIn; -ArdA; -(i)p/-(U)p; -ğili;-gili/-qili;-kili/-ğini;-gini; -mAskA; -mAstA; -mAs-tin; -ğaç;-geç/-qaç;-keç; -ğaçqa;-geçke/-qaçqa;-keçke; -ğançe;-gençe/-qançe;-kençe; -ğanda;-gende/-qanda;- kende/-ğanimda; -ğanğa;-genge/-qanğa;-kenge;-ğiçe;- giçe/-qıçe;-kiçe

Hareket Adları (İsim-Fiiller): 1. -ş; 2. -maq; mek

ZAMİRLER

Kişi Zamirleri: men, sen, u; biz, siler, ular

Dönüşlülük Zamiri: öz

İşaret Zamirleri: bu, şu, o, uşbu (işbu, bu), mavu < mana+bu (işte bu, bu), eşu - aşu < ene+şu (işte şu, şu), muşu < mana+şu (işte şu, bu), avu < ene+bu (işte o, o). d.

Belirsizlik Zamirleri: hemme (hep, tamam, her şey), barliq (hep, bütün, her şey), herbir, kimdu (biri, bir kişi), héçkim (hiç kimse), némidu (bir şey), hernéme (her şey), allinéme (bir şey), herqaysi (herbir, herkes), bari (hepsi), bézi (bazı), héçbir, herkim, allikim (biri, bir kişi), héçnéme (hiç bir şey), héçnérse (hiç bir şey), qaysibir (hangi), allinemi (bir şey), alliqandaq (bir, bir takım), alliqayaq (belli olmayan uzak bir yer), qandaq-tur bir (bir, herhangi bir

BAĞLAÇLAR

Sıralama Bağlaçları hem , ve, bilen , yana/yene, u

Denkleştirme Bağlaçları yaki, veya, veyaki

Karşılaştırma Bağlaçları ne ... ne, ye/ya ... ye/ya, hem ... hem, ...mu ... ...mu , meyli ... meyli , xa ... xa , ga ... ga, bezi ... bezi, birdem birdem

Cümle Başı Bağlaçları eger, lékin , amma , biraq, yalğuz , peqet, belki, mubada , navada, ger , çünki , sevivi , şuña  kaşki , hetta , goya, becayiki , beeyni , xuddi, eksiçe , zadi

Sona Gelen Bağlaçlar mu , hem, téxi , bolsa, ki, kim

 

Hazırlayan Özkan Yurtseven

Yorum ekle


Güvenlik kodu
Yenile